SО́Z BEN ISTIŃ QABYSPAǴANY QALAI?

Myń bolǵyr Mirjaqyp atamyzdyń: “Oıan, qazaq!” degenine de ǵasyr aınalyp barady. Biraq, soǵan selt etken qazaq keı jerlerde qadaý-qadaý, al kópshiligi áli uıqyly-oıaý. Sol samarqaýlyǵymyzdy paıdalanǵan keıbir pysyqaılar ulttyń muń-muqtajyn oılaǵansyp, jeke basynyń sharýasyn túgendep júr. Shyndyǵy kerek, qazir “Qazaǵym!” dep qaqyldaǵandardan qorqatyn boldyq. Ondaılar Jezqazǵan aımaǵynda da barshylyq. Keıingi bir-eki jyldyń ózinde “Tilim!” dep tebirenip, “Elim!” dep eńiregende jurtshylyqtyń júregin eljiretetin eki azamat ózderi basqaryp otyrǵan mekemelerdiń qarjy-qarajatyn talan-tarajǵa salyp, aqyry taıyp turdy. Endi, mine, “Qazaqmys” kor­porasııasynyń qasynan qurylǵan “Qazaq tili” qoǵamynan “qylshyq” shyǵyp, qaıran qaldyryp otyr. Osyndaıda “qazaq tiliniń jyr­tysyn kim jyrtyp júr” dep qaıran qalady ekensiń. Budan bir jyl buryn “Qazaq­mys” korporasııasynyń qasyndaǵy “Qazaq tili komıteti” qoǵamdyq bir­lestigi týraly jergilikti gazetter japatarmaǵaı jazdy. Biri “Bitirgen túgi joq” dep dattasa, ekinshisi ara­sha túsip aqtady. Sol qoǵamdyq bir­lestiktiń bar-joǵyn bilmeı, basyn qatyrǵandar da boldy. Aqyry aq-qarasy ashylmaı qaldy. Túpkilikti tórelik aıtatyndar ta­byl­mady. Ondaı oıdan biz de aýlaq­pyz. Tek qolǵa túsken bir qujatqa qatysty qolǵa qalam aldyq. “Qazaqmys” korporsııasynyń qasyndaǵy “Qazaq tili komıteti” qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Qoıshybek Toqtamysov qarııa — birneshe kitapshanyń avtory. So­lar­dyń basyn biriktirip “О́ner” bas­pasynan shyǵarǵan “Dala daýsy” taǵy bar. Ashyǵyn aıtsaq, jazǵandary ózin dáriptegen maqa­lalar men óleńge úsh qaınasa sor­pa­sy qosylmaıtyn dúnıeler. Bıliktiń bıshigin ustaǵandardyń beınesi taǵy bar. Máselen, mynaý da óleń be: Ýa uly til! Ultyńa ne deısiń — О́ziń bil, Men, seni qorlap, О́zin qazaqpyn deıtinderden qorqam. Osy kitaptaǵy “Qazaqsha sóıle­meıtin qazaqty zań bolsa atar edim, rıza bop ózime, shalqıyp úıimde jatar edim” degen qysqa qaıy­rymdy oqyǵanda ana tiline alańda­ǵan aqsaqaldyń bul sózine qaıran qalasyń... Taıaýda qolymyzǵa bir qujat tústi. Ol — “Qazaqmys” korpora­sııasy ishki baqylaý departa­menti­niń Jezqazǵan óndiristik alańy boıynsha basqarmasy “Qazaq tili komıteti” qoǵamdyq birlesti­giniń 2005-2008 jyldardaǵy qarjylyq-sharýashylyq qyzmetine júrgizgen ishinara derekti tekserýiniń aktisi. Oqyp, tanystyq. Jemqorlyqtyń jaǵymsyz ıisi múńkip tur eken. Endi aktiden úzindiler keltireıik: “Qoǵamdyq birlestiktiń Jarǵy­syna “Qazaqmys” korpora­sııasy ókilderiniń kelisiminsiz bir jaqty, tek tóraǵa Q.Toqtamysov qol qoıǵan. Komıtet tirkelgen sátten, dálirek aıtqanda 2002 jylǵy 10 jeltoqsannan bastap jeke múlki, “Sentrkredıt” bankinde esep-shoty, aty-jóni jazylǵan móri men blankileri bar zańdy tulǵa sanalady. “Qazaqmys” korporasııasy qasyndaǵy “Qazaq tili komıteti” QB qyzmetiniń negizgi túrleri: qazaq jáne basqa tilderdiń erkin damýyna yqpal etý, basqa halyq­tarǵa qazaq halqynyń turmystyq dástúrlerin tanystyrý, ǵylymı-kópshilik basylymdar shyǵarý, qoǵam aıasynda lıngvıstıkalyq bilim beretin “Til bilimi” halyq ýnıver­sıtetin uıymdastyrý... Komıtettiń esep-shotynan alynǵan qoldaǵy qarjyny kassır B.J.Moldabaeva úıinde saqtaıdy... J.K Jaılaýbaevtyń “Ǵalym” dúkeninen 20 000 teńgege satyp alynǵan keńse seıfi óz maqsatynda paıdalanylmaǵan... 