Tulǵa taǵylymy

О́rleý baspaldaqtary

Men Baqytjan Tursynuly Juma­ǵulovty 30 jyldan da kóbirek biledi ekenmin, bir qaraǵanda, qazirgideı ǵalamat dáýirde bul az ýaqyt emes qoı.

Bul mezgil jarty álemge yqpalyn júrgizgen Keńes ókimetiniń qulap, myzǵymas kommýnıstik ıdeologııanyń qıraǵan tusyna sáıkes kelgen edi. Onyń ústine, alyp ımperııa quramynda bolǵan elderdiń barlyǵynyń ekonomıkasy turalap, halyqty úmitsizdik pen úreı jaılaǵan, ne isterin bilmeı alasurǵan kezeń bolatyn.

Tuńǵysh tarıhı qadamnyń asa aýyr bolatyny túsinikti, alaıda, óz ulty men álem tegis moıyndaǵan, zamany­­myzdyń zańǵar kóshbasshysy – Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev elimiz­di osy tyǵyryqtan aman-esen alyp shyqty, ulttyń ózindik rýhy men úmitin oıatty. Osyndaı eńbek­tiń arqasynda az ǵana ýaqytta Qazaq­standy, onyń kóregen basshysyn búkil jer-jıhan tanyp bildi.

Bul alasapyran ári tolǵaqty kezeń keshegi stýdent, jastardyń jalyndy basshysy, izdenimpaz ustaz, búgingi áıgili ǵalym, asa kórnekti uıym­dastyrýshy, memlekettik deńgeıdegi qaıratker Baqytjan Jumaǵulovty da aınalyp ótken joq.

Qansha jerden zaman tóńkerilip tússe de ol baıaǵy jastyq kezindegi dúnıetanymy men alǵyrlyǵynan, óziniń qaıratkerlik hám uıym­das­tyrýshylyq qabiletinen, qıyn sharýalardy japyra isteıtin «tıtan» minezinen áli taıǵan joq.

Akademık Jumaǵulov − san qyr­ly talant. Onyń tarazy basyn teń ustaı­tyn biliktiligine, aldyna qoı­ǵan maqsatyna jetpeı qoımaıtyn qaısar­lyǵyna árqashan tánti bolamyn.

Qanshama bas aınaldyrar laýazym­dardyń bıigine samǵasa da, ol sony mise tutyp toqyrap qalǵan joq, qaıta Baqytjan basshylyqqa barǵan jer kórkeıip sala beretin.

Eń bastysy, asa iri uıymdastyrýshy ári memleket qaıratkeri retinde bas­qarǵan salasyn syrttan baqylap qana qoımaı, qarapaıym sharýanyń ózin kózimen kórip, qolymen ustap kóretin aıryqsha talapshyldyǵy der edim.

О́z salasynyń kásibı maman­da­rynyń ózi Jumaǵulovtyń ylǵı ýaqyttan oza júretin kósheliligine, almastaı alǵyrlyǵyna, krıstaldaı tazalyǵyna, baı tájirıbesine tańdaı qaǵatyny sondyqtan.

Qomdanyp qııaǵa samǵaý − onyń týabitti Qudaı bergen qasıeti sııaqty. Ol qoǵamdyq nemese memlekettik sharýany úlken-kishi dep bólmeıdi, sonyń bárinde aıshyqty izin qaldyrý − Baqytjan Jumaǵulovtyń azamattyq óresiniń bıiktigin dáleldeıdi. 

Ushar qanatqa dúnıe keń

Psıhologtardyń zerdeleýinshe, bizdiń minez-qulqymyz, ómirlik murattarymyz, bolashaqtaǵy qabilet-qarymymyz otbasymen, balalyq shaǵymyzben, ata-babanyń dástúr-saltymen genetıkalyq turǵydan tereń tamyrlasatyny anyq. Sondyqtan da bolar, osydan 24 jyl burynǵy bir kezdesý Baqytjan Tursynulyn jete tanı túsýime aıryqsha áser etti. Bul 1994 jyly onyń anasy Kenjetaı Batyrbekqyzymen dıdarlasýym edi.

