Ǵalym Esmaǵambet

KО́RGEN QIIаMET-QAIYM

BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń «Lenıngrad» jáne «Zvezda» jýrnaldary týraly qaýlysynan keıin A.A.Fadeevtiń 1947 jyly maýsym aıynda Keńes Jazýshylary Odaǵynyń IH plenýmynda jasaǵan baıandamasynyń «Synnyń ult máselesi tóńiregindegi qatelikteri» degen bóliminde Esma­ǵambet Ysmaıylovtyń «Qazaq sovet ádebıeti» atty oqýlyǵy mysalǵa alynyp, aýyr úkim aıtylǵan. Sodan keıin-aq buryn-sońdy bolyp kór­megen qara quıyn bastalyp ketti. Gazet-jýrnaldar Esmaǵambettiń «qatelikterin» terip aıtýdy azsynyp, endi aýmaǵyn keńeıte bastady, birazdan soń búkil ádebıettaný tóńireginde júrgen­derdiń eńbekteri súzgiden ótti de, 1947 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń qurylǵanyna bir jyl ǵana bolǵan «Qazaq SSR ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń jumysyndaǵy saıası óreskel qa­telikteri týraly» qaýlyǵa ulasty. Onda jalǵyz Esmaǵambet Ysmaıylov qana emes, Ámı­na Mámetova, Beısembaı Kenjebaev, Áýelbek Qońyratbaev, Temirǵalı Nurtazın, taǵy basqa­lar atalyp, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń eń ónimdi de oıly eńbekkerleri áýre-sarsańǵa tústi de ketti. Eń aldymen «oqqa ushqany» E. Ysmaıylov boldy. 1947 jyly 7 qazanda: «Instıtýttyń eń­bek­terinde jáne óziniń shyǵarmalarynda únemi býrjýazııalyq-ultshyldyq ıdeologııany sińdi­rip kelgeni, ınstıtýtty áleýmettik-saıası jaǵy­nan jat adamdarmen lastaǵany úshin Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ıns­tıtýtynyń burynǵy dırektory Ysmaıylov E. joldas BQ(b)P músheliginen shyǵarylsyn», degen sheshim qabyldandy (708-fondy, 11-baılam 145-is, 16-bet). Partııa qatarynan qýylǵandar úshin endi kún joq ekendigi ol kezde aıqyn bolatyn, biraq tap mynadaı bolaryna qazir tań qalmasqa sharamyz joq. 1953 jyly Semeı túrmesinde otyrǵanda septigi tıer me eken dep A.Fadeevke ótinish hat jazypty. Onda: «Meniń qaterlerim jáne ózim­niń tvorchestvom týraly Sizge jazǵan túsindir­memde, sondaı-aq 1948 jyly Sizdiń qabyldaýy­ńyzda bolǵanymda aǵymnan jarylyp aıtqan edim. Siz meniń sózime senip, maǵan aıryqsha qamqorlyq kórsetkennen keıin men Máskeýden baqyt qushaǵynda zor shabytpen elge qanat­tanyp qaıtqan edim. Alaıda, Qazaqstanda maǵan tynyshtyq buıyrmady: men jasaǵan qatelik­terdiń usaq-túıegine sheıin kóringen jerde tilge tıek etip, jerden alyp, jerge salmaǵan kezi, uryspaǵan sáti, arasha talamaǵan tusy az boldy. Aqyry 1951 jyly Qazaq SSR Memlekettik qaýipsizdik mınıstrligi meni tutqyndady. Bes aı boıyna tergedi. Tergeý oryndarynyń kórsetken qorlyǵy men zorlyǵyn aıtýǵa dátim barmaıdy. О́zderiniń kúni buryn