2005 jylǵy kassalyq kitap, kiris jáne shyǵys kassalyq orderlerin tirkeý jýr­naly, kassalyq esep-qısap tekserýge berilmedi... 2003 jyly 3 qańtarda ju­mysqa qabyldanǵan kassır B.J.Mol­­dabaevamen qoldaǵy ma­terıaldyq ıgilikterdiń saqtalýyna tolyq materıaldyq jaýapkershiligi týraly kelisim-shart jasalmaǵan... Kassalyq esep toqsanyna bir ret jasalady. Tekserilgen kezeńdegi barlyq kassalyq esepterge kassır men bas esepshi qol qoımaǵan... Kiris jáne shyǵys kassalyq qujattary 2006 jyly jýrnalǵa tirkelmegen, 2007 jyly 25 maýsymda bastalyp, 2008 jyly 25 qazanda aıaqtalǵan. Tek­serilgen kezeńde orderlerdi nómirleý reti durys saqtalmaǵan, nemese taza nómirlenbegen. 2006 jylǵy shyǵys kassalyq orderlerdiń basym bóliginde qoǵamdyq birles­tiktiń kassasynan berilgen kúni kórsetilmegen. Barlyq shyǵys kassalyq orderlerinde aqshany alǵan adamnyń jekebas kýáliginiń málimetteri joq. 2006-2008 jyldardaǵy shyǵys kassalyq orderlerine kassadan qarjy bosatýǵa ruqsat berýge bas esepshi qol qoımaǵan. Kiris kassalyq orderlerinde de bas esepshiniń qoly joq. Jalaqy men syılyqtar bas esepshi qol qoımaǵan tólem vedo­mostary arqyly berilgen, keıbireý­lerinde aqshanyń berilgen kúni kórsetilmegen... J.I.Moldabaeva 2004 jylǵy 3 qańtardan beri birlestiktiń bas esepshisi bolyp istegenimen, tekseris júrgizilgen barlyq kezeńde (2005 jyldan 2008 jylǵy qazanǵa deıin) tólem tapsyrystaryna kassır B.J.Moldabaeva qol qoıǵan... 2005 jyly birlestiktiń bank­tegi esep-shotynan qyzmet­kerlerdiń eńbek aqysy úshin — 538 000 teńge, “basqa shyǵyndarǵa” dep 1 222 000 teńge qolma-qol qarajat alynǵan. 2005 jylǵy kassalyq kitap, kiris jáne shyǵys kassalyq orderlerin tir­keý jýrnaly joq bolǵandyqtan, joǵarydaǵy qarjynyń qaıda, qalaı jumsalǵanyn anyqtaý múmkin emes. Qarajattyń qalaı, qaıda jumsalǵanyn dáıekteıtin qujat­tar qolda bolmaǵan jaǵdaıda, ony keltirilgen materıaldyq zııanǵa jatqyzyp, 1 760 000 teńge kináli adamdardyń esebinen ornyna salynýǵa tıis. 2006 jyldan 2008 jyldyń qyrkúıegine deıin “Sentrkredıt” bankindegi esep-shottan qolma-qol 3 899 000 teńge alynǵan. Munyń 3 356 223 teńgesi qyzmetkerlerdiń eńbekaqysyna, 231 997 teńgesi is­saparlar (buıryq shyǵarylmaı-aq) shyǵyndaryn óteýge, 7 835 teńgesi keńse zattaryn alýǵa jumsalǵan. Qalǵan 302 945 teńge kassada joq bol­­ǵandyqtan, qaıtarylýǵa jata­dy. “Qazaq tili komıteti” QB tóraǵasy Q.Toqtamysov páterindegi telefonnan sóıleskeni úshin “Kaspııskıı” banki arqyly “Qazaq­telekom” AQ-na 5010 teńge tólengeni anyqtaldy. Bul 5010 teńge qaıtarylýǵa jatady... Mem.№M927SǴ “VAZ-21070” jeńil avtokóligi 2006 jyly 1 qarashada birlestiktiń balansynan alynyp, Q.Toqtamysovtyń jeke­menshigine kóshken... Soǵan qaramas­tan, 2007 jylǵy 11 mamyrdan 21 maýsymǵa deıin jeke menshik avtokólikke 31 000 teńgeniń janar-jaǵarmaıy alynǵan... 2006 jyldan 2008 jyldyń qyr­kúıegine deıin birlestik qyzmet­kerlerine jalaqynyń syrtynda kúntizbelik merekelerde (Jeńis kúni, 8 naýryz, Naýryz, Respýblıka kúni, Táýelsizdik kúni, Konstıtýsııa kúni, Memlekettik til kúni) 607 451 teńge syılyq berilgen. Biraq, syılyq berý jóninde birde-bir buıryq joq. 2008 jyly qyrkúıekte qoǵam­dyq birlestiktiń qyzmet­­kerlerine jalaqy eki ese joǵary mólsherde tólengen. Ol jóninde de buıryq shyǵarylmaǵan. Sóıtip, 2006 jyldan 2008 jylǵy qyrkúıekke deıin jalaqy qorynan 577 623 teńge artyq jumsalǵan... “Qazaq tili komıteti” qoǵamdyq birlestiginiń 2005-2008 jyldardaǵy qarjylyq-sharýashy­lyq qyzmetine júrgizgen ishinara derekti tekserýde anyqtalǵany: 1. qoǵamdyq birlestikke kel­tiril­gen 1 760 000 teńge mate­rıal­dyq zııan kináli adamdardyń esebi­nen qaıtarylýǵa jatady. 2. zańsyz qoldy bolǵan 302 945 teńge qaıtarylýǵa tıis. 3. janar-jaǵarmaıǵa zańsyz tólengen 31 000 teńge qaıtary­lýǵa tıis. 4. telefon baılanysy qyz­metine zańsyz tólengen 5 010 teńge qaıtarylýǵa tıis”. Eki myńynshy jyldardyń basyn­da “Qoıshybek qarııa kor­pora­sııanyń qasynan “Qazaq tili” qoǵa­myn uıymdastyrǵaly júr eken” degendi estigende “Kópti kór­gen qarııa ǵoı, qazaqtyń kenjelep qalǵan tiliniń taǵdyryna alańdap shydap jata almaǵan shyǵar, shyna­ıy jany ashıtyn adam” dep qýan­ǵan­byz. Artynsha “Mysty óńir” gazetinen korporasııanyń qasynan “Qazaq tili” qoǵamy qury­lyp, oǵan Qoıshybek Toqtamysuly tóraǵa bol­ǵany týraly qysqa habar oqydyq. Búginde qoǵamdy qurýǵa qatysty quryltaı jınalysy ótkenine kúmánmen qaraı bastadyq. Kerek qu­jat­tardy keńsede otyryp-aq týralap alyp, tıisti jerine tirketip alǵandaı kórinedi. О́ıtkeni, qoǵam­nyń joǵary organy bolyp tabyla­tyn jalpy jınalys ótkizý, qoǵam­nyń negizi bolyp sanalatyn bas­taýysh uıymdarmen baılanys orna­tý, qarjy jaǵyn qadaǵalaıtyn tek­serý komıssııasy­nyń esebin tyń­daý, taǵy basqa tolǵaqty máse­le­lerge baı­lanysty júrgiziletin tolyp jat­qan jumystar atqaryl­mady. Til jana­shyrlarymen birde-bir jınalys ótkizilmedi, tór­aǵanyń ne istep, ne qoıyp júr­geni­nen qoǵam músheleri beıhabar qaldy. “Tilim!” dep tebirengen, “Qaza­ǵym!” degen aqsaqal ana tiliniń “kósegesin kógertýdi” esten shyǵa­ryp alǵan sııaqty. Onyń ornyna ákeli-balaly adamdardy, bálkim óziniń senimdi tanystary nemese týysqany shyǵar, bas esepshi jáne kassır qylyp jumysqa qabyldap, qoǵamdyq birlestikti týǵan tildi tuǵyryna qondyrýdyń quraly retinde qoldanýdyń ornyna, ony kúnkóristiń kózine aınaldyrǵan. Kenshiler, baıytýshylar men metal­lýrgter, korporasııanyń quramyn­daǵy basqa da kásiporyn­darda eńbek etetinder bala-shaǵa­synyń aýyzy­nan jyryp tólegen jarnadan jınal­ǵan qarjyny talan-tarajǵa salýǵa qalaı dáti bardy eken? Bir aıta ketetin jaıt, qoǵamdyq uıym­men qosa Qoıshekeń “Qazaq tilin damytý qoryn” da ashyp alypty... Elimiz egemendik aldy, táýel­sizdiktiń týyn jelbirettik. Biraq, kóp­shiliktiń kózine tildiń taǵdyryn oılaǵandaı bolyp kórinip, aınala berip jeń ushynan jalǵasatyndar júrgende, týǵan tilimizdiń tuǵyryna qonýy qıyn. Joǵaryda keltirilgen málimetterden keıin Q.Toqtamy­sovtyń tirligin tildiń taǵdyry tol­ǵandyrǵan tulǵanyń isi dep baǵa­laý­ǵa bola ma? Tórelikti “patsha kóńil” oqyrmannyń úlesine qaldyr­dyq. Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 15-shi sessııasynda sóılegen sózinde til máselesine de toqtaldy. Mem­lekettik tildi odan ári damytýdy etnosaralyq kelisimniń áleýetin nyǵaıta túsý úshin bolashaqqa ar­nal­ǵan naqty mindetterdiń qatary­na jatqyzǵan Prezıdent: “Bizdiń qoǵam, ıntellıgensııa memlekettiń qazaq tilin damytýǵa kóńil bólmeýi jónin­degi usaq, yzaly jáne popý­lıs­tik pikirlerden joǵary turýy tıis...Ásirese, eger olar artynda naqtyly isi joq, barlyq jaýap­kershilik tek memleketke ǵana júk­tele salǵan, ánsheıin bos sózder bol­sa odan beter orynsyz” dep qadap aıtty. Osydan “Qazaǵym!” deýden jalyqpaıtyn, biraq sózi men isi qabyspaıtyndar qory­tyndy shy­ǵar­sa jón bolar edi. Qabyl О́MIRTAEV, Ońtústik Jezqazǵan  kenishiniń brıgadıri, úshinshi dárejeli “Kenshi dańqy” belgisiniń ıegeri, Áripjan SALQYMBEKOV, Jezqazǵan baıytý fabrıkasynyń bıýro bastyǵy, Qurmetti baıytýshy, Lenın ordeniniń ıegeri, Shamhan RAHMETOV, Jezqazǵan mys qorytý zaýytynyń qyzmetkeri, Álibek ÁBDIRASh, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy  syılyǵynyń ıegeri. Jezqazǵan. AGRARLYQ SALANYŃ AÝQYMDY MINDETTERI Qazaqstan Ulttyq agroónerkásiptik palatasynyń Qyzylorda oblysy boıynsha ókili Sámıt DALDABAEVPEN áńgime – О́zińizge málim, Elbasy óz Joldaýynda aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa, onyń ónerkásiptik negizin qalyptastyrýǵa, aýyldy órkendetý, aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq, turmystyq deńgeıin kóterý máselelerine basa kóńil bólip otyr. Osyǵan baılanysty óz oıyńyzdy baıan etseńiz? – Elbasynyń jańa ekonomıkalyq ór­leýge negizdelgen Joldaýynda agroónerkásip kesheniniń damýyna erekshe mán berilip, onyń negizgi baǵyttary belgilendi. Eń bas­ty­sy, aýyl sharýashylyǵynda eńbek ónimdi­liginiń tómen­digin atap kórsetip, ony 2014 jyl­ǵa qaraı keminde eki esege arttyrý, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, so­ny­men qatar bul salada eksporttyq baǵdar­la­many iske asyrý jóninde naqty tujyrym­dama jasaldy. Bul tapsyrmalar agroóner­kásip keshenine kúrdeli de jaýapty mindetter júkteıdi. Jer basty baılyǵymyz ekenin túsinýimiz kerek. Astyq, dándi daqyldar óngen jerde mal sharýashylyǵynyń da muqtajy sheshilip, sonyń nátıjesinde et, sút ónimderine degen táýeldilikten arylýǵa bolatynyna sóz joq. Res­pýblıkamyzdyń aımaqtyq, tabıǵı-klımat­tyq erekshelikteri kókónis, kartop, jemis-jıdek, baqsha, kúrish, qyzylsha, maqta, basqa da daqyldardy molynan óndirýge múm­kindik beredi. Keshegi ýaqytta Qyzylordanyń qaýy­ny Keńes Odaǵynyń 29 oblysyna taraı­tyn. Qaýyn daıyndaý úlken naýqanmen júretin, temir jol júıesiniń