Elshilikterdiń elimizge qurmeti qandaı?

О́kinishke qaraı, elimizdegi keı memleketterdiń elshilikteri qazaq tilin bilmeıtini nemese oǵan shorqaqtaý ekeni jasyryn emes. Olarǵa telefon shala qalsańyz, kóbi óz ana tilinde jáne oryssha ǵana aqparat bere alatynyn aıtady. Osy oraıda myna nárseni aıta ketken jón. Qazirgi tańda Qazaqstan halqynyń 83,1 prosent qazaqshany jetik biledi. Bul – resmı statıstıka. Endeshe dıplomatııalyq korpýs ózderi qyzmet etetin memlekettegi negizgi halyqtyń ana tilinde qyzmet kórsetý tıis ekenin qaıtalap aıtýdyń qajeti shamaly.

Kez kelgen aqparatty izdeý úshin ınternetke júginemiz ǵoı. Ásirese shetelge shyǵý úshin elshilikterdiń saıttaryn jıi aqtaramyz. Sondyqtan olardyń resmı saıty – mekemeniń zamanaýı kelbeti ispetti. Al Qazaqstandaǵy sheteldik dıplomatııalyq korpýs ókilderiniń basym bóligi bul turǵyda uıatty bolyp tur.

Sheteldik elshilikterge tıesili keı saıttardan qazaqsha sózdi emge tappaısyz. Mysaly, Ulybrıtanııanyń Qazaqstandaǵy elshiligi orys jáne aǵylshyn tilimen shektelipti. «Tumandy Albıonnyń» álemdegi búkil ókildikterin bir domenge jınaǵan. Alaıda bul qazaqsha aqparat taratpaýdy aqtamaıtyny anyq. Salystyryp qarasaq, aǵyl­shyn­dardyń О́zbekstandaǵy dıplo­matııalyq korpýsy ózbekshe saırap tur. Olardyń Ázerbaıjandaǵy elshiligi de jergilikti ulttyń ana tilinde málimet taratady.

Germanııanyń saıtynda da mem­lekettik tilimizde esh aqparat joq. Salystyryp kórý úshin olar­dyń О́zbekstandaǵy elshiliginiń saıtyn ashqan bolatynbyz. On­da orys, nemis tilderimen birge ózbekshe de búkil aqparat usy­nyl­ǵan. Soǵan qaraǵanda, Tashkenttegi nemisterdiń jergilikti ulttyń tiline qurmeti joǵary bolǵany ǵoı, sirá?!

Qazaq halqy Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys kezinde «toǵy­zyn­shy terrıtorııaǵa» jer aýda­ryl­ǵan nemisterdi qushaq jaıa qarsy alyp, barymen bóliskeni tarıhtan málim. Sol kezden bas­talǵan dostyq qatynas búginge deıin jalǵasyp keledi. Qazirgi tańda Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy áriptestik nyǵaıyp, qanat jaıǵan.

Sondaı-aq, qazaq pen nemis halyq­tary­nyń qatynasy týraly sóz bol­ǵanda eń áýeli qazaq ádebıetinde oıyp turyp oryn alar Gerold Bel­ger­diń esimi eske túsedi. Kózi tirisine Geraǵa qazaq tiline qurmetin «Qazaq tili úshin barymdy berýge daıynmyn. Meniń rýhanı tiregim Abaı Qunanbaıuly, Júsipbek Aımaýytuly, Muhtar Áýezov. Qazaq tiline úńilgen saıyn tereńdeı tústim», dep aıtyp otyratyn. Sóıtken Gerold Belgerdiń atajurty búginde elshilikteriniń saıtynda qazaq tilinde aqparat taratýǵa qulyqty emes.

Ońtústik Koreıa elshiligi de saı­tynda qazaq tiline oryn ber­me­gen eken. Bul eldi erekshe ataýy­myzdyń óz sebebi bar. Keńes Odaǵy tusynda koreı­lerdiń Qazaq­stanǵa kúshtep qonys aýdaryl­ǵany málim. Sol zamanda óz­derin peıili darhan qazaq halqy­nyń baýy­ry­na basqanyn koreıler áli kún­ge aýzynyń sýy quryp áńgi­meleıdi. Talaı taǵdyr taýqy­metin kórgen ata-babalarymyz taǵdyrlas halyqtyń qaıǵy-qasiretin tereńinen túsindi.

Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy koreı dıasporasy tatý-tátti ómir súrip, jergilikti ult­pen etene aralasyp ketken. Mem­leketimizdiń damý jolynda ter tókken koreıler jeterlik. Bes dúrkin Olımpıada chempıony Nellı Kımniń el sporty úshin sińirgen eńbegi orasan. Mánerlep syrǵanaýshy marqum Denıs Ten Sochı Olımpıadasynyń qola júldeger atandy. Jambyldyń jampozy Alekseı Nı talaı jyl aýyr atletıka quramasyn baptap, Kók baıraqty kókte jel­bi­retýge mol úles qosty. Bular­dyń bári – Qazaqstandaǵy koreı dıasporasynyń ókili. О́kinish­ke qaraı, osyndaı tarıhı baılanysqa qaramastan Ońtústik Koreıa dıplomattary saıttarynda qazaq tiline tilimdeı «jer» taýyp bere almapty.

Qazaqstan jáne Qytaı arasyn­daǵy qarym-qatynastyń tamyry tereńge ketken. Onda mıl­lıonǵa jýyq qandasymyz tura­dy. Elimizde qytaılyq kompanııa­lar kásibin júrgizip otyr. Saýda-ekonomıkalyq baıla­nysymyz jyldan jylǵa nyǵaıyp keledi. Osyǵan qara­mas­tan Shy­ǵys­taǵy kórshimizdiń dıploma­tııalyq saıty orys tilimen shektelgen.

Saıtyn qazaqsha sóıletýdi jón kórmegen elshilikter tizimi munymen bitpeıdi. Ispanııa, Izraıl, Japonııa sekildi azýyn aıǵa bilegen memleketterdiń Qazaqstandaǵy ókildigi saıttarynda da Abaı men Shákárimniń tilinde jazylǵan málimet joq. Soltústiktegi kórshimiz Reseıdiń elshiligi de óz ana tilimen shektelgen. Iran, Saýd Arabııasy, Úndistan, Pákistan sekildi yntymaqtastyǵymyz jarasqan memleketterdiń dıplomatııalyq korpýsy da qazaqshany qa­tyr­maǵan. Tipti, túbimiz bir dep esep­teı­tin Túrkııa, Ven­grııa jáne Qyr­ǵyzstan elshi­lik­teri de saıt­taryn oryssha sóı­letipti. Baýyrlas halyq­tyń dıplomat­tardyń ana ti­li­mi­zge qurmeti osyndaı bolsa, muhıttyń ar jaǵyndaǵy Bra­zılııa, Kanada sekildi memleketterden qazaqsha málimet suraý uıat sekildi.

Alystan at terletip kelgen sheteldikterden qazaqshaǵa sýdaı aǵyp turýdy talap ete almaımyz. Alaıda jergilikti ha­lyqtyń tilin jetik meńgergen maman jaldap, saıttaǵy qate­lerdi túzetý nemese qazaqsha qyzmet kórsetý qıyn sharýa emes. Endeshe, elshilikterdiń bul áreketin beıqamdyqqa balaımyz ba, álde qalaı? Qazaqstanda dıplomatııalyq qyzmet atqaryp júrgender «toǵyzynshy terrı­torııanyń» negizgi túp qazyǵyn quraıtyn halyqtyń dástúri men tilin qurmetteýi tıis emes pe?!

Taǵy bir aıta keterligi, Qa­zaq­­standaǵy keıbir elshilikter bos orynǵa úmitkerge orys jáne sol eldiń tilin bilýdi talap etedi. Al elimizdegi halyqtyń 80 paıy­zy sóıleıtin qazaq tilin bilýi mindetti emes. Paradoks.

Qazaq tiline qyryn qaraı­tyndar sany munymen aıaqtal­maıdy. Elimizde jumys istep júrgen keıbir halyqaralyq uıym­dar da jergilikti halyq­tyń ana tilinde aqparat tara­týǵa asyǵar emes. Máselen, IýNESKO-nyń Qazaqstandaǵy ókil­di­giniń saıtynda aǵylshyn jáne orys tilderinde ǵana máli­met­ter bar.

Áıtse de, halyqaralyq uıym­dar ishinde qazaqshaǵa sýdaı aǵyp turǵandary jeterlik. My­saly, Halyqaralyq túrki akade­mııa­sy­nyń qazaqsha nusqasynan qajetti málimettiń bárin tabýǵa bolady. BUU-nyń negizgi saıty da Abaı men Shákárimniń ana tilinde sóı­leıdi.

Qazaqstandaǵy sheteldik elshi­likterdiń bári memlekettik tilge shorqaq deýden aýlaq­pyz. Keı elder qajet maǵlumat­tardyń bárin qazaq tilinde tizip qoıǵan. Má­selen, Fran­sııa elshiligi saıttarynda mem­le­kettik tilimizge oıyp turyp oryn berip, sapaly ári mazmun­dy málimet taratady.

Abaıdyń tiline amerıka­lyqtar da beıim. Saıttarynda dúrkin-dúrkin qazaqsha má­limet taratady. AQSh-tyń Qazaq­stan­daǵy Tótenshe jáne ókiletti el­shisi Djordj Krol myrza­nyń elimizge degen yqy­lasy óte joǵary. Ol ózi bas bolyp mere­ke­lerde ana tili­mizde quttyq­taý jol­daıdy. Eli­mizdegi bastama­larǵa ár­daıym qoldaý kórsetip júretin táji­rıbeli saıasatker.

Baýyrlas ázerbaıjandar da ana tilimizge erekshe kóńil bólgen. Aıta keterligi, olardyń saıttary ázerbaıjan jáne qazaq tilinde ǵana júrgiziledi eken. Osydan-aq baýyrlas mem­lekettiń elimizge degen ystyq yqylasyn ańǵarý qıyn emes. О́zbekstan elshiliginiń saıty da qazaqshaǵa sýdaı aǵyp tur. Talaı márte tildik túıtkildi basynan ótkergen Latvııa jáne Belgııa elderiniń dıplomatııalyq saıty qazaqsha sóıleıdi.

Elshiliktiń qyzmeti saı­tyn­daǵy málimettiń qazaqsha tara­lýymen baǵalanbaıtyny belgili. Olardyń maqsaty – eki memle­ketti jaqyndastyryp, ózara yqpal­dastyqtyń kókjıegin keńeıtý. Alaıda osy áriptestik sol mem­lekettiń negizgi qun­dy­lyq­taryn qurmetteýden bastala­tyn edi ǵoı?! Endeshe, «to­ǵy­zynshy terrıtorııadaǵy» shetel­dik dıplomatııalyq korpýs ókil­deri ana tilimizge qyryn qara­maıdy degen úmit basym. Osy máseleni Qazaqstannyń Syrt­qy ister mınıstrligi óz na­zaryna alyp, sheteldik dıploma­tııa­lyq korpýs arasynda qazaq tiliniń qanat jaıýyn qadaǵalaıdy dep senemiz.

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»