daıyndaǵan protokolyna qol qoımaǵanym úshin kórmegen teperishim joq, eske túsirýdiń ózinen qazir esim shyǵady», dep jazǵany búgin aıtylyp-jazylyp jatqandardyń shyndyq ekenin dáleldeı túsedi. Ǵalymdy ne úshin, qandaı kúnási úshin sotta­dy eken degen oı maza bermegen soń, Esaqańnyń jesiri Shaızada jeńgeıge telefon shaldym. Esaqań dúnıeden ótkennen beri talaı jınaqta­ryn shyǵaryp júrgende de, qoljazbalaryn Qa­zaq SSR Ortalyq memlekettik arhıvyna tap­syr­ǵan tusta da suraýǵa dátim barmaǵan qujat­tardy shet jaǵalatyp kórip em, jeńgeı qyzy Shárıpamen aqyldasyp kórýge ýáde berdi. Aqy­ry biraz ýaqyttan keıin Esmaǵambet Ysmaıy­lovtyń 1932-34 jáne 1951-54 jyldaryna qatysy bar qujattar qolyma da tıdi-aý. Onyń ishinde «Túrmeden shyqqanda. 1933» degen jazýy bar bir kishkene fotosýret aralasa jetti. Bul Esaqańnyń óz aýzynan estigen, biraq qazir jadymda kómeskilengen bir áńgimeni oıyma oraltty. Ony qyzy Shárıpaǵa telefon shalyp aıtyp edim, budan habary joq eken. Al ol mynaý edi. QazPI-diń stýdenti E.Ysmaıylov BK(b)P О́lkelik Komıteti mádenıet jáne nasıhat bóli­miniń meńgerýshisi Janaıdar Sadýaqasov­tyń qoly qoıylǵan senim qaǵazben Shyǵys Qazaq­stan oblysyna mádenı-aǵartý jumysyn jolǵa qoıatyn brıgadanyń quramynda 1932 jyly 3 maýsymda jolǵa shyǵyp, Almatyǵa 28 tamyzda qaıtyp oralypty. Teginde elden jaısyz habar kelgen bolý kerek, oqýdyń bastalyp ketkenine qaramaı «Ysmaıylov E. joldas «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti redaksııasynyń tapsyrmasymen Qaraǵan­dy oblysyna (ol kezde búkil Saryarqa Qaraǵan­dy oblysyna kiretin, – T.K.) komandırovkege attanyp otyr. E. Ysmaıylov joldasqa jumys­shy – aýyl tilshilerin, ekpindilerdi jáne «Sosıal­dy Qazaqstan» dostaryn uıymdastyrý hám óristetý mindeti júkteledi. Barlyq partııa – sovet jáne qoǵamdyq uıymdar Ysmaıylov joldastyń moınyna júktelgen mindetti oryn­dap shyǵýyna jan-jaqty kómek kórsetýlerin ótinemiz», dep redaktor A. Beısenov qol qoıǵan senimhatpen 1932 jyly 14 qyrkúıekte jolǵa shyǵypty. Bul tynymsyz júris iz-túzsiz ketpepti. Meshin jylǵy apat, ıaǵnı qazaq halqynyń 49 prosentin, ıaǵnı 2 mıllıon 20 myń adamyn qyryp salatyn asharshylyqtyń ábden «dáýirlep» tur­ǵan kezi bolatyn. Teginde, Býrabaı kýrortyna jylqyshy bolyp aýysqan ákesiniń jaı-kúıi múldem nashar bolǵan sııaqty. Ol kisi 1933 jyly mamyr aıynda qaıtys bolǵanyn eske alsaq, áıteýir bir qaýyrt qubylys aralasqany aıdan-anyq. Osy jolsaparda eldiń kúızelgenin, qyrylyp jatqanyn kórgen sanaly azamattyń aýzynan ashynǵan sózdiń shyǵýy ábden yqtımal ǵoı. Esaqań aýzynan shyqqan ashy sózdi Semeı jaqta ma, álde Qyzyljar jaǵynda ma, estigen bireý, álde birneshe adam E.Ysmaıylovtyń ústi­nen aryz beredi. Solardyń bireýi Ramazanov degen 1952 jyly Esaqańnyń «ataqty sotynyń» ústinde qaıtadan shyǵa kelipti. Sonda jamandyq oılaǵanǵa ashtyq ta kúsh kórsete almaǵanyn, so­ǵys­ta da oq tımegenin, uıattan da ólmegenin kó­rip, laǵnet aıtýǵa sóz taba almaı qalady ekensiń. E.Ysmaıylovtyń 1952 jyly qazan aıynda SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń tór­aǵasy K.E.Voroshılovqa jazǵan shaǵym ary­zynyń úshinshi baby túgeldeı osy oqıǵaǵa arnalypty. «3. Ramazanovtyń «keńeske qarsy áńgime aıtyp, ultshyl toppen baılanysta boldy» degen jalasyn moıyndamaımyn, ózimdi kinálimin dep eseptemeımin. 1932 jyly Qazaqstanda, ási­rese kóshpeli aýdandarynda ashtyq boldy, kóp­tegen qazaq ashtan qyryldy, qaıǵy-qasiret shekti. BK(b)P Ortalyq Komıteti ashtyqty uıym­dastyryp, eldiń bosyp ketýine sebepshi bolǵan Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy Goloshekındi jáne onyń jandaıshaptaryn qyz­metinen bosatty. Keıin olardyń kópshiligi halyq jaýy bolyp shyqty. Men ózim stýdent ári belsendi komsomoles bolǵandyqtan aýyldaǵy jan túrshiger ashtyqty kórip qatty ashynǵanmyn, Qazaqstanda partııanyń aýyl sharýashylyǵy saıasatyn burmalap otyr degenim bar. Meniń Ramazanovpen áńgimem osy rýhta bolsa bolǵan shyǵar. Tekserýshi E.Solovev osy fakt tóńireginde meni 45 táýlik qınady da, tekserý protokolyn óziniń qalaýynsha jazdy. Men osy kezdegi jastyǵyma baılanysty qatemniń saıası sıpaty bar ekendigin moıyndaǵanymmen, Ramazanovpen áńgimemdi Keńes ókimetine baǵyttalǵan qastan­dyq dep eseptegenim joq jáne eseptemeımin de», degeninen E.Ysmaıylovtyń 1932 jylǵy ashtyq jaıynda ashyna pikir aıtqanyn ańǵaramyz. Al goloshekınshilder dáýirlep turǵanda ondaı pikir aıtqandardyń jaza tartýy zańdy da edi. Ashtyqtyń alapat habaryn alǵash jetkizbek bolǵan 28-diń 1931 jylǵy haty Máskeýge ketip bara jatqan jolda ustalyp, oǵan qol qoıǵandar ún-túnsiz qýǵynǵa túsken-di. Máselen, Jaqan Syz­dyqov Túrkistanǵa aýdandyq gazetke jiberilgen bolatyn. Basqalary da osyndaı ártúrli shara kór­di. Al stýdent Esmaǵambettiń qyzmetinen taıdy­rary bolmaǵandyqtan qara tizimge ilikkeni Ramazanov sııaqtylardyń kórsetýinen bolsa kerek. E.Ysmaıylovtyń ústinen aryz bergen Rama­zanovtyń ózi me, álde sol sııaqty bir sumyraı ma, áıteýir birneshe aı túrmede otyryp shyq­qany ras. Ony bir áńgime ústinde estip, onsha mán bere qoımaǵanyma ókinip te otyrmyn. О́ıtkeni ondaılardy qazbalap aıtatyn, el úshin kórgen qorlyqtyń tarıh sahnasyna qaı­typ orala­tynyn men qural­pylar oıyna alyp, sáýe­geılik kórsetip edi dep aıta almaımyn. Meniń