1929 jyldyń kúzi. Arqanyń shuraıly qonystarynyń biri – Ereımentaýdyń Tóre aýylynda meshit pen medirese bar edi. Bir kúni aýylǵa saý etip jetip kelgen sholaq belsendiler meshitti qulatyp, oıran salady. Bir qaýiptiń tóngenin ańdaǵan meshit moldasy bir túnde bala-shaǵasyn alyp, aýyldan qashyp shyǵady.
Arqanyń uıtqyp soqqan kúzgi jeli jolaýshylardyń adymyn keń ashtyrmaı, tasbaqa júrispen jyljyp keledi. Ekinshi táýlikte shubyrǵan top Aqmola qalasyna kelip kiredi. Atalas aǵaıynnyń aýlasyna arbasyn doǵaryp, atyn qańtaryp, baıyz tapqan molda qonaqasyn jep qońyr shaıǵa qanǵan tusta, esikten túsi sýyq qyzyl jaǵaly mılısııalar kirip keledi. Keledi de, áı-sháı joq moldany tutqyndaıdy.
Aqmola túrmesi. Moldanyń tas qabyrǵaǵa qamalǵanyna eki jyldyń júzi boldy. Uzaq tergeýden soń «meshit-medirese ustaǵan jańa úkimet saıasatyna qarsy úgit júrgizgen» deıtin bap boıynsha atý jazasyna úkim etildi. Biraq moldanyń sabyry men kórkem minezine tańǵalǵan túrme kúzetshileri ol kisini eriksiz qurmet tutatyn edi. Bir kamerada moldamen birge qamaýda taǵy bir adam bar edi. Onyń aty-jóni Ábdikárim Músilimov bolatyn. О́zi dimkás aýrýshań jan edi. Imamǵa taǵylǵan úkim oryndalatyn kúnniń túninde qasyndaǵy joldasy Ábdikárim qaza tabady. Túrme kúzetshileri nur júzdi moldany ólimge qımaı, «Moldeke, siz dinge shyn berilgen adam ekensiz, musylmanǵa paıdańyz tısin, biz sizdi «ólip qaldy» dep qaǵaz toltyramyz da, myna ólgen adamnyń qujatyn sizge berip, túrmeden shyǵaryp jiberemiz» deıdi.
Dál osylaı jasaıdy. Ábdikárim Músilimov degen atpen túrmeden bosap shyqqan molda dereý Omby asyp ketedi. Bul kisi artynan Qazaqstannyń bas qazıy (múftıi) bolǵan, ateıstik jaılaǵan zamanda din úshin kúresken, úlken ǵalym, oqymysty tulǵa – Sadýaqas Ǵylmanı bolatyn.
Osylaı ajal aýzynan aman qalǵan Sadýaqas atamyz Omby óńirinde 1946 jylǵa deıin qara jumys istep kún kórgen. Soǵystan keıin ókimet meshit ashýǵa ruqsat berdi degendi estip Aqmolaǵa kelip, 1952 jylǵa deıin osynda dinge qyzmet isteıdi. 1953 jyly Almaty qalasy meshitiniń qazıy Habdyǵafar Shámshıddınov aýyr naýqastanyp qalǵandyqtan sol kisiniń ornyna qazılyqqa taǵaıyndaldy.
Qazı saılanǵannan keıingi ómiri ıslam dinin qorǵaýmen, din ǵylymyn damytýmen ótken. Ateıstik kózqaras dáýirlep turǵan 1970 jyldary olarǵa qarsy: «Quran týraly jala men ótirikter» atty kitap jazady. Bul kitaby «Islam dininiń negizi – eki nárse», «Din jaratylystan ba, joq pa?», «Islamdy kim bastady?», «Islam barlyq paıǵambardyń dini bolǵan» degen sekildi 114 taqyryptan quralǵan.
Ekinshi súbeli eńbegi – arabsha-qazaqsha sózdigi qalyń-qalyń 5 tom, jalpy 980 betten turady. Osy sózdikti 1946 jyly bastap, 1966 jylǵa deıin jazypty. Onda 108 myń 208 sóz qamtylǵan. Bul bir adamǵa emes, bir ınstıtýtqa júk bolarlyq eńbek. Taǵy bir eńbegi – bılerdiń sheshendik sózderi, el ishindegi ataqty aqyndardyń óleńderi, tarıhı adamdardyń ómirderekterin qamtyǵan jazbasy. Osynda 59 tulǵanyń keıbiriniń sýretterin de qosa saqtaǵan.
Arabtanýshy Aqjan Mashanı óziniń «Abaı men ál-Farabı» atty eńbeginde óziniń arab tilin úırenýine osy Saýdaqas Ǵylmanı ustazdyq etkenin aıtady. Sábet zamanynda dinsiz, qudaısyz qoǵam ornaǵany belgili. Ondaı qoǵamda dindar adam bolyp ómir súrýdiń qandaı qıyn bolǵany túsinikti. Allanyń qudiretimen ólimnen aman qalyp, onymen qoımaı búkil ǵumyryn ıslam dinin nasıhattaý jolyna arnaǵan, artyna mol eńbek qaldyrǵan atamyz 1972 jyly dúnıeden ótipti.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
