Konfessııaaralyq kelisim men únqatysýdyń qazaqstandyq úlgisi

ASTANA – MÁMILEGE ShAQYRATYN RÝHANI ORTALYQ

Táýelsizdik alǵan 20 jyldyń ishindegi eń iri jeńisimiz ben úlken jetisti­gimizdiń biri – elimizde dinı nanym-senim bostandyǵynyń tolyq bekýi, sonyń ishinde ıslam dininiń órkendeýi, dinimizben qaıta qaýyshýymyz desem, artyq aıtqandyq bolmas. Respýblıkanyń dinderaralyq tyǵyz qarym-qatynas tájirıbesi álem nazaryna iligip otyr­ǵany belgili. Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası ómirinde dinniń róli artyp, onyń ımandylyq, rýhanı jáne áleýmettik fýnksııalary kúsheıe túsýde. Keń-baıtaq Qazaq eli qazirgi tańda kúlli álemge óziniń dinaralyq kelisimmen ult­aralyq tatýlyqtyń altyn ordasy ekendigin pash etip otyr. Dinimizdiń úlken janashyry, ári qamqory Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń bas­tamasymen elordasy Astanada 2003 jyl­dan bastap ótken Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń úsh sezi sonyń jarqyn kórinisi. Sezderge qatynasqan kóptegen álem­dik jáne ulttyq dinderdiń basshylary rýhanı kelisim men dinı tózimdilikti ornatýda Qazaqstannan alar úlginiń mol ekendigin atap ótken bolatyn. Dinder únqatysýyn (dıalogyn) qamtamasyz etý, dinı tózimdilikti nyǵaıtý – Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń sheshýshi basym­dyqtarynyń biri bolyp tabylady. Úlken dinı forýmdardyń bizde ótýi – bizdiń elimizge degen qurmet pen zor senim. Búginde sol senimdi tolyq aqtaı alamyz degen úmit te bar. Tórtinshi Sezd de 2012 jyly 30-31 mamyrda As­tanada ótetin bolady. Búginde elordamyz Astana dúnıe júzindegi barlyq dinder ókilde­riniń basyn qosyp, ortaq mámilege shaqyratyn rýhanı ortalyqqa aınaldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń ekinshi Sezde jarııalaǵan bastamalaryn júzege asyrý boı­ynsha is-sharalar josparyna sáıkes, Úkimettiń 2008 jylǵy 28 tamyzdaǵy qaýlysymen qu­rylǵan Mádenıetter men dinderdiń halyq­aralyq ortalyǵy Beıbitshilik pen kelisim saraıynda óz jumysyn bastady. Ortalyqtyń negizgi maqsaty Qazaqstannyń máde­nıe­t­aralyq, konfessııaaralyq únqatysýdyń jáne ekstremızm men terrorızmniń qaýip-qa­ter­leriniń aldyn alý halyqaralyq ortalyq­tarynyń biri retindegi róliniń jańa deńgeıge alǵa basýyna atsalysý bolyp tabylady. Bú­gin­de bizdiń Ortalyq Sezd hatshylyǵymen bir­lese otyryp aldaǵy tórtinshi Sezdiń kún tártibine Álemdik konfessııalar basshylary­nyń keńesin qurý, rýhanı daǵdarysty jeńip shyǵý, kelispeýshilikterdi beıbit jolmen sheshý maqsatynda Álemdik dinderdiń kúshterin birik­ti­rýdiń mańyzdy máselelerin daıyndaý ústinde. Qazirgi dinniń ahýaly, onyń damý jolyn­daǵy kezdesken máseleler – qoǵam bolyp qolǵa alatyn ortaq múdde. Din memleketten beıtarap sanalǵanymen, ol memleket tirekteriniń biri bolyp qala bermek.