shamalaýymsha, E.Ys­maıylov 1933 jyldyń jazynda túrmege alynǵan sııaqty. Almatyda ma, álde elde me, ol eki arasyn anyq aıta almaımyn. Tipti qajettigi bolsa anyqtaý onsha qıyndyqqa da túspeıdi. Goloshekınniń yzǵary tarqamaı turǵanda abaqtyǵa alynyp, Mırzoıan kelgennen keıingi jaıma-shýaqta jaq­sy­lyqtyń sheti kórine bastaǵan tárizdi. О́ıtkeni, «Lenınshil jas» gazeti redaksııasynyń bergen sıpattamasy 1933 jyly 13 qyrkúıekte jazy­lypty. E.Ysmaıylovtyń qalamgerligine qatysy bolǵandyqtan ony túgel keltireıin. «Osy sıpattama berildi Ysmaıyluly Esma­ǵambet joldasqa. Ol ólkelik komsomol gazeti «Lenınshil jastyń» ekpindi qalam qaıratkeriniń biri. Bul joldas «Lenınshil jas» gazetine 28­-jyl­­dan beri tilshi bolyp, túrli saıası-sharýashylyq máseleleri jóninde maqala jaza bastady. Onymen birge «Lenınshil jas» gazeti arqyly jas qalamy ushtalyp, ádebıet maıda­nyna aralasyp, komsomoldyń jas jazýshysy, aqyny bolyp tárbıelenip, ósip keledi. J.Ysmaıylulynyń bizdiń gazetke jazyp, bastyr­ǵan­darynyń ishinde taptyq qyraǵylyqty tabandy, berik ustaıtyndyǵyn kórsetti. Kom­somoldyq salt-sana, pikir júzinde jazǵanda­rynda eshbir solqyldaqtyq, tabansyzdyq pikir sezilgen joq», dep rastaıdy «Lenınshil jas» basqarmasy atynan Bókishuly. Teginde mundaı sıpattama belgili bir qıyn jaǵdaıǵa, ıaǵnı sot pen tekserý mekemelerine kerek bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. О́ıtkeni, taptyq tabandylyǵyn qaıtalaı berýi sony ańǵartqandaı. Sondaı-aq, túp nusqasy ózinde saqtalǵan Qazaqstan keńes jazýshylary uıymynyń 1933 jyly 13 qyrkúıekte bergen minezdemesin de oqyp kóreıik. «Ysmaıyluly Esmaǵambet joldas ult proletarıat kórkem ádebıeti maıdanynda erekshe tabandylyq kórsetip, sosıalızm ıdeıa­syn qalyń eńbekshiler arasyna taratyp, kópti partııa uranynyń tóńiregine uıymdastyrýda aıryqsha kúsh kórsetip júrgen jas aqynymyz. О́leńder jınaǵy «Tulpar jyry» degen atpen kitap bolyp basyldy. Odan qaldy partııa baspa­sózderinde úzbeı jazyp keledi. Qazaqstan keńes jazýshylar odaǵynyń belsendi múshesi. Jazǵan eńbekteriniń salt-sanalyq beti durys» dep uıym­dastyrý komıtetiniń jaýapty hatshysy Álibek Qońyratbaevtyń «Qazaqstan keńes jazý­shylary keńsesiniń» mórin qushyrlana basqany, sóz joq, E.Ysmaıylovty bir páleden qutqarý úshin berilgen qujat ekendigin ańǵartady. Kóp qaǵazdyń ara­synan «Túrmeden shyqqanda, 1933» dep shyqqan barmaq basyndaı fotosýrettiń áli de bolsa aıtary bar ekenine esh shúbá keltirmeımin. 