vagony jetpeı jatatyn, eldiń tabysynyń úlken bir kózi edi. Mine, osy jaǵdaılardyń ózi elde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip qana qoımaı, onyń birqa­ta­ryn syrtqa shyǵarýǵa da bola­tynyn kórsetedi. О́kinishke oraı, respýblıkada aýyl sha­rýashylyǵy ónimderin óndirýdiń orasan zor múmkindikteri bola tura olardy ysyrapsyz, qaldyqsyz paıdaǵa asyrý, uqsatý, ıaǵnı óńdeý ónerkásibi damymaı keledi. Demek, qanshama qosymsha taǵamdyq, ónerkásiptik ónimder qosylmaı, qansha jumys orny ashylmaı, qanshama tabys kózi túspeı jatyr. Joldaýda kórsetilgendeı, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdi arttyrýmen qatar agrarlyq ónerkásipti jolǵa qoıý, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn qaıta óńdeýdi qolǵa alý, jańa tehnologııalar men jańa kózqarasqa kóshý talaby kóńil qýantady. Alaıda, qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy qurylymdary men jeke kásipkerlerine sala óndirisin damy­týǵa qajet sanalatyn aınalym resýrstaryn, ıaǵnı aınalym qoryn tolyqtyrý úshin nesıe qarjy alý máseleleri úlken qıyndyqtarǵa tireledi. “Agrarlyq nesıeleý korporasııasy” jáne “Azyq-túlik kelisim-shart korpora­sııasy” aksıonerlik qoǵamdary arqyly bólinetin nesıelik qarjy resýrstary aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine tikeleı jetpeıdi. О́ıtkeni, ol nesıe qarjylardyń 2-shi deńgeıli bankter arqyly kepildiktermen qamtamasyz etilýi talap etiledi. Al, kepil­dikke qoıatyn dúnıe-múlkińiz bolmasa, onda nesıe berilmeıdi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy kásiporyndar men kásipkerlerge kepildik dúnıe tabý kúrmeýi qıyn másele. Bankter jerińdi, aýyldaǵy úıińdi kepildikke almaıdy, tehnıka eski. Bizdegi qarjy ınstıtýttary júıesiniń erejeleri men ınstrýksııalarynyń kedergisi men tosqaýyldaryn aıtyp jetkizýdiń ózi qıyn. Olar, aýyl sharýashylyǵyndaǵylar úshin tipti Úkimet tarapynan bólinetin qarjy kózderin de paıdalanýǵa múmkindik jasa­maıdy, qaıta qıyndata túsedi. Agroónerkásip kesheni salasynda ınves­tısııalyq jobalardy qarjylandyrý máse­leleriniń “QazAgroQarjy” AQ, “Agronesıe korporasııasy” AQ arqyly sheshilýi de ońaı emes. “Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory” aksıonerlik qoǵamy nesıeleý uıymdarynyń, aýyldyq nesıe seriktestik­teriniń jarǵylyq qorlary tym az, jetimsiz bolyp keledi, ortasha jobalardy da qar­jylandyra almaıdy. Sondyqtan da aýyldyq nesıe seriktestikteriniń qarjylyq qorlaryn ulǵaıtyp, mártebelerin kóterip, agro­óner­kásip keshenderin qarjylandyratyn orta­lyq­tar qurý jón bolar edi. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna damý ınstıtýttary arqyly aýyl sharýashylyǵyna qajetti tehnıka men óńdeý jabdyqtaryn alýda da eleýli qıyndyqtar bar. Olardyń talaptary boıynsha tapsyrys berýshiler ala­tyn tehnıkalary nemese óńdeý jabdyqtary qunynyń 15 paıyzyn aldyn ala tóleýleri qajet jáne lızıngke berý merzimi 5 jylǵa deıin ǵana. Mine, osy alǵashqy tólem paıy­zyn barynsha tómendetip, lızıngke berý ýaqytyn uzartý aýyl sharýashylyǵy taýar óńdirýshilerine úlken qoldaý bolar edi. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn qar­jylandyrýǵa olardyń ózderiniń shashy­rań­qylyǵy, ıaǵnı agroónerkásip keshenderiniń usaq­talyp ketýi barynsha keri áser etýde. Bul rette sońǵy ýaqytta Úkimet pen Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi qoldap otyrǵan aýyl­dyq tutynýshylar kooperasııalaryn qurýǵa, olardyń qyzmetin irilendirip zańdastyrýǵa mán berý qajet. Tipti, áleýmettik-kásipkerlik korporasııalarmen baılanystyrý kerek sııaqty. Al endi osynshama kóptegen aýyrtpa­lyqtarmen óndirilip jatqan ónimdi, naqtyraq aıtsaq, Qyzylorda oblysynyń jaǵdaıynda kúrishti tıimdi naryqtyq baǵamen mezgilinde ótkizý, satý máselesi de sharýaǵa ońaıǵa túspeıdi. – Respýblıkada jarmalyq azyq-túlik sanalatyn baǵaly kúrish daqylynyń 80 paı­yzdan astamy Qyzylorda jerinde óndiriletin bolǵannan keıin osy salaǵa qatysty birqatar jaǵdaıattardy aıta ketseńiz? – Durys aıtasyz. Syr aımaǵynyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy negizgi kásibi de, syrtqa shyǵaratyn ónimi de osy kúrish óndirisiniń damýyna baılanysty. Elimiz úshin 2009 jyl astyq óndirýde aıtarlyqtaı jaqsy jyl boldy. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda kúrish egisiniń de kólemi ulǵaıyp, ónimdiligi artty. Respýblıkada 86 myń gektar kúrish egilip 35 sentnerden ónim alynǵan bolsa, onyń ishinde Qyzylorda oblysynda 71,5 myń gektar kólemnen 36,5 sentnerden taza ónim jınaldy. Alaıda, jalpy astyq jóninde aýyz tol­tyryp aıtarlyqtaı kórsetkish boldy dege­nimizben, kúrish jóninde olaı deı qoıý oryn­dy bolmas edi. О́ıtkeni, kúrish daqylynyń bereri mol, ony ósirýge, óndirýge degen mem­le­kettik talap pen kózqaras qanshalyqty joǵa­rylap jatsa, odan sonshalyqty nátıje kútýge bolady. Aıtalyq, Reseıde kúrishtik jerdi ınjenerlik júıege keltirý arqyly kólemin arttyrý, ósirý tehnologııasyn kóte­rý, jańa, ónimdi tuqymdar óndirýge degen jan-jaqty memlekettik qoldaýdyń arqa­syn­da sońǵy 5-6 jylda bul daqyldy óndirý úsh esege jýyq ósken, aımaqtar boıynsha 2009 jyly gektar ónimdiligi 65-70 sentnerge jet­ken. Japonııada azyq-túlik qaýipsizdigi talap­taryna saı eldegi sharýalardan barlyq kú­rish­ti rentabeldi baǵamen kelisim-shart ar­qy­ly qabyldap, tutynýshylarǵa odan tómen baǵamen satady eken. Bizde respýblıka halqynyń qajetin to­lyq qamtamasyz eterlikteı kúrish bola qoı­maǵanymen azdy-kópti óngen ónim mezgilinde ótpeıdi, aýyldaǵy aǵaıyndar ýaqytyly eń­bek­aqy almaıdy, nesıeler der kezinde ótel­meıdi, keler jylǵy tirshiliktiń qamy jasal­maıdy, basqa da qajettilikter atqarylmaıdy, muqtajdyqtar alynbaıdy. Bir sózben aıtqanda, bul turǵyda bolysatyn eshkim joq deýge bolady. Keıingi jyly memleket tarapynan kúrish óndirýge azdaǵan sýbsıdııa, oblys ákimdigi tarapynan kúrish tuqymyn ja­ńartýǵa qoldaý kórsetilip jatqany bol­masa, aınalaıyn kúrishshi aǵaıyndar ózimen-ózi. Burynǵydaı jyldary kúrish jınaý kezinde azdap ta bolsa memlekettik qorǵa dep kúrish satyp alý da qazir toqtap qaldy. Kúrish óndirisin damytýda memlekettik dárejede eskeriletin máseleniń eń bastysy sol – oblysta 1990 jyldary bolǵan 290 myń gektar ınjenerlik júıedegi kúrishtik jerdiń aınalymnan shyǵyp qalǵan 40 paıyzyn qalpyna keltirý bolmaq. Elbasy saıasaty negizinde aýyl sharýashy­lyǵy salasyn, agroónerkásipti damytý arqyly aýyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq beınesi men kúsh-qýatyn órkendetýde tıisti memlekettik basqarý, josparlaý, qarjylyq qurylymdarmen qatar jergilikti máslı­hattar, qoǵamdyq uıymdar belsendi ún qosyp qyzmet atqarýǵa, janashyrlyq, qamqorlyq tanytýǵa tıisti. – Aıtqandaı, elimizde osyndaı qoǵamdyq uıymdardyń negizgileriniń biri, biri emes-aý bi­regeıi deńgeıinde 2009 jyldyń sońǵy ýaqy­tynda “Qazaqstannyń ulttyq agroónerká­siptik palatasy” zańdy tulǵalar men jeke kásipkerler qaýymdastyǵy qurylyp, ómirge keldi. Osy qaýymdastyqtyń shuǵyldanar sharýasy jaıly aıtsańyz? – Palatanyń basty maqsaty Qazaqstan aýmaǵynda agroónerkásiptik keshen sala­syndaǵy sýbektilerdiń, sondaı-aq qoǵamdyq birlestikter men uıymdardyń qyzmetterin biriktirý jáne ózara is-áreketin qamtamasyz etý, baǵyt-baǵdaryn úılestirý, agroóner­kásiptik salany damytý jáne qoldaý baǵy­tyndaǵy baǵdarlamalardy ázirleýge, júzege asyrýǵa jan-jaqty kómek kórsetý bolyp tabylady. Palata Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń qoldanystaǵy zańnamalary men óz jarǵysyna saı agroónerkásiptik saladaǵy túrli ekonomıkalyq bastamalardy, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa baıla­nys­ty basqa da sharalardy júzege asyrýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq memlekettik organdarmen, jergilikti jerde oblystyq, aýdandyq ákim­dik­termen, aýyl sharýashylyǵy organdarymen ke­lisim boıynsha saladaǵy memlekettik, sa­la­lyq óńirlik, onyń ishinde memlekettik bıýd­jetten qarjylandyrylatyn baǵdarla­malardy josparlaýǵa jáne iske asyrýǵa qatysady. Qoryta aıtqanda, Elbasynyń maqul­daýy­men, respýblıka Úkimetiniń, aýylsharýa­shy­lyǵy organdarynyń qoldaýymen uıymdasyp otyrǵan Qazaqstannyń Ulttyq agroóner­ká­siptik palatasy músheleri bolyp esepteletin aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy qurylym­dar men kásipkerlerdiń, óńdeý kásiporyn­da­rynyń, sondaı-aq osy salamen tikeleı baı­la­nysty uıymdar men qoǵamdyq birles­tik­ter­diń qaısybir ortada bolmasyn zańdy qu­qyq­tary men múddelerin qorǵaýǵa atsalysady. Qazaqstan aýmaǵynda oblystar men aý­dandarda óz fılıaldary men ókildikterin ashady. Olar eń aldymen aýmaqtaǵy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń, kásipker­leriniń, bularǵa qatysy bar basqa da uıym­dar men ujymdardyń tynys-tirshiligin zert­teıdi, aýyl sharýashylyǵyn damytý, olardy memlekettik qoldaý sýbsıdııalaryn bólý ko­mıs­sııalarynyń, respýblıka Úkimetiniń 2006 jylǵy 2 maýsymdaǵy № 496 qaýlysyna sáı­kes qurylǵan kásipkerlik máseleleri boıyn­sha saraptama keńesteriniń jumys­taryna qatysyp otyrady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erkin ÁBIL.