JAŃA ZAŃ JAŃA SERPIN ÁKELEDI

Qoǵamnyń qyzý talqysyna túsken «Dinı qyzmet pen dinı birlestikter týraly» jáne «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Parlament bekitip usynǵan zańdarǵa Prezıdent N.Nazarbaev 2011 jylǵy qazannyń 11-inde qol qoıdy. Din týraly jańa zańymyz – qazirgi zaman men búgingi ýaqyt talabyna saı keletin zań. Zań­nyń ataýynyń ózgerýi kóp nárseni ańǵar­tady. Rasynda da, 1992 jyly alǵash ret qabyl­danǵanda din salasyndaǵy zańymyz «Dinı senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» Zań dep atalǵan bolatyn. Odan berirekte, ıaǵnı 2002 jáne 2008 jyldary zańǵa ózgeris engizilgende de qujattyń ataýy sol qalpynda saqtaldy. Endi zań «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» dep atalady. Zańnyń osylaı jańasha atalýy, qazirgi jaǵdaıǵa, qazirgi dinı ahýal talabyna saı kelip tur dep aıta alamyz.Osy zań qabyldanǵan on toǵyz jyldan beri elimizde dinı senim bostandyǵy tolyq bekidi, ornyqty. Al endigi basty talap, mindet – ol dinı qyzmet, dinı senim bostandyǵynan keıin dinı qyzmet pen dinı aǵartý-nasıhat jumysyn keńinen júrgizý. Zańda dinı birlestikter men mıssıonerler qyzmetin memleket tarapynan zań sheńberinde turaqty túrde qadaǵalap otyrýǵa múmkindik beretin pármendi tetikter qarastyrylǵan. Dinı birlestikterdi qurý, memlekettik tirkeý, qaıta qurý jáne taratý tártipteri júıege keltirilgen. Zańda elimizdiń baı rýhanı dástúrli, tarıhı, mádenı erekshelikteri men adam quqyq­tary­na baılanysty halyqaralyq dárejedegi barlyq normalar tolyq eskerilgen. Din týraly zańnama salasyndaǵy memleketimizdiń jáne zaıyrly shet memleketterdiń tájirıbesi tolyǵymen saraptalyp, paıdalanylǵan. Osy­nyń barlyǵy qoǵamdyq ómirdiń qaýipsizdigin, rýhanı sananyń salaýattylyǵyn saqtaýǵa eleý­li úles qosady. Zańnyń alǵysózinde «hanafı baǵytyndaǵy ıslamnyń jáne pravoslavıelik hrıstıandyq­tyń halyq mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi tarıhı rólin tanıtyny, Qazaqstan halqynyń rýhanı murasymen úılesetin basqa da dinderdi qurmetteıtini» atap kórsetilgen. Alty taraý men 25 baptan turatyn zańda: ǵıbadat úıi, dinı qyzmet, dinı qyzmetshi, dinı birlestik, mıssıonerlik qyzmet jáne ýákiletti organ sııaqty búgingi ómirdegi negizgi dinı uǵymdarǵa túsinikteme berilgen. Dinı birlestikter mártebesin aıqyndaý má­se­lesi jańadan engizilip, jergilikti dinı birlestikterdi qurýshylar sany 50 adamnan kem bolmaýy tıis, aımaqtyq dinı birlestikte 500-den kem emes adam, al respýblıkalyq dinı birlestikte 5000-nan kem emes Qazaqstan azamat­tary quraı alady. Jańa zańda dinı birlestiktiń ataýyna erekshe nazar aýdarylǵan. Búginde respýblıkada «Sálem, Atyraý», «Mahabbat», «Qutqarýshy», «Arman», «Shapaǵat», «Qudaı assambleıasy», «Jańa aspan» sııaqty ár túrli ataýy bar 400-den astam protestanttyq dinı birlestikter tirkelgen. Zańnyń 14-babynda kórsetilgendeı, dinı birlestiktiń ataýynda qoǵam múshelerin adastyratyn túsiniksizdik bolmaýǵa, onyń naqty baǵyty, ustanatyn senimi men mártebesi qamtylýǵa tıis. Zańnyń 8-baby mıssıonerlik qyzmet tý­ra­ly. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 27 shet memleketten kelgen 284 mıssıoner dinı qyzmet atqarýda. Olar tirkeýden ótken, kóbisi Polsha, Koreıa, AQSh, Germanııa, Reseı, Italııa, Shveısarııa jáne Ispanııa ókilderi. Endi sheteldik mıssıonerler Din isteri agenttiginiń aýmaqtyq bólimshe­lerinde jyl saıyn qaıta tirkeýden ótýge mindetti. Memlekettik tirkeýden ótpegen tulǵalardyń mıssıonerlik qyzmetti júzege asyrýyna tyıym salynǵan. Zańda otbasyn buzýǵa beıim jáne soǵan máj­búrleıtin, orta mektepte min­detti bilim alýǵa kedergi jasaıtyn, azamattardyń ıman­dy­ly­ǵy men densaýlyǵyna zııan keltiretin dinı birlestikterdiń, jalpy aıtqanda teris pıǵyl­dy dinı aǵymdardyń qyzmetine tyıym salý qa­rastyrylǵan. Mem­lekettik organdarda, uıym­dar men mekemelerde, onyń ishinde bilim berý jáne densaýlyq saqtaý uıym­darynda dinı birlestikter qurylymdaryn ashýǵa jol berilmeıdi. Sonymen qatar, dinı ádebıetti ákelýge, ba­syp shyǵarý men taratýǵa qatysty erejeler de kórsetilgen. Soǵan sáıkes, dinı ádebıetti, dinı mazmundaǵy ózge de aqparattyq materıal­dardy, dinı maqsattaǵy zattardy taratýǵa tek ǵıbadat úılerinde, dinı oqý oryndarynda, sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdar belgilegen arnaıy turaqty úı-jaılarda ǵana ruqsat etiledi. Endi kezdeısoq adamdardyń kóshe boıynda turǵyndarǵa óz dinı kózqarastaryn orynsyz úgitteýine, ne turǵyn úılerdi aralap, dinı kitaptardy taratýǵa jol berilmeıdi. Jańa zańda memlekettiń dinnen jáne dinı birlestikterden bólingeni jónindegi konstıtý­sııa­lyq norma aıqyn jazylǵan. Eshbir din memlekettik nemese mindetti din retinde ornyq­tyrylmaıdy, osylaısha memlekettiń zaıyrly sıpaty nazarda ustalyp, dinı jáne memlekettik ınstıtýttardyń birigýine jol berilmeıdi. Memlekettiń zaıyrlylyǵy elimizdiń turaqty­lyǵy men órkendeýiniń basty tiregi bolyp tabylady. Bul oraıda «zaıyrlylyq» uǵymyn durys túsine bilýmiz kerek. Zaıyrly memleket uǵymyn qoǵamdyq pikirde, tipti bılikte de ateıst, qudaısyz memleket dep esepteıtinder bar. Ateıstik memleket – dinge qarsy memleket, al zaıyrly memleket – dindi qoldaıtyn, dinge muq­taj memleket. Álemdegi kóptegen zaıyrly memle­ketter shirkeýler men soborlardy ta­rı­hı-má­de­nı oshaqtar retinde qarjylandyrady. Din qyzmetkerlerine memleketten eńbekaqy tóle­ne­di, birqatar elderde shirkeý salyǵy engizilgen. Halyqtyń tarıhı, rýhanı ómiriniń negizine aı­nalǵan dindi zaıyrly memleket ashyq qoldaıdy. О́rkenıetti elderdiń bári dindi qurmetteıdi. Ádil zańnyń ústemdik qurýy qashan da demokratııanyń alǵysharty bolyp tabylady. Bul zań – dindarlyq pen dinbuzarlyqtyń ara-jigin aıqyndaıtyn, aramza pıǵyldaǵy dinı birlestikterdi aýyzdyqtaıtyn zań. Endi din tý­raly jańa zańnamalyq talaptardyń durys oryndalýyn júıeli túrde qadaǵalaý – ýákilet­ti organdardyń, quqyq qorǵaý jáne jergilikti atqarýshy organdardyń mindeti.

DIN BIRLIGI – ULT BIRLIGI

Búginde birinshi kezekte biz dinı birlikti óte myqty ustaýymyz shart, óıtkeni, dinı birlik bolmaıynsha, ulttyq birlik te bolmaıdy. Dinı radıkalızm ıdeıalaryn taratýǵa ult­tyq etnostar men etnomádenı birlestikter jetek­shileriniń bedelin qarsy paıdalanǵan jón. Etnomádenı birlestikter jetekshileriniń jaqsy isteri arqasynda elimizde ultaralyq eges, dinı teketires búginde joq. Biz osy ıgi tájirıbe men kúshti árqashanda nasıhattap, belsendilikpen paıdalana bilýimiz kerek. Iá, biz osy táýelsizdigimizdiń arqasynda dinimizben qaıta qaýyshyp jatyrmyz, dinimiz bizge qaıtyp keldi deımiz. Biraq, osy dinimiz qaı­typ keldi me, álde qaıta týdy ma? Menińshe, er­tedegi ata-babalar ustanǵan din joly búgin sol kúıinde oraldy dep aıta almaımyz. Bulaı deýge sebepshi bolyp otyrǵan dálelder de az emes. Elimizde búgin túrli dinı rásimder ár oblystarda, tipti bir oblys ishindegi aýdandarda arasy jer men kókteı aıyrmashylyqtarmen oryndalyp, ótip jatady. Degenmen, musylman dini – Islam bireý, olaı bolsa, barlyq dinı rásimder de respýblıkanyń barlyq jerinde birdeı bolýy tıis emes pe? Al bizde, kerisinshe, dúmshe moldalar kóbeıgen saıyn dinı dás­túrler de toqsan túrlene bastady. Kóptegen jerde máńgilikke attanǵan baýyr­lar­dy aq jýyp, arýlap shyǵaryp salý kezinde molda-ımamdarymyz bastap, qajylarymyz qoldap sharıǵat talabyn burmalap, ysyrapqa jol berýdemiz. Aýyl-aýylda, qalalarda maq­tan­gershilikke salynyp, artynda qalǵan bala-shaǵa qaryzǵa batyp, janazany, qyrqy-jylyn toı sııaqty ótkizýge tyrysady. Elimizdegi búkil musylmandar qaýymy saılap bekitken Qazaqstan musylmandary dinı basqar­ma­synyń, Bas múftıdiń shyǵarǵan pátýa, buı­ryq-talaptary kóptegen jerde durys oryn­dal­maı, tipti, eskerilmeı jatady. Son­dyq­tan, bizde Islam dini taqyrybynda geogra­fııa­lyq orna­la­sýymyzdan táýelsiz, birtekti ortaq dinı dás­túrlerimizdiń bolýyn, ortaq dinı tártip pen dinı zańdylyqtardyń bolýyn talap etýimiz kerek. Mysaly, búginde qarajat-múmkindiginiń arqasynda qa­sıetti Mekke-Medınege baryp kelgen kóptegen azamattary­myz­dyń Islam dininen beıhabar bola tura, ózderine «qajy» ataǵyn menshiktep alýdy ádetke aınal­dyr­ǵandaryn túsiný qıyn. Osyn­­daı kóptegen qajysy­maq­tar namaz oqymaq túgili, jas­tar­dyń aldynda din – Islam tý­ra­ly, ne qasıetti Quran Kárim tý­raly eki-úsh sózdiń basyn qosyp ta aıta almaıdy. Tipti, keıbir azamattar qajylyq sapardan kele sala Dinı basqarmadan qol­daryna «qajy» degen arnaıy «sertıfıkat-dıplom» berýdi talap etedi. Bul da dindi jeńilge saıyp, onyń qasıetin tómendetýdiń, dinı bilimsizdiktiń etek alýynyń saldary. Musylmanǵa qajylyq óteý sapary – týrıstik sapar emes, qasıetti bes paryzdyń biri. Tipti, burynǵynyń adamdary Mekke-Medınege jaıaý barý kerek demeıtin be edi, al «qa­jy», «ımam» sózderiniń mazmunyna shyn sáı­kes adamdar bir aýylda, bir shaǵyn elde sa­naýly ǵana bol­maıtyn ba edi? Endi, mine, jal­ǵan ataqtylardyń kóbeıýi shyn ataq­tylardyń qunyn, dáre­je­sin tó­men­detip kele jatyr. Osy jaǵdaı da musylman qaýymyn sońǵy kezde biraz alańdatady. Dál búgin bizdiń eldigimizge qaýipti derttiń biri – dástúrsizdik pen dinsizdik. Atqarylyp jat­qan kóptegen oń isterge qaramastan, dás­túrli Islam dinin ár túrli sektalardan qorǵaý jumysynyń sapa jaǵynan tómendigin basa aıtýymyz kerek. El ishinde kúmándi, eldi biriktiretin emes, berekesin alyp tozdyratyn toptar, elge ishteı iritki salýshy jalǵan dinı aǵymdar jeterlik. Dindi óz paıdasyna qaraı burmalap, ıslamı nanym-tanymdardy shatastyrýshylar kóptep kezdesedi. Búginde meshitter mańynda ózderin «naǵyz musylman batyr», ózgeni «kápir» sanaıtyndar kóbeıdi. Kóptegen qalalarda biri jaqyn týysynyń, biri otbasy múshesiniń, endi biri dos-jarannyń teris aǵymǵa túsip ketip, ómiriniń shyrqy buzylǵanyn aıtyp, psıhologtar men quqyq qorǵaý organdarynan járdem surap júrgender qanshama. Búginde tek Astanada sońǵy eki jylda osyndaı teris pıǵyldy aǵymdardan zardap shekkenderge kómektesetin úsh uıym ashyldy. Al, etekterine shalynyp, qara oramalmen tum­shalanǵan oqýshy qyzdar men stýdentter, jas kelinshekter qandaı aǵymnyń jeteginde júr? Qoǵamdy qatty tolǵantatyn taǵy bir jaǵ­daı, ol – júzdegen-myńdaǵan ul-qyzdary­myz­dyń ata dinin tárk etip, biri – krıshna, biri – ıehova kýágeri, biri – baptıst bolyp jat dinderge berilip ketkenderi. Al, osyǵan tosqaýyl berýdiń ornyna, keıbir zııaly qaýym ókilderi jastarǵa: «Diniń ózgerse ózgere bersin, máde­nıetiń ózgermesin», dep, ekinshileri: «Islamda tek Ahmadııa dini taza», dep jar salyp júr. Endi bir Astanadaǵy ǵalymsymaq otandasymyz uly Abaıdy, Shákárimdi krıshna qudaıyna týys­tandyryp ǵylymı dıssertasııa jazyp álek. Búginde óz áke-atasynyń, rý-taıpa attaryn ala bastaǵan meshitter Allataǵalanyń jerdegi úıinen góri, bas-basqa, rý-rýǵa bólinýdiń or­nyna aınalyp bara jatqan joq pa? Meshit salýda osy qaltaly kásipkerlerdiń básekelestigi kimge kerek? Aǵa býyn, el aqsaqaldary, qajy­larymyz osyǵan tosqaýyl qoıýdyń ornyna, ár aýylda, eldi mekende ashylǵan rý, taıpa meshitterine «qutty bolsyn» aıtyp júr. Mysaly, táý­elsizdik jyldary Ońtústik Qazaqstan obly­synda 902 meshittiń jamaǵatqa esik ashqany qandaı jaqsylyq, qýanysh. Degenmen, bir meshit molynan jetetin shaǵyn aýylda úsh meshit­tiń salynýynyń qandaı qısyny bar. Jambyl oblysy Qordaı aýdanyndaǵy shaǵyn úsh aýylda 26 meshit bar. Qazaqstanda «ıslam oppozısııasy» ornaıdy dep sáýegeısip júrgender de joq emes. Dál bú­gingi qym-qýyt, ımany azdaý tirlikte din tý­ra­ly jurttyń kóbi biletin sekildi sóıleýge qu­mar. Sońǵy kezde ózderi dinimizdiń órkendeýine tikeleı úles qospasa da, synampazdyqqa saly­nyp Dinı basqarmaǵa, ımamdarǵa kiná taǵý­shylar kóbeıdi. Jýrnalıst M.Telibekov degen azamat Alma­tyda jaýapkershiligi shekteýli seriktestik ashyp, keıinnen ózi oǵan «Qazaqstan musyl­man­dary odaǵy» dep at berip, dinnen habary joq bolsa da din taqyrybynda máseleler kótergen bolyp, Qazaqstan musylmandary dinı basqar­ma­synan bastap, meshit pen moldalardyń jumystaryna baǵa berip, synap júr. Al, Semeı qalasynda tirkelgen (dinı birlestik emes) «Senim, Bilim. О́mir» qoǵamdyq bir­lestigi barlyq óńirde zikirshi-ısmatýl­la­shy­lar­dy ashyq nasıhattap, jergilikti ımam-mol­dalardy aýystyrýǵa, sóıtip olardyń ornyna ózderiniń ókilderin qoıýǵa árekettenip júr. 2010 jyly Almatydaǵy «Mamyr» shaǵyn aýda­nynyń mańyndaǵy úsh qabatty úıde «zikirshi-sopylardyń» «qyryq kúndikten» ótetin «shilhana medresesine» polısııa qyzmetkerleri shuǵyl operasııa uıymdastyryp, onda qamaýda otyrǵan 60-qa jýyq jastardy bosatty. Qazirgi kezde Almatyda sol «zikirshilerdiń» kósem piri, «taqsyr» Ismatýlla Maqsum men Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Saıat Ybyraevtyń jáne taǵy birneshe basshy­lary­nyń ústinen qylmystyq ister qozǵalyp, olar sot otyrysynda jaýap berýde. Dinimiz úshin asa ózekti máseleniń biri – otandyq buqaralyq aqparat quraldarynda din máselesi tolyqqandy ári durys kóterilip júr me degen másele. Ata-baba dinimen endi ǵana qaýyshyp jatqan biz úshin halqymyzdyń rýhanı suranystaryn tıisinshe qanaǵattandyrý, BAQ-ty meılinshe tıimdi paıdalaný jaǵynan áli de jetkiliksizdigi kún tártibine ótkir qoıy­lyp otyr. BAQ Islam dinimizdiń naǵyz jan­ashyr minberine