1933 jylǵy tutqyndalý Esmaǵambet ómiriniń alǵashqy taýqymeti bolsa, onan keıingi kezde de shekesi qyza qoıǵan joq. 1934-1939 jyldary negizgi qyzmeti «Kommýnıst» jýrnalynda bolǵanymen, qazaq ádebıet syny men ǵylymyna ishtarta berdi. «Tulpar jyry», «Eńbek jemisi», «Jaz erkesi» atty úsh óleńder jınaǵyn shyǵarǵan E.Ysma­ıylov: «Meniń bul tvorchestvolyq tájirıbem jal­py poezııaǵa eshqandaı úles bolyp qosylma­ǵany­men, eki túrli mindet atqarǵan sııaqty. Biri – izdený, tvorchestvolyq barlaý jasaý, ekinshi kórkem ádebıetti estetıkalyq turǵydan túsinýge baza jasaý. Demek, poezııadaǵy azdy-kópti shákirttik táji­rı­beniń ózi synǵa, ádebıettanýǵa keler jolda­rymdy keńeıtip jibergendeı boldy», degeni osyǵan dálel. Ara-tura Qazaqstan ult mádenıeti ınstıtýtynda ǵylymı qyzmetker qyzmetin qatar atqaryp, 1939 jyly Ǵylym akademııasynyń fılıalyna biryńǵaı aýysty. Syn men ǵylym jolyna E.Ysmaıylov on ret oılanyp kelgen daryn. «Ádebıet salalarynyń ishinde syn eń qıyn janr ekeni jurtshylyqqa belgili. Biraq qıyn bolsa da qıyp tastaǵyń kelmeıdi. Eger adam ádebıetti jan-tánimen súıetin bolsa, ol bul qıyn janrdyń ystyq-sýyǵyna da birdeı kó­nýge tıis» dep bildi. Bul pikirdi E. Ysmaıylov 1947-1954 jyldarǵy qýǵyn-súrgindi, abaqtynyń azabyn, tergeýshiniń qorlyq-zombylyǵyn kórgennen keıin jazyp otyr. Sonymen, A.Fadeev 1947 jyly E. Ysmaıy­lovqa nege shúılikti, tas-talqan etip synaýdyń aıaǵy qandaı qýǵyn-súrginge ulasty degen máse­lege barardan buryn qalyptasyp kele jatqan jaıǵa kóz sala ketý qajet. 30-jyldardaǵy «zııalylar qyrǵyny» qanshama aýmaqty bolsa da, olar qalyptastyryp ketken kóz­qarastar tarıh pen ádebıet oqýlyqtarynan múl­dem joıylyp kete qoımaǵan bolatyn. S.Muqanov, M.Áýezov, Q.Jumalıev, E.Ysmaıylov, Á.Marǵu­lan, B.Kenjebaev, taǵy basqa avtorlar jazǵan eńbekter men oqýlyqtarda qazaq halqynyń tarıhy men ádebıeti jaıynda aıtylar oılar, attanar óris negizinen durys baǵdarlanyp, burmalaýǵa áli ushyraı qoıǵan joq edi. Sonyń dáleli retinde E.Ysmaıylovtyń 9 jáne 10-klass oqýshylaryna arnalǵan oqýlyǵyn mysalǵa keltirýge ábden bola­dy. Bizdiń qazir aıǵaılap aıtyp, jamyraı jazyp jatqan oı-pikirlerimizdiń alǵashqy silemderi Uly Otan soǵysyna deıingi eńbekterde, oqýlyq­tarda belgili dárejede júıeli baıandalǵanyn, tipti sol kózqaras úshin sottalyp otyrǵanyna qaramastan prınsıpti de ózekti máselede bir taban sheginis jasamaǵanyn kóremiz. Al ata-baba arýaǵyn qadirleý, eldiń eldigin ardaqtaý, uly oqıǵalar men qaıratkerlerdi, ásirese batyrlardy maqtan tutý I. V. Stalınniń Uly Otan soǵysy bastalǵanda sóılegen sózinen keıin kúsheıe túskeni ámbege aıan. Biraq mádenı-ádebı jáne tarıhı murany shynaıy ıgerýdiń múmkindigi ásirese qazaqtar úshin uzaqqa barmady. 