Maqtaaralda maqta klasteri damytylmaq

Shardara sý qoımasynan mashınalyq sý berý jobasy kúrmeýli máselelerdi retteýge múmkindik týǵyzyp otyr

Maqtaaralǵa barsań, jol jıeginde shashylyp jatqan maqta talshyqtaryn kóresiń. Maqtanyń ekinshi aty – aq altyn. Bıyl naǵyz osy atyn aqtap tur. Kúzde bir tonnasynyń baǵasy 100 teńge­den asyp ketti. Gektarǵa shaqsańyz, qyp-qyzyl aqsha, el úshin, bereke, bala-shaǵa úshin – “sen je, men je”... Maqta ósirý ońaı tirlik emes. Ma­shaqaty jeterlik. Jer qunary saqtalý úshin agrotalaptar oryndalyp, qajetti mıneraldar sińirilýi qajet. Eń bastysy – ýaqytynda sýarý. Al sýdy syrttan alatyn Maqtaaral úshin jaz mezgilderinde aǵyn sý altynǵa aınalady. Qyr­ǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan memleketteri arqyly keletin “Dostyq” kanalynda aıqaı-shý kóbeıe bergendikten ári sý tapshylyǵy qatty sezilgen 80 myń gektar alqapty sýlandyrý úshin Elbasynyń tapsyrmasymen “Shardara sý qoımasynan mashınalyq sý berý” jobasy iske asyryldy. Aýdan ákimi Serik Turbekov myrzamen arnaıy baryp, jumysymen tanystyq. Elektr energııasy kóp jumsalatyn­dyqtan qymbatqa túsetindeı kóringeni­men aǵyn sý bolmaı qalǵanda sharýany anyq tyǵyryqtan shyǵaratyn osy alyp sý sorǵylar. Serik Turbekov qatardaǵy kóp ákim­derdiń biri emes, aýyl sharýashylyǵyn ǵylymmen ushtastyrǵan tájirıbeli bas­­shy. Aýdannyń damý josparyn júl­ge­legeni unady. Bul talaptar oryndal­ǵan jaǵdaıda Maqtaaral Qazaqstandaǵy eń tabysty aýdandardyń biri bolady. Maqtaaral aýdanynyń aýmaǵy – 176,9 myń gektar. Halqy – 294,1 myń adam. Munda 60 ult pen ulystardyń ókil­deri turady. Turǵyndardyń 83,6%-y qazaq­tar. Aýdanda halyq tyǵyz or­na­lasqan, árbir sharshy shaqyrymǵa shaq­qanda 157,5 adamnan keledi. Aýdan ekonomıkasynyń negizi – aýyl sharýashylyǵy. Dıqandardyń ba­sym bóligi shıtti maqta óndirýmen aı­na­lysady. Aýdanda maqtanyń “S-4727”, sondaı-aq, Maqtaaral maqta sha­rýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtý­ty­nyń ǵalymdary shyǵarǵan “Maqtaa­ral-3044” jáne taǵy basqa sorttary egiledi. 90-jyldary elimizde júrgizilgen reformalarǵa sáıkes burynǵy 30 kolhoz ben sovhoz taratylyp, egistik jerleri derbestendirilip, 20 myńnan astam negizinen usaq agroqurylymdar quryl­ǵan. 2009 jyldan beri irilendirilip keledi. 2011 jyly 9171 sharýa qojalyq­taryn irilendirý josparlanyp otyr eken. Aýdanda 20 037 aýylsharýashylyq qurylymdary bar, onyń ishinde 19 995-i sharýa qojalyqtary, 42-si óndiris­tik kooperatıvter. Dıqandarǵa 74 sý paı­da­lanýshylar qurylymdary, 8 MTS, 12 bıofabrıka men bıolaboratorııa qyz­met etýde. Aýyl sharýashylyǵy ónimi kóle­mi jyldan jylǵa artýda. 2007 jyly aǵym­daǵy baǵamen eseptegende aýyl sharýa­shylyǵynyń jalpy ónim kólemi 20,2 mlrd. teńge bolǵan. Jyldan jyl­ǵa ósip ke­le jatqan jalpy ónim kólemi  2011 jy­ly 39,9 mlrd. teńgeni quraıdy dep kútilýde. 2011 jyly 136 myń gektar egistik jerdiń 101,3 myń gektaryna shıtti maq­ta, 14,6 myń ga alqapqa baqsha daqyl­dary, 4,9 myń ga alqapqa jońyshqa, 3,8 myń ga alqapqa dándik júgeri, 3,7 myń ga alqapqa kókónis, 1,6 myń ga alqapqa kúrish jáne t.b. daqyldar egilip, 30,7 mlrd.teńgeniń ónimderi óndirildi. Bul kórsetkishterge jetýge sý resýrstarynyń paıdalanylýy tikeleı áser etti. Serik Ordabekuly aýdannyń ósimdik sharýashylyǵynyń áleýetin taldaýda mynadaı talaptardy ustana­dy. Kúshti jaqtary: aýa-raıynyń jy­lylyǵy daqyldardy ósirýge qolaıly. Aýylsharýashylyq daqyldarynyń ba­sym bóliginiń shyǵymdylyǵy, damyǵan ınfraqurylym. Múmkindikteri retinde