Sol kezdesýde Baqytjannyń anasy maǵan: «Alla taǵala úlken otbasynyń arasynan, birneshe balanyń ishinen bireýine ǵana erekshe qabilet darytady, al ol búkil áýletin alǵa súıreıdi»,  degen edi. Anasynyń aıtqany aıdaı kelip, Baqytjan qashan da onyń amanatyn qal-qadirinshe oryndaǵany anyq.

Osy bir ımandy ana, qarapaıym qazaq áıeli − búkil ǵumyryn kitaphana isine arnady, Almaty oblysy, Qa­pal aýdandyq kitaphanasynda qyzmet atqara júrip, «Qazaqstan Respýb­­­lıka­synyń eńbek sińirgen mádenıet qyz­metkeri» qurmetti ataǵyna ıe boldy. 

Anasy Kenjetaı Batyrbek­qyzynyń sózine qulaq túrsek, Baqyt­jan mektepte túrli olımpıadalardyń jeńimpazy bolyp, sportqa da qulash uryp, respýblıkalyq deńgeıdegi júldeli oryndardy ıelenipti. Mine, Baqytjan Tursynulynyń dúnıe­tanymy osyndaı ortada qalyptasty, ol tabıǵattyń túlegi bolyp dúnıege kelip, birte-birte áleýmettiń tulǵasy bop bıikteı beripti. Meniń nazarymdy aýdarǵan da onyń osy qasıetteri edi.

Asqaraly asýlarǵa bet alý

Akademık Jumaǵulovtyń úzeń­­giles dosy, Qazaqstan Respýblı­kasy joǵary oqý oryndary asso­sıa­sııa­synyń prezıdenti, «Turan» ýnıver­sıtetiniń rektory Rahman Alshanov­tyń aıtýynsha, Baqytjan Tursyn­ulynyń ǵıbratty ǵumyrynyń negizi, matematıkaǵa degen qush­tar­lyǵy − QazMÝ-degi stýdenttik jyldary qalanypty. 

R.Alshanov sol kezderdi bylaısha eske alady: «Jumaǵulov qurylys otrıadtaryndaǵy qalyptasyp qalǵan eski dástúrdi túbegeıli ózgertti. Jyl­dar boıy QazMÝ-degi 30-40 shaqty qury­lys otrıadtarynyń arasynan birin­shi oryndy ylǵı zań fakýlteti ıele­netin. Osy seńdi alǵash buzǵan da Juma­ǵulov edi, ol konferensııada jalyn­dy sóz sóılep, endi birinshi orynǵa qol­danbaly matematıka fakýlteti kóte­riletinin batyl málimdedi. Kóp­­­­shi­lik buǵan kúmánmen qaraǵany da shyndyq. Alaıda, qaısar Baqytjan sózin­de turdy, onyń fakýlteti jeme-jem­ge kelgende birinshi oryndy ıelendi».

Osy eńbegine oraı, stýdent Ba­qyt­jan Jumaǵulov tuńǵysh ret memle­kettik dárejedegi syı-sııapat jáne KSR Joǵarǵy Keńesi Prezı­dıýmynyń Qurmet gramotasymen marapattaldy.

Stýdenttik jyldardaǵy tynymsyz eńbek Jumaǵulovty birte-birte saıası kóshbasshylyqqa jeteledi. Ol besinshi kýrsta Qazaqstandaǵy eń iri jastar oshaǵy – QazMÝ-diń komsomol uıymyn basqardy. Keıinnen osy oqý ornynyń partııa uıymynyń jetekshisi boldy.