aınalsyn dep talap qoıýymyz áli erterek te shyǵar. Degenmen, kópshilikke dinimizdi jetkizýde BAQ-tardyń úlken jaýapkershilikti moıyndaryna alatyn ýaqyty jetti. Búginde din taqyrybynda, dinderdiń kóptegen paıdaly isterin kórsetip nasıhattaýda BAQ kóp belsendilik tanytpaıdy. Olar ımam-moldalardy synap-minep, meshitterdegi keıbir jaısyz jaǵdaılardy kópirtip, molyraq jazýǵa tyrysady. Kóptegen jýrnalıster shıelenisti jaǵdaı men sot sergeldeńinen taısaqtap, teris pıǵyldy dinı uıymdardyń qyzmetin jazýdan ózderin aýlaq ustaıdy. Sońǵy kezderi birqatar BAQ ókilderi uıymdasqan qylmystyq kórinis oryn ala qalsa, oǵan qatysqandardyń qaı dindi ustanatyndaryn surastyryp, oqıǵadan dinı astar izdep, álek-shálek bolatyndy shyǵardy. Dinimizge kóleńke túsirgisi keletin mundaı áreketter din jaýlarynyń dıirmenine sý quıý emes pe? О́zge senimdegilerdiń qaısysy óz shirkeýi men poptaryn jerden alyp, jerge salyp júr. Ondaılardy orys tildi gazet betterinen, teledıdardan kezdestirmeısiz. Sonymen qatar, din sekildi názik sala týra­ly bilip te, bilmeı de maqalalar jazyp, dúr­da­razdyqty jaıyp júrgen jekemenshik ıslamı basylymdar Shymkent, Taraz, Semeı jáne Almaty qalalarynda kóbeıdi. Al, Aqtaýdaǵy «Úsh qııan» gazeti tek Dinı basqarmanyń, ımam, moldalarymyzdyń jumystaryn synap, mu­qatý­dan sharshaıtyn emes. Sol sebepti elimizdegi osy syndy jekemenshik dinı aqparat qu­ral­daryn Din isteri agenttigi qatań baqylaýǵa alyp, dinimizge, ultymyzǵa qarsy qalam terbeý­lerine jol bermeı, qajet bolsa biraz bóligin jaýyp tastaý kerek.

DIN – MEMLEKETTIŃ RÝHANI TIREGI

Búgin bizge ulttyq qasıetimizdi, dinimizdi, ádet-ǵurpymyz ben dástúrimizdi qaıta túletip, bárin tolyq qalpyna keltirýge tamasha múmkinshilik týyp otyr. Dinge senýshiler sanynyń ósýi, sol sııaqty dinge degen ynta-yqylastyń artýy burynǵy «din – apıyn» dep sanaǵan keńestik qoǵam ómirine qaraǵanda, búgingi kúnniń ózindik bir ereksheligine aınalyp otyr. Kóptegen mamandar muny: joǵaltyp alǵan burynǵy rýhanı qundylyqtarymyzǵa qaıta oralý dep eseptese, ekinshileri: bul jaǵdaıdy qoǵamdaǵy túrli ımansyzdyqtar men áleýmettik qıynshy­lyq­tar­dy din arqyly jeńýge umtylý dep túsin­diredi. Al, mamandardyń úshinshi toby: munyń bárin ýaqytsha qubylys, saıasat yǵyna qaraı jyǵylý dep baǵalaıdy. Qalaı desek te, qazirgi Qazaqstannyń ómirinde dinniń alatyn orny men róli úlken de erekshe. Islam dinin búgingi táýelsizdigimizdi aıqyndaıtyn bir belgi dep te aıta alamyz. Búginde qazaq qoǵamynyń din ustaýy qalaı, qazaq óz dinine berik pe? 2009 jyly Qazaqstan­da ótken halyq sanaǵy boıynsha, elimizdegi ha­lyqtyń 70,2 paıyzy – ıslam dinin, 26,3 paıy­zy – hrıstıan dinin, 0,1 paıyzy – býddızmdi, 5281 adam ıýdaızmdi ustanamyz, al halyqtyń 2,8 paıyzy eshbir dinge senbeımiz dep jaýap bergen. Sanaq boıynsha, qazaqtardyń 98,3 paıyzy ıslam dinin ustanamyn depti, basqa dinderde júrgen qazaqtardyń sany – 43462 adam, al eshbir dinge senbeıtin qazaqtardyń sany 1,0 paıyzdy quraıdy. Qazaqstandaǵy orystardyń 91,6 %-y pravoslavıe dinindemiz dese, al 1,4%-y, ıaǵnı 54277 adam ıslam dinindemiz, 6,1%-y eshbir dinge senbeımiz dep jaýap bergen. Ýkraın halqynyń 90,7 %-y pravoslavıe dinindemiz, 0,9%-y ıslam dinindemiz, 7,3 %-y dinge senbeımiz degen. Shynynda da, osy din búgin kimge kerek, din tek ımamdar men moldalarǵa, bolmasa, qartaı­ǵan ata-ájelerimizge ǵana qajet pe degen suraq ta týady. Joq, búgin din bizdiń qoǵamǵa, bárimizge qajet. Din – búkil el men jer, Otan tynyshtyǵy men amandyǵynyń, tilimiz ben dilimizdiń kepili, búgin din bizge ımandylyq pen salaýattylyqtyń, zııalylyq pen tektilik­tiń tiregi men quraly retinde kerek dep aıta­myz. Bir sózben aıtqanda, ıslam dini bizge halyqtyń rýhanı muqtajdyǵy úshin qajet. Tarıhtan belgili, ataqty Napoleon Bonapart ımperatorlyq taqqa kelgende fransýz halqyna dinin qaıtaryp, din jolyna ruqsat berip, «dinsiz halyq – muhıtta kompassyz júzip júrgen kemege teń» degen eken. Elimizdiń qýatty, rýhy kúshti, jan dúnıesi baı, ımandy memleket bolýyna bizdiń ulttyq zııa­ly qaýym ókilderiniń, jurt sońyna eredi degen zaıyrly ıntellıgensııanyń alatyn orny men róli erekshe. Qazirgi tańda, elimizde din salasyndaǵy mamandardyń kóbi tarıh­shy­lar, fılologtar men jýrnalıster, al naǵyz teolog-ǵalymdar óte az, joqtyń qasy. Tipti, saýsaqpen sanarlyqtaı dep aıtsaq ta bolady. Sondyqtan da, bizge dintanýshylardy, ǵalym-din mamandaryn daıyndaý, al Qazaqstanda negizgi din – Islam dini bolǵandyqtan, ıslam­taný­shylardy joǵary dárejede daıyndaý – asa ózekti másele. Búginde bizdiń zaıyrly memleketimizdiń tur­patyna saı ımandylyq pen moraldyq, aza­mattyq normalardy qalyptastyrý úshin Qazaq­stan­daǵy qoǵamdyq ǵylymdar ókilderi: fılosoftar men áleýmettanýshylar, tarıhshylar men mádenıettanýshylar óz izdenisterinde zaman talabyna saı, dindertaný ǵylymynyń, onyń ishinde Islam dininiń elimizde órkendep qanat jaıýyna atsalysyp, ózderiniń qomaqty úlesterin qosatyn kezeń jetti. Bul bizdiń ǵalymdardyń, dintanýshylardyń halyqtyń aldyndaǵy búgingi boryshy dep aıtsaq artyq bolmas. О́kinishke qaraı, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dinı rásim, salt-dástúrin «bıdǵat», «shırik», «Allaǵa serik qosý» dep sa­naýshylarǵa, óz ýájderin aıat-hadıspen dálel­dep tyrysýshy jas jańa «dindarlarǵa» sol dá­re­jede jaýap qaıtaryp, dástúrimiz ben salty­myz­ǵa qarsy bolyp júrgen keıbir toptardyń aıtqan «ıslamyna» laıyqty toıtarys beretin bizdiń otandyq dinı ǵalymdardyń, ulttyq teo­log­tarymyzdyń búginde daýystary tipti estilmeıdi. Biz búgingi kúni táýelsizdigimiz týraly sóz qozǵaǵanda, osy Islam dini qazaq halqyna ne berdi, keleshekte ne bermek degen úlken suraq óziniń jaýabyn kútedi. Islam dininiń qazaq dalasyna kelgenine de on eki jarym ǵasyr boldy. Elimizge Islam dini kúshpen emes, beıbit jolmen endi. Halqymyz ejelden Islam ǵulamasy, sharıǵattyń bilgiri Ábý Hanıfa Nuǵman Sábıtuly negizin qalaǵan hanafı mazhabyn ustanady. Qazaq halqy Islam dinin soqyr senimmen emes, úlken aqyl-oı eleginen ótkizip, jan júregimen qabyldaǵan jáne dindi bizdiń halqymyz danalyq, sopylyq úlgisinde ustanǵan. Qasıetti Quran Kárimmen birge qazaq dalasyna úlken ıslam órkenıeti keldi. Ǵylym, bilim jandanyp, kóptegen qalalar salynyp, onda medreseler men ǵylymı oshaqtar jumys istedi. Jergilikti halyq arasynan Ábý Nasyr ál-Farabı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Júsip Bala­saǵu­nı, Muhammed Haıdar Dýlatı, Qadyrǵalı Jalaıyrı jáne Tarazı sekildi tereń oıly, óz shyǵarmalarynda gýmanızmdi marapattaǵan ǵu­lamalar shyqty. Sol sebepti de olar tek Qazaq eli nemese