bir naýqanda 2-3 aınalymdyq egin egýge bolatyndyǵyn usynady. Al osyǵan qarsy álsiz jaqtaryn bylaısha suryp­tapty. Jerdiń tuzdylyǵy, 12 aı boıy aǵyn sýdyń bola bermeýi, maqta zııan­kesteriniń kóp bolýy, tik drenajdar men qashyrtqylardyń tolyq júmys istemeýi, usaq taýar óndirýshilerdiń kóp­tigi. Qaýip retinde jer asty sýlarynyń jaqyndyǵy, aǵyn sý jetispeýi jáne maqta zııankesteriniń kóbeıýi salda­rynan ónimdi joǵaltý. Osylaısha, Elbasynyń qoldaýymen júzege asyrylǵan «Ońtústik Qazaqstan oblysy Maqtaaral aýdanynyń sýarma­ly jerlerine Shardara sý qoımasynan mashınalyq sý berý» jobasynyń arqa­synda joǵaryda kórsetilgen másele­lerdi tolyq sheshýge múmkindikter týǵyzy­lady. Aýdan ákimi qoldanystaǵy sý júıe­lerin jáne egistik alqaptaryn paıdalaný tıimdiligin arttyrý úshin mynadaı jumystardy basshylyqqa alyp otyr. Birinshiden, sý arnalaryn betondap, aryq atyzdardy tazalaý, drenaj júıe­lerin kezeń-kezeńimen iske qosýdy kóz­deıdi. Mysaly, tek K-26 kanalyn qaıta qurýdyń ózi jylyna 3,1 myń ga jerdi sýlandyrýǵa jetetin sýdy únemdeýge múmkindik beredi. Ekinshiden, tik drenajdardan shyq­qan jer asty sýlaryn aǵyn sýǵa qosyp paıdalaný qajet. Aýdanda 2012 jyly 218 + 146 = 364 tik drenaj iske qo­sylady. Osy drenajdardyń 30 paıy­zyn, ıaǵnı 109 danasyn paıdalanýǵa bolady. Úshinshiden, egistik alqaptaryn mıkrojosparlaý júmystaryn toly­ǵymen júrgizýdi mindetteý. Sý únemdeý tehnologııasyn jappaı endirýde Maqtaaral aýdanynda kezeń-kezeńimen 23,3 myń ga egistik alqaptaryn tamshylatyp sýarý, 34,5 myń ga egistik alqaptaryna jańbyr­latyp, shashyratyp sýarý tehnolo­gııa­laryn endire otyryp egistik egýge múmkindik bar. Agrotehnologııalyq sharalardy bir mezette atqaratyn agregattardy, jer aıdaý barysynda aınalmaly soqalardy, daqyl jınaý barysynda keptirý, tazalaý, salmaǵyn ólsheý, qaptaý tehnologııasymen jab­dyqtalǵan tehnıkalardy qoldaný aıasyn keńeıtýdi kózdeıdi. Búgingi tańda aýdanda ashyq túr­degi maqta daqylynyń júıek ara­lyǵy 90 sm. qashyqtyqta egilýde. 1 metrge 12-14 dana túqymdyq shıt sebilse, 1 ga jerde ortasha 143000 túp qoza qalyptasady. 1 túpte 5 kósekten bolǵan jaǵdaıda 1 ga maqtalyq al­qap­tan ortasha 21,5 sentner ónim alynady. Maqtalyq alqaptan alynatyn ónimdi arttyrý joly retinde agroqu­ry­lymdarǵa egistiktiń júıek araly­ǵyn 60 sm. ótkizip, 2 qatarly egistik ádisin koldaný jáne sý únemdeý tehnologııalaryna kóshý usynylýda. Bul jaǵdaıda 1 ga jerde 364000 túp qoza qalyptasady. 1 túpte 4 kósekten bol­ǵan jaǵdaıda 1 ga maqtalyq al­qap­tan ortasha 43,7 sentner ónim alý­ǵa bolady. Atalǵan ádisti qoldaný arqyly jekelegen agrotehnıkalyq sharalar júrgizilmeı, 1 ga jerge ketetin shyǵyn kólemi azaıady. Ǵalym ákim aýdannyń damý baǵ­dar­lamasyn osylaısha júlgelepti. Osy talaptar saqtalǵan jaǵdaıda aýyl­sharýashylyq daqyldarynyń jal­­­py ónimdiligi 2012 jyly 19,1 paıyzǵa, 2014 jyly 64 paıyzǵa ósedi dep kútilýde. Al maqta daqyly gektaryna 2012 jyly 26 sentnerden kelse, 2014 jyly 35,1 sentnerge jetedi. Bul aýadan alynǵan sıfrlar emes. Naqty jumys kórsetkishteri. Halqy tyǵyz ornalasqan, sanǵa shaq­sań bir Mańǵystaý oblysy turǵyn­daryna jeteǵabyl aýdannyń keleshegi kemel bolýy úshin osyndaı jumys­tar atqarylady. О́z maqtasy bola turyp, tereńdete óńdeýdi kórshi ob­lys­tarǵa berip kelgen aýdanda osy kásipti qolǵa alǵan kásipkerler kó­beıip keledi. Bul da qýantatyn jaǵdaı. Maqtaaral túbinde maqta klasterin júzege asyratyn otandyq óndiris ornyna aınala alady. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy.