Sazger shańyraǵyna uıa salǵan qarlyǵash

Aspan bıik, asqaq oı, qııal odan da bıikke shyrqap tap-taza tirlikti ańsaý adaldyqqa unaǵan. Ashkózderdi de kórip, tirligi nemen aıaqtalar dep shydaǵan.Pende kóńilinde ártúrli bultaq bar. Bárine de ushqalaq oımen qaraǵan. Paı, kóp­pen tildesetin, qalyń jurtpen júzde­se­tin kirshiksiz kóńildiń nesin s­u­raısyń. Jaratqannyń qudiretti kúshi­niń sharapaty adal oılyǵa qanat bitirip erkin ushatyn qustaı qalyq­tatady. Kúıki tirlik, aldamshy ómirdi túsinedi. Sonda ózin qa­tygezdiktiń buǵaýynan birjola bosaǵandaı jan-dú­nıeń jaryq sáý­lemen jylynady eken. Pendeniń ymyrasy bu­zylǵan sherli zamanda Or túrmesiniń tap-tar bólmesinde uly aqyn Taras Shevchenko otyr­sa, sol bólme buryshyna qar­ly­ǵash uıa salyp balapanyn ósirse, sony kózi kórgender ańyz etse qalaı túsiner ediń. Kıeli qus adaldyqty mekendeıdi dersiń. Endeshe, túndeı túnergen, qarýyn kezenip jan alýǵa aqshıyp bezergen qanypezderge soń­ǵy tilegin aıtqan Ahmet Baıtursynov: «Úıimdi oı­ran­da­dyńdar, jazǵandarym joıy­lyp, qaǵaz, qalam jyrtylyp sha­shyldy... Baıqaýymsha, uǵynatyn túrleriń joq, qarýǵa júgingen aqylǵa júginbeıdi. Ar-namysty oılaý nıeti bilinbeıdi. Endi ózime qandaı jaza buıyrsań­dar ­da kóterem, kespek bolsańdar basym daıyn. Al, beıkúná qus – qarly­ǵash­tardyń jazyǵy joq. Adamzattyń aq nıetiniń, erkindiktiń kıesi ol qustar. Uıasyn buzyp óltirmeńder...tıis­peńder, – degenin ekiniń biri bile bermes. Oısyz ospadarlar qulaǵyna ile bermes. Adamzatqa jaqsylyq tilegen aq kóńil, adal nıet báribir kirlemeıdi. Neni búkpelep aıtqysy keldi dep túsinbeı otyrǵan shyǵarsyzdar. Sál sabyr etińiz. Qazaq ádebıeti men óne­rine ólsheýsiz eńbek sińirgenderdiń biri Ilıa Jaqanovtyń úıine kireberiste osylaısha ózimmen-ózim kúbirlep oıǵa qalýymnyń syry bar. Syrtqy esik ashyq, baspaldaqpen attaı bergende kózińe joǵaltqanyńdy tapqan­daı qýandyratyn qarlyǵashtyń uıasy túsedi. Janyń tolqıdy. Júz jasqa taqaǵanda Jıembet jyraýdyń jany úzilgen boıda shańyraǵynan ushyp ketken aq suńqar qusynyń kıesin myna qarlyǵashtar bile me eken dep tolqısyń. Qıly zamannan bergi zil kóterem qaıǵy, qasiretke moıymaı, tar kezeńde talyqsysa da uly­lyq­tardyń óshpes oıyn jetkizetinderdiń biregeıi Jaqanovtyń bosaǵasynyń buryshyna uıasyn salǵan qustyń kıesin bireý túsiner, keıbiri túsinbes. Sóıtip, jaqsylyq sáýlesi tógilip tu­ra­tyndaı oımen bissimildá dep Ilıa­nyń tabaldyryǵyn attaısyń. Aman-saýlyq surasý qashannan túzý. Ilıa­nyń jumsaq kúlkisi bar. Ezý tart­qanda betiniń ájimderi tereńdeı túsedi. Ol talaı jyldardyń qupııa jáne qudiretti syrlaryn halqyma jetkizsem degen armanyn baıqatady. Qarlyǵash uıa salǵan shańyraqta jyn-shaıtan bolmaıtynyn túsinip, mundaı otbasy myńdardyń, mıllıondardyń birinde ǵana kezdeser deısiń. О́ıtkeni, adam óz qolymen ózine qastandyq jasaǵaly qanshama jyldar ótip jatyr. «Tabıǵattyń bermesin tartyp alamyz!» degen uran nebir jaqsy­lyq­tardyń túbine jetti. Dúrildegender qabaǵynan qar jaýyp, kirpiginen muz qatyp baıtaq dalada aldy-artyńdy kes-kestep, jaqsylyqtyń tilekshisi aq tamaq qarlyǵashtardyń da tuqy­myn qurtty. Rýh júdedi. Aıaqty atta­ǵanyńmen, tiri ekenińdi sezingenińmen túnek oılarǵa tunshyqtyq. – Budan elý-alpys jyl buryn ózenniń jary deısiń be, jataǵan úıler deısiń be, áıteýir, qarlyǵash­tar alańsyz meken etip uıasynda jú­retin edi. Bul kúnde sol qustardyń úni qulaǵymnan ketpeıdi. Shyrt uıqyda jatqanda qarlyǵashtarymnyń dybysyn estip jańa áýen, jańa sazdy qaǵaz betine túsirem. Jan dúnıem silkinedi, – deıdi ár sózin bappen jetkizetin Ilııa. – Almatydaǵy saıabaǵym­da túrli qustar meken etetin edi. Bir kúni Petr degen kórshim kókónisti qustar shuqyp tastaıdy. Atyp tas­talyq, desin. Denem sýyp ketti de betine qarap, qustyń da yryzdyǵy bar, tiri jany bar, ony qalaı óltiresiń, dedim. Ilıanyń sezimi eshqashan da jańyldyrmaıdy. Aıtpaqshy, qula­ger­diń aldynan talaı qarlyǵashtar erkeleı ótken de shyǵar. Ilıa Aqan taǵdyryn, qulager qaqyndaǵy talaı shyndyqtyń betin ashty. Saıasattyń salqynymen burmalanǵan tustaryn qaıtadan jańǵyrtty. Aıtpaqshy, oblysta I.Tasmaǵam­be­tov ákim bolyp turǵanda bir top ádebıet, óner adamdaryna páter berip, qarjylaı kó­mek kórsetip jaqsylyǵyn jarqyratty. Sol tusta osy páterge júgin kirgizip jatqanda qos qarlyǵash esiktiń kirmesindegi elektr shamynyń ústine uıa sala bas­taıdy. Jáne uıasynyń buzylmaýyn «aqylmen» oılastyrǵan syqyldy. О́ıtkeni, uıa qoraptan eki-úsh eli bıik tur. Eger elektr shamy kúıip ketse qo­rap qozǵalady, qorapqa taqalyp tursa uıa buzylady. Ǵalamaty uıa qurylysyndaǵy saz balshyq ıi qanǵan, myqty bolýy úshin árbir qalanǵan túıirshik ara­synda shóptiń qıqymy bar. Naǵyz sheberlik. Uıa taza bolsa balapan­da­ry aman ósedi. Qazaqtyń arsha besigi syqyldy. – Keıde syrtqy temir esik ja­bylyp qalyp, uıasyna kirýge keshikkende qos qarlyǵash tereze aldynda shıqyldap ushyp júredi. Qarlyǵash qyzym jalma-jan esikti ashyp kirgizip alady, – dedi Ilıa dastarqandaǵy kesege quıýly shaıyn aýzyna apara berip. – Keıde úıde eshkim bolmasa esik aldyna ózim shyǵyp qarlyǵashtyń kelýin kútip alam. Uıasyna qonaqtaıtyn ýaqytyn da bilemin. Úı kıesi, el kıesi, jaqsylyqtardyń tilekshisi osy bir tıtimdeı qusqa qarap ómirdegi kórgen qıyndyǵyńdy, bastan ótkergen nebir sátsizdikti esten shyǵarasyń. Odan soń ózińdi-óziń jigerlendirip qulshy­na túsesiń. Talytyńdy shıratasyń. «Edil-Jaıyq» ánim osyndaı úlken jigerlenýden týǵan shyǵar. Erte, erte, ertede deısiń. Bir patsha jaýgershilikte jeńilis taýyp, jan­ushyra qashady. Sony kórip qal­ǵan satqyn qanisher qalyń qoldyń basshysyna anaý tóbeniń tasasyna baryp jasyryn dep jol bastaıdy. Osy kezde Allanyń ámirimen tóbe qaq jarylyp patshanyń atymen kirýin qamtamasyz etedi. Sosyn qarlyǵash­qa, órmekshige ámir beredi, úńgir aýzy­na órmekshi toryn toqyp tastaıdy, qarlyǵash uıasyn salyp, balapanyn ósirip qoıady. Quzǵyn top úńgirge jetip keledi. Satqynǵa patsha qaıda, tap­pasań basyń alynady, dep qyly­shyn qynabynan sýyrady. Satqyn osy tóbede dep mińgirleı beredi. Jaý­dyń basshysy oý, myna úńgirge adam kirer me? Kórip tursyńdar, órmekshi toryn toqyǵan, qarlyǵash qus uıa salǵan. Satqynnyń basyn shabyńdar, – deıdi. Sodan bastap adamzat sana­syna «Qarlyǵashtyń uıasyn buzba, órmekshiniń toryn buzba» – degen ulaǵatty sóz qalǵan. – Mundaı oqıǵa Qarlyǵash bıdiń basynda da bolǵan ǵoı, dep Ilıa sózin bastar edi. – Jaýgershiliktiń mán-maǵynasy áldi el álsiz eldiń mal-múlkin kúshpen tonap alý, áıelin kúń, ulyn qul etý bolǵan. Sondaı bir jaýgershilikte Qarlyǵash bıdiń elin oırandap ketken. Kenet qolbas­shy­synyń kózine aq boz úı ishinde­ qannen qapersizdeı quran kitabyn oqyp otyrǵan jalǵyz adam túsedi. Jaýyz top qylyshtaryn jalańdatyp ishke enedi. Oǵan bı nazaryn da salmaıdy. Jaýdyń qolbasshysy kimsiń – dep ázireıildeı aqyrady. Bı saspastan suq saýsaǵyn shoshaıtyp shańyraqty meńzeıdi. Jaýdyń qantalaǵan kózine balapanyn basyp jatqan qos qarlyǵash kórinedi. Sodan qanisherdiń basshysy qanǵa malynǵan qylyshyn qynabyna salyp: «Bul qazaqtyń kıeli úıi eken. Mynany óltirip úıin ór­te­seń ózimiz qarǵysqa tap bolyp, hal­qy­myzdy qyryp alamyz», – dep shy­ǵyp ketedi. Sodan ol halyq aýzynda qatasyz úkim shyǵaryp, bultaryssyz bılik etetin Qarlyǵash bı atanypty. Demek, ulttyq tarıhymyzda talaı qundyqty jınap, terip halqyna qaıtaryp jatqan Ilıa shańyraǵyn­daǵy qarlyǵashtyń uıasynyń qasıeti tereńde. Ilıamen hosh aıtysyp, esikten shyǵarda qarlyǵashtyń uıasyna qımaı qaraısyń. Erteń-aq, bizdiń Ilıa Jaqanov: – Qarlyǵashym keldiń be, jetpis besinshi kóktemimdi bildiń be? – deıtindeı oıǵa qalasyń. Q­a­zaqtyń kıeli aq tamaq qarlyǵash­taryna amandyq tileımiz. Tabyl QULIIаS. ATYRAÝ.