Qalaı degenmen de, ómir joly taqtaıdaı tegis bolmaıdy eken. Aıaq astynan 1986 jyly burynǵy astanamyz Almatyda, Qazaqstannyń jo­ǵarǵy partııa uıymyndaǵy aýys-túıis­ke baılanysty ortalyqtyń áper­ba­qan­dyǵyna shydamaǵan stýdent­­ter­diń áıgili Jeltoqsan oqıǵasy burq etti.

Dál osy mezgilde talaı partııalyq dókeılerdiń betperdesi sypyryldy, alaıda, Baqytjan Tursynuly jeke ­basyna tóngen qaýip-qaterge qaramas­tan, stýdentterdi shyr-pyry shyǵyp qor­ǵap baqty, oqýdan shyǵarylatyn júzde­gen QazMÝ stýdentteriniń tizimine qol qoıýdan bas tartty. 

QazMÝ-deı irgeli oqý ornyndaǵy jalyndy partııa jetekshisiniń bul áreketi qaıdan eleýsiz qalsyn, ony jumystan bosatý eshteńe emes, dáris berý quqynan da aıyrdy. Osylaı, 33 jastaǵy talanty tas jarǵan jas jigitke «ultshyl» degen ataq qosa japsyrylyp, ol býyrqanǵan saıası jáne rýhanı ómirden bir jolata alastalǵandaı kúı keshti. Sol bir sátte qasynda únemi qaýmalap júretin «dos­tary men izbasarlary» da ǵaıyp boldy. Bul kórinis Jumaǵulov úshin qater tónse jalt beretin dúbáralar men shynaıy dostyń arajigin anyqtaýǵa, ıaǵnı kúrish pen kúrmekti ajyratýǵa septigin tıgizdi.

Ushqyr oıyn óreli iske jumsaǵan

«Men senetin nárseler» dep atalatyn kitabynda Baqytjan Tursynuly bylaı dep jazǵan: «Alpınıster shyńǵa kóterilýdiń ár kezeńinde áýeli lager qurady, kórkem de qorqynyshty taý jotasy ol jerden qaraǵanda jigersiz adamnyń záresi ushar qol jetpes bıik bolyp kórinedi, keri qaıtý da múmkin emes tárizdi. Sol alańqaıda ári qaraı júretin joldyń baǵyty belgilenip, qazyqtar men arqandar tekseriledi... Biz de júrip ótken jolymyzǵa jınaqtaǵan tájirıbemiz ben álem týraly, elimiz ben ózimiz týraly qanyqqan bilimimizdiń bıiginen kóz tastaımyz».

1990 jyldary Qazaqstan túbe­geıli baǵyt-baǵdaryn belgilep, jańa betburys kezeńine aıaq basty, bul úrdis bir jaǵynan Baqytjan Jumaǵulovqa da qatysty edi.

Eger ótken ýaqyttardy búgingi kúnniń ǵylymı bıiginen qaraıtyn bolsaq, Jumaǵulov bir-birimen baılanysy joq birneshe salada qatar eńbek etipti jáne sol baǵyttardyń eń alǵy shebinde ter tógipti.

Osy oraıda, akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolovtyń buryndary jarııalanǵan Jumaǵulov týraly myna tujyrymyna qosylmasqa bolmaıdy: «Men bul kisiniń azamattyq qasıetterine esh kúmándanbaımyn. Onyń qos qolyn qýsyryp, sharasyz otyrǵan halin kórgenim joq, ómir boıy óz halqynyń múddesi úshin kúresýden bir tanǵan emes». 

Professor Jumaǵulovtyń ózi aıtqandaı, onyń ǵylymı daryny О́mirbek Joldasbekov, Shaltaı Smaǵulovpen qoıan-qoltyq jumys istegen jyldary jarqyraı kórindi. Ásirese, ınjenerlik salany óz elimizde, qala berdi álemdik deńgeıde damytý, qoldanbaly matematıka týraly jáne gıdrodınamıkalyq modelderdi zertteýler, Qazaqstandaǵy matematıkalyq mektepterdiń biliktiligin shyńdaý tárizdi san-salalyq jumystar onyń kúrdeli ǵumyrynyń eń ózekti tetigine aınalǵandaı. 