Ortalyq Azııa ǵana emes, búkil musylman Shyǵys mádenıetiniń maqtanyshyna aınaldy. Qazaq jeri – álemdik dinderdiń: býddızm­niń, hrıstıandyq jáne ıslamnyń toǵysqan jeri. Biz úsh órkenıettiń, eleýli túrde erekshelenetin álemdik úsh dúnıetanymnyń toǵysqan jerinde turamyz. Qazaq halqy dinı kózqarasy tereń, dinı mádenıeti óte joǵary, ımanı túsinigi mol ulttardyń qataryna jatady. Ejelden «Eren daryp er bolǵan, Qydyr daryp el bolǵan, Shiltenniń shylaýy shalǵan» qazaq degen halyqtyń neshe ǵasyr boıy molynan qorlanǵan rýhanı murasy kez kelgen jat mádenıet, teris pıǵyldy dinge qarsy turýǵa ábden jetedi. Tek, osy murany, osy dástúrdi bárimiz birtindep óz qalpyna keltire berýimiz kerek. Sebebi, din de joǵaltýǵa bolmaıtyn mol asyl qazyna, úlken baılyq. Aıta ketetin bir jáıt, qazirgi kezde kópte­gen Islam dinı aqıqattary da ǵylymı joldarmen anyqtalyp jatqany barshaǵa aıan. Islam dini – ǵylymnyń, bilimniń dini. Qasıetti Quran Kárim jeti júz on toǵyz jerde ǵylym, bilim jaıyn aıtsa, úsh júz otyz alty jerde ımandylyq týraly aıtady. Tarıhtyń qozǵaýshy kúshi – rýh pen sana, rýhanı qýat ekeni belgili. Jeke tulǵalardyń, tutas etnostardyń, ulttardyń taǵdyry men belsendiligi osy rýhanı qýatqa ıe bolýyna jáne de sol rýhanı qýattyń qandaı dárejede bolýyna tyǵyz baılanysty. Tipti, dindi berik ustanǵan adamnyń boıyna erekshe jiger men kúsh-qýat, bylaısha aıtqanda, shyǵarmashylyq oı-qýat darıtyny belgili. Dindar adamnyń sana-sezimi, dúnıetanymy, tipti azamattyq pozısııasy ózgeshe qalyptasady. Rasyn aıtý kerek, biz búgin din týraly shyn­dyqty endi ǵana jaqsy túsine-bile basta­dyq. Din – máńgilik, onyń qaı zamanmen bol­syn úndestik tabatynyn, dinniń beıbitshilikke, yntymaq pen birlikke qyzmet kórsetetinin túsinip kele jatyrmyz. Búginde bizdiń dinı senimimiz óte taıyz. Ol túsinikti de. Endi bizge dás­túrli dinimizdi ulttyq nyshanda ózimiz du­rys qabyldaýymyz kerek. Bizdiń Dinı bas­qarma­nyń aıtatyny, Úkimettiń qoldaıtyny – bizge dástúrli din qajet. Sondyqtan biz ózimiz­diń ıslamdy, ıslam bolǵanda da arabtyń, ne bol­masa ırannyń, ne túriktiń ıslamy emes, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń hıkmetterin, Shákárim­niń fılosofııasyn, uly Abaıdyń otyz segizinshi sózindegi ıslamdy boıymyzǵa sińirýimiz kerek. Quran aıattary men Muhammed Paıǵambar­dyń (s.ǵ.s.) hadısterin, uly ǵulamalary­myz­dyń syr sózderi men óleń-jyrlaryn jańasha sóıletip, rýhanı tanymǵa umtylǵan halqy­myzdyń suranysyn qanaǵattandyrýymyz – alda turǵan búgingi maqsat. Dástúrli dinimiz – ol ıslamnyń súnnettik paryzy men Ábý Hanıfa mazhabyna moıynsunyp, qazaqtyń dástúrin, saltyn syılaıtyn, eldi birlikke, tatýlyqqa shaqyratyn din. Dástúrli ıslam dini – qazaq bolmysy men mádenıetiniń negizgi kúre­ta­myry jáne saqtaýshysy. Osy turǵydan kelgende, áli de aldymyzda atqarylatyn is-sharalar az emes ekendigin baıqaýǵa bolady. Iá, búgin dúr silkinip, rýhanı jańǵyratyn ýaqyt keldi. Muhammed Paıǵambarymyz (sallallahý aleıhı ýá sállám) «Otandy súıý – ımannan» dep ósıet etse, dana qazaq halqy «Imandy eldi jaý almas» deıdi. Olaı bolsa, ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen dinimizge bet buryp, ımandylyq pen birlikti tý etip kóte­reıik. Amanbek MUQAShEV, dintanýshy, Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri.