Abyroıly azamat óziniń ónegeli eńbek jolyn QazKSR Esepteý ortalyǵynyń jalpy ekonomıkalyq mindetterin ońtaılandyrý bóliminiń aǵa ınjeneri retinde bastaǵan, keıin Búkilodaqtyq Memlekettik tehnologııalyq-josparlaý ınstıtýtynda jáne QazKSR Qarjy mınıstrliginiń aqparattyq-esepteý ortalyǵynda basshylyq qyzmetter atqarǵan.
Altaı Boltaıhanuly eldiń qarjy júıesin damytýdyń teorııalyq, ádisnamalyq jáne praktıkalyq máselelerine basa nazar aýdarǵan, bul onyń Qazaq memlekettik basqarý akademııasy janynan Qarjy-bank menedjmenti ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý ıdeıasynda kórinis tapty. Munda Altaı Boltaıhanulynyń jetekshiligimen Úkimet úshin naryqtyq júıege kóshý, áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarysty eńserý boıynsha aýqymdy zertteýler júrgizildi. Onyń ulttyq valıýtany engizý qajettiligin negizdeýi de tarıhı sát boldy.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kóregen saıasatyn iske asyrý maqsatynda, halyqtyń ómir súrý deńgeıi men ál-aýqatyn qamtamasyz etý úshin A.Zeınelǵabdın belgili ekonomıst-ǵalymdarmen birlesip álemdik ǵylymnyń qazirgi jetistikteri negizinde naryqtyq ekonomıkany jáne qarjy júıesin tıimdi damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar men tujyrymdamalardy ázirleýge qatysty.
Daryndy ǵalym Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı selosynda dúnıege kelgen. Jastaıynan atasynyń qolynda tárbıelenip, onyń ǵıbrat alarlyq, tamasha tálim-tárbıe bererlik ósıet sózderin oıǵa túıip, rýhanı qundylyqtardy, ádildik pen adaldyq qaǵıdattaryn boıyna sińirip ósken. 1969 jyly Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen.
1978 jyly bilim berý júıesin qarjylandyrý máselesi boıynsha kandıdattyq dıssertasııany tamasha qorǵap shyqty. Biraq bilimge qushtar ǵalym munymen shektelmeı, 1995 jyly «Qarjy júıesi jáne onyń Qazaqstan Respýblıkasynda jumys isteý tetigi» taqyryby boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Zertteýde qaralǵan salyq salý, sharýashylyq sýbektileriniń qarjy resýrstaryn qalyptastyrý men paıdalaný tetikteri, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdi ázirleý men paıdalaný ádisteri ǵalymdardyń memlekettik mindetterdi sheshýinde áldeneshe ret qoldanys tapty.
Sonaý qıyn-qystaý 90-jyldary Altaı Boltaıhanulynyń kózqarastary Qarjy mınıstri A.S.Pavlovtyń nazaryna ilingen. Aleksandr Sergeevıch praktık-ǵalymnyń respýblıkalyq bıýdjetke usynǵan sarapshylyq qorytyndysymen tanysqan soń, ony Qarjy mınıstrligi Bas bıýdjettik basqarmasynyń dırektory qyzmetine shaqyrǵan, al 1997 jyly Syrttan qaryz alý jónindegi komıtettiń tóraǵasy etip taǵaıyndaıdy.
Altaı Boltaıhanulynyń ǵylymı ázirlenimderiniń arqasynda eldiń memlekettik qarjysyn basqarý júıesine eleýli reforma júrgizilip, salyq salý júıesin jetildirýge, bıýdjet shyǵystaryn ońtaılandyrýǵa, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń kiristeri men shyǵystaryn bólýge, memlekettik ishki jáne syrtqy boryshty tıimdi basqarý tetigin qurýǵa baǵyttalǵan saıasat jalǵastyryldy.
Ǵalymnyń talanty men belsendi azamattyq ustanymyna úlken saıasat ta zárý boldy. 2003 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Altaı Boltaıhanuly Esep komıtetiniń múshesi bolyp taǵaıyndaldy, munda onyń praktık-qarjyger retinde áleýeti barynsha ashyldy. Altaı Boltaıhanuly óziniń mol tájirıbesimen jáne kreatıvti oılarymen Qazaqstannyń qarjylyq baqylaý júıesinde reformalar júrgizý qajettiligi týraly alǵashqylardyń biri bolyp sóz qozǵaǵan bolatyn. Ol O.О́ksikbaev, Z.Zagoskına, A.Nurymov, Sh.Shardarbekov, K.Seıitqul, A.Sultanǵazın sııaqty pikirles-kásibı tulǵalarmen bir komandada jumys istedi.
Komandanyń quzyreti men kásibıliginiń arqasynda Esep komıtetiniń qyzmeti jetildirilip, respýblıkalyq bıýdjet shyǵystaryn, memleket aktıvterin sapaly baǵalaýdy, salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdi qamtamasyz etetin baqylaý jáne sarapshylyq-taldamaly jumystyń zamanaýı nysandary men ádisteri engizildi.
Altaı Boltaıhanulynyń jańashyl ıdeıalary otandyq qarjylyq baqylaý júıesin odan ári reformalaý kezinde de paıdalanyldy. 2013 jyly olar Qazaqstan Respýblıkasynda Memlekettik aýdıtti engizý tujyrymdamasyn jáne 2015 jyly «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn ázirleýge yqpal etti. Osy kezeńde ǵalym halyqaralyq standarttarǵa kóshý jónindegi jańa ádisnamalyq baza qurýǵa, sáıkestik aýdıti, tıimdilik aýdıti jáne qarjylyq eseptilik aýdıti salasyndaǵy ádistemelik usynystar daıyndaýǵa basa nazar aýdardy.
Ǵalymnyń ondaǵan jyldar boıy otandyq joǵary mekteptiń aıtýly dástúrin damytýǵa septigin tıgizip júrgen pedagogıkalyq qyzmeti erekshe qurmetke ıe. Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýty, Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti sııaqty elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynda jumys isteı otyryp, Altaı Boltaıhanuly kóptegen jyldar boıy jas urpaqty qarjy ǵylymynyń qyr-syrymen tanystyryp qana qoımaı, olardyń ómirlik jolyn aıqyndap berdi. Ol kásibı bilikti mamandardyń birneshe urpaǵyn tárbıelep ósirdi, onyń jetekshiligimen kóptegen kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy.
Ulaǵatty ustazdyń aldynan tálim alyp, bilim nárimen sýsyndaǵan shákirtter ózderiniń oǵan degen sheksiz qurmeti men alǵysyn bildirip keledi. Búginde olardyń kópshiligi memlekettik organdarda basshylyq qyzmetter atqaryp, kvazımemlekettik sektordyń ártúrli qurylymdaryn basqaryp otyr.
Búginde Esep komıtetiniń Qarjylyq buzýshylyqtardy zertteý jónindegi ortalyǵy dırektorynyń orynbasary qyzmetin atqara otyryp, Altaı Boltaıhanuly tıimdilik aýdıtin, qarjylyq eseptilik aýdıtin júrgizý ádisnamasynyń damý traektorııasyn aıqyndaıdy, memlekettik aýdıttiń álemdik tájirıbesin Qazaqstan Respýblıkasynyń talaptaryna beıimdeıdi. Sońǵy 6 jyl ishinde onyń basshylyǵymen memlekettik aýdıt salasyndaǵy 20-dan astam aýqymdy zertteý jobalary jasaldy.
Altaı Boltaıhanulynyń qarjy júıesin, memlekettik aýdıtti, qazaqstandyq ekonomıkalyq oı-pikirler mektebiniń eń úzdik rýhanı dástúrin damytý, ǵylymmen aınalysatyn jastardyń jańa urpaǵyn jáne memleket kóshbasshylaryn tárbıeleý boıynsha qyzmeti elenip, memlekettik nagradalar tabystaldy. Altaı Boltaıhanuly Prezıdenttiń Alǵys hatymen, «Qurmet», «Parasat» ordenderimen jáne kóptegen medaldarmen marapattaldy.
Altaı Boltaıhanuly barlyq jaǵynan belsendi ómirlik ustanym ıesi, óz úlgisimen dene shynyqtyrý jáne salaýatty ómir salty qundylyqtaryn damytýǵa yqpal etedi, sondaı-aq Esep komıtetiniń fýtboldan ardagerler komandasynyń negizin qalaýshy jáne beldi oıynshysy bolyp tabylady.
Ol kreatıvti, ıdeıaǵa toly, demokratııashyl basshy, áriptesterine, stýdentterine, magıstranttary men doktoranttaryna árdaıym qol ushyn sozýǵa daıyn, adamgershiligi mol, qaıyrymdy jan. Sondaı-aq kúrdeli máselelerdi qarapaıym tilmen túsindirý, strategııalyq damý baǵyttaryn aıqyndaý qabiletimen erekshelenedi.
Jetpistiń bıigine kóterilgen kórnekti ǵalymnyń boıyndaǵy adamı asyl qasıetter keıingi izbasarlaryna úlgi-ónege bolsa nur ústine nur.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