Bul qundy eńbekter eleýsiz qalǵan joq, ǵylym doktory atandy, shetelde birneshe monografııalary jaryq kórdi, álemniń san alýan ýnıversıtetteri men akademııalarynyń qurmetti professory, akademıgi bolyp saılandy.

Sondaı-aq Baqytjan Tursynuly álemdik deńgeıdegi kásibı maman retinde tanyldy, Qazaqstan Mate­matıkter qoǵamyn basqardy, búginge deıin Túrki álemi Matema­tıkter qoǵamynyń prezıdenti. 

Baqytjan Tursynuly Jumaǵu­lov elimizdiń belgili ǵalymdary men ınjenerlerin biriktiretin basty ǵylymı orda – Qazaqstan Respýblı­ka­sy Ulttyq ınjenerlik akademııanyń irgetasyn qalaýshylardyń biri ári 20 jyldan beri osy akademııanyń prezıdenti.

Ol sondaı-aq Elbasy N.Nazar­baev qatysqan Qazaqstan ınjener­leriniń Birinshi sezin uıymdasty­rýshylardyń sapynda. Osy sezde kóterilgen ınjenerlik sala men qoldanbaly ǵylymdy órkendetý máselesi Nursultan Ábishuly tarapynan da qyzý qoldaý tapty. 

Kóp jyldardan beri Prezıdıým múshesi ári QR UIA-nyń Konkýrstyq komıssııa tóraǵasy retinde maǵan akademık Jumaǵulovtyń osy akademııaǵa degen shynaıy kózqarasy birden baıqalady, ásirese, ózi toptastyrǵan talantty kadrlardy ǵylymnyń «altyn qory» dep únemi áspettep otyrady.

Ol akademııanyń prezıdenti bolǵan ýaqytta osy irgeli ǵylymı orda elimizdiń akademııalyq qaýym­das­ty­­­ǵy­nyń biregeı kóshbasshysyna aınaldy.
2005 jylǵy sáýir aıynda akademık Jumaǵulovtyń ómirinde tosyn ózgeris oryn aldy. «Otan» par­tııasynyń Tóraǵasy N.Á.Nazarbaev oǵan «Otan» respýblıkalyq saıası partııasy tóraǵasynyń mindetin atqarýshy qyzmetin usyndy. B.Jumaǵulov Elbasynyń senimin tolyǵymen oryndap shyqty.

Sondaı-aq 2005 jyly ol el prezı­denttigine úmitker retinde tirkelgen N.Á.Nazarbaevtyń Respýblıkalyq qoǵamdyq shtabyn basqardy, osy saılaýaldy kompanııany uıymdastyrýǵa da qyrýar eńbek sińirdi. 

2007 jyly Jumaǵulovtyń belsendi aralasýymen elimizdiń partııa­­lyq júıesinde eleýli oqıǵa boldy. Bul eli­mizdegi saıası partııalardyń rólin kóterý maqsatymen Parlament Máji­­lisine depýtat saılaýda tepe-teńdik júıesin engizýdi zańdastyrý edi. Bul sharany da «Nur Otan» partııa­sy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baqytjan Tursynuly oıdaǵydaı atqaryp shyqty. Parlament saılaýy nátıjesinde «Nur Otan» partııasy daýsyz jeńiske jetti. Osy úzdiksiz eń­begine oraı akademık Jumaǵulov de­pýtat ári Parlament Májilisi tór­aǵa­­synyń orynbasary bolyp saılandy.

2008 jyly Baqytjan Tursynuly el Prezıdentiniń Jarlyǵymen elimizdiń eń iri oqý oryndarynyń biri − ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-diń rektory bolyp taǵaıyndaldy.

Ol basshylyqqa kelgen boıda ýnıversıtet tutasymen jańa baǵytqa bet túzedi. Ýnıversıtet elimizde tuńǵysh ret halyqaralyq akkredıtasııadan ótti, birinshi ret oqý baǵdarlamalary álemniń irgeli ýnıversıtetterimen sáıkestendirildi, tuńǵysh ret TMD keńistiginde «bakalavr-magıstr-PhD doktory» negizindegi úsh satyly oqý júıesine kóshti, elimizde birinshi ret kredıttik oqytý tehnologııasyn tolyq engizdi...

QazMÝ qalashyǵynda jańa úlgi­d­egi oqý ǵımarattary, murajaı, jataqhana, taǵy da basqa turmystyq, sporttyq keshender burynǵy jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda kóbirek boı kóterdi. Eń bastysy, jastardyń alańsyz bilim alýyna barlyq jaǵdaı jasaldy.

Akademık Jumaǵulovtyń rektor bolǵan jyldary QazMÝ-diń naǵyz gúldengen shaǵy edi desek, asyryp aıtqandyq bola qoımas.

Eki jarym jyldan keıin ol Bilim jáne ǵylym mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Bul joǵarylaý da teginnen-tegis emes. Memleket basshysy Baqytjan Tursynulynyń QazMÝ-di az ýaqytta álemdik oqý júıesine sáıkestendirgenin esepke alsa kerek. 

Aqıqatyn aıtqanda, Baqytjan Jumaǵulov eń myqty Bilim jáne ǵylym mınıstri retinde táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda qalǵany anyq. Ol bilim jáne ǵylym salasyna 40-tan astam qalyptasqan, júıelengen, tereń zerdelengen usynystar engizdi.

2013 jylǵy qyrkúıekte Baqytjan Tursynuly mınıstr qyzmetinen bosady da, óziniń eń súıikti isine qulshyna kiristi. Ol endi Ulttyq ınjenerlik akademııasy aıasynda búkil Qazaqstan tarıhynda bolyp kórmegen asa aýqymdy ǵylymı shara − Búkil dúnıejúzilik ınjenerler men ǵalymdardyń kongresin ótkizýdi qolǵa aldy. 

Búkil dúnıejúzilik kongress Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqtyń energııasy» atty ǵalam­dyq jobasyn negizge ala otyryp, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi aıasynda Astana qalasynda óz jumy­syn bastady. Kongress álemdik ǵylym men ınjenerııanyń óńsheń alyptaryn jınady jáne 51 memlekettiń myńnan astam ókilderi qatysty.

Qazir akademık Jumaǵulov Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń ózi taǵaıyndaǵan senator, bylaısha aıtqanda, elimizdiń zańnamalyq minberiniń synnan ótken, tájirıbesi mol, kásibı ókili. Ol taǵy da býyrqanǵan ıdeıalaryn, sheberligin osy ortada shyńdaýda. Taǵdyr oǵan qashan da tirshiliktiń qaınaǵan alǵy shebinde júrýdi buıyrtqan. Baqytjan Jumaǵulov búginde qazaqstandyqtar úshin asa mańyzdy joba − Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti usynǵan Bes áleýmettik máseleni tez arada iske qosýdy qadaǵalaı­tyn Qoǵamdyq keńes­­­tiń tóraǵasy. Halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge arnalǵan keshendi áleýmettik-ekonomıkalyq bul máselelerdi túbegeıli sheship, ornyqtyrýdy Baqytjan Jumaǵulovqa tapsyrý da oǵan kórsetilgen aıryq­sha qurmet dep bilemin. Qoryta aıtqanda, akademık Jumaǵulov Elbasynyń asa jaýapty tapsyrmalaryn oryndaıtyn senimdi serigine aınaldy.

Endeshe, osy qarqynyńnan taıma, Baqytjan!

Asqar Qulybaev,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, 

Halyqaralyq ınjenerlik akademııanyń akademıgi