1943 jyly Keńes Odaǵynda tuńǵysh ret jazylǵan, odaq­tyq eń myqty tarıhshylardyń kúshimen, ásirese akademıkter Grekov, Drýjının, Pankratova, Kýchkın, Bernshtam, Vıatkındermen birge ózimizdiń Áýezov, Muqanov, Kenjebaev, ásirese E.Ysmaıy­lov pen Ermuhan Bekmahanovtardyń yntymaq-birliginen týǵan «Qazaq SSR tarıhy» stalındik syılyqqa usynylyp, eń aqyrǵy satyǵa jetkende óziniń shovınıstik kózqarasynan aıyǵa qoımaǵan qart professor A.I.Iаkovlev «orysqa qarsy ja­zyl­ǵan kitap» dep, syılyq komıtetinde málimdeme jasaıdy. Mundaı oıdyń oırandatqysh kúshi keıingi talaı jıyn-májilisterde teriske shyǵaryl­ǵa­nymen, ıdeologııa salasyna talaqtaı jabysa ketti. «Qazaq SSR tarıhynyń» syılyqtan qaǵylǵa­nyn bylaı qoıǵanda, 1943 jyly 28 maýsymda E.Bekmahanov «Kenesary Qasymov bastaǵan qazaq­tar­dyń ult-azattyq kúresi (1837-1847 j.)» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýy máseleni onan ári ýshyqtyra tústi. BK(b)P Orta­lyq Komıtetinde 1944 jyly mamyr-maýsym aıyn­da ótken tarıhshylar keńesinde «Qazaq SSR tarı­hy» – «orysqa qarsy jazylǵan kitap, óıtkeni onda Rossııaǵa qarsy ulttyq kóterilister dáripteledi» al shyndyǵyna kelgende «otarlaý-obektıvti turǵydan progressıvti qubylys» degen pikirler aıtylyp, ıaǵnı, aıaǵy ataqty Edigeni dattaıtyn (09. 08.1944) qaýlyǵa ulasyp, ult respýblıkala­ryn­daǵy ultshyldyqpen kúreý naýqany soǵys jyldarynyń ózinde-aq bastalyp ketken-di. Munyń aıaǵy teksiz kosmopolıtızmge qarsy kúres naýqanyna ulasyp, eń bir soıqandy, qıratqysh kúshi bar «Zvezda» jáne «Lenıngrad» jýrnaldary týraly qaýlyǵa jalǵasty. Sol tusta «Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Til men ádebıet ınstıtýtynyń jumysyndaǵy saıası óreskel qatelerdi» túzetý (19.01.47) naýqany bastaldy. Máskeýde jel tursa, Qazaqstanda daýylǵa aınalatyny belgili. Jandaıshaptyq daǵdymen esimizden adasa shaptyq-aı kep, dýyldadyq-aý kep, talaılardy qısynsyz jerde soqqyǵa jyqtyq-aı kep. Onyń aıaǵy «kinálini» tánı jábirlep qurtýǵa ulasty. Osy naýqannyń alǵashqy qurbany Esmaǵambet Ysmaıylov boldy. Ol 1951 jyly 6 qarashada ustalyp, túrmege jabyldy, 1952 jyly 10 mamyr kúni ataqty 58-statıanyń 10-tarmaǵy boıynsha 25 jylǵa sottaldy, ony ótegennen keıin bes jyl saılaý quqynan aıyrylatyn boldy, dúnıe-múlki konfıskelendi. Sonymen, ustalǵannyń da, sottalǵandardyń da aldy E.Ysmaıylov boldy. 1952 jyldyń qońyr kúzinen bastap Semeıdegi № 7 kolonııa­­nyń qapasynda zaryqty. Kezinde de, búginde de el-jurtqa áıgili bolǵan «Bekmahanov isi» erte bastalǵanymen, shara qoldanylýy keıinirek. Erekeńdi 1952 jyly 5 qyrkúıekte tutqyndap, 3 qarashada sottady. Meniń qolyma E. Ysmaıylovtyń tergeý isi tolyq tımegendikten de bolar, Esaqań uzaq únsizdikten keıin tek 1953 jyldyń qazanynda ǵana qoly­na qalam alypty. Ol mashınkaǵa basylǵan otyz bes bettik ótinish qana emes, ǵylymı-zertteý eńbegi SSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń sol kezdegi tóraǵasy K.E.Voro­shılovqa joldanypty. Osynshama kesh qımyl­daýyna ne sebep boldy degen saýalǵa jaýap izdeýdiń ózi ońaı bolmasa da joramal jasaǵan­nyń aıyby joq. Men muny Esmaǵanbettiń jasyqtyǵynan «men bir shirigen jumyrtqamyn ǵoı» degen pıǵylǵa túskendiginen deı almaı­myn. Onyń eń negizgi sebebi: ózi dimkás adamnyń kúsh-jigerin qaıtadan jınaýǵa murshasynyń bolmaǵandyǵynan, ábden tıtyqtap qalǵandy­ǵynan dep bilemin. Oǵan dálel qaısy? Oǵan dálel bar jáne ol ótinish-zertteýdiń alǵashqy betinen-aq kórinedi. Eń aldymen K.E.Voroshılovke: «Meni Qazaq SSR Memlekettik kaýipsizdik mınıstrligi 1951 jyly qarashada tutqyndap, túrmege japty. MQM-niń tergeý organdary men Qazaq SSR-niń Joǵarǵy soty meni ultshyldyq ıdeıany qazaq ádebıetinde nasıhattadyń, keńeske qarsy baǵyt­­talǵan ádebıetti saqtadyń, jora-joldasta­ryńnyń arasynda keńeske qarsy ósek tarattyń dep aıyptap otyr», dep alady da alǵashqy úsh bapty túgeldeı túrmede kórgen qorlyq-zombylyǵyn baıandaýǵa arnapty. Eger ol qorlyq-zorlyq tek ásheıingi abaqtynyń azaby ǵana bolsa bir jarym jyl ishinde umytylyp, negizgi áńgimege kósher edi ǵoı. О́zderińiz baıqap kórińizdershi. «1. Meni jeke kameraǵa japty. Tutqyndal­ǵan sátten bastap meni kúni-túni tergeýge aldy, 16-18 saǵat dem aldyrmaı, uıyqtatpaı, maza bermeı tergedi. Tergeýdiń osy tásili 140 táýlikke sozyldy. 2. О́zim dimkás jáne múgedek bolǵandyqtan osy tergeý kezinde ábden arydym, júdedim, keıbir kezde aqyl-esimnen adasyp qalyp, edenge qulap túsken sátterim kóp boldy. Mine osyndaı kezderde tergeýshi E.Solovev kúni buryn daıyn­dap qoıǵan protokolǵa qol qoıýymdy talap etip, esimdi onan ári shyǵardy. 3. Tergeýshi E.Solovev tergeý kezinde ursyp-sógýdiń ústine aýzyna kelgendi irkilmeı aıtty, orys tiliniń leksıkonyndaǵy bar boqtyq sózdermen balaǵattady, namysyma tıdi. Ol ol ma, tergeýshi E.Solovev kúni buryn daıarlap qoıǵan tergeý protokolyna tezirek qol qoıdyrý úshin meni qabyrǵaǵa teris qaratyp qoıyp, qulap túskenimshe aıaǵymnan turǵyzyp qoıyp júrdi. Árıne mundaı azaptaý nátıjesiz bolmady. Sonyń saldarynan men «kinálimin» dep tergeý protokoldaryna qol qoıdym. Men jasaǵan qar­sy­lyqtyń bári eskerýsiz qalǵan soń 206­­-statıaǵa qol qoıý kezinde ózimniń oı-piki­rimdi jazýǵa ulyqsat berýlerin talap ettim. Protokoldy usynǵan kezde qasymyzda prokýror Kýrapov boldy, pálendeı shaǵymyńyz bolsa sot májilisinde aıtarsyz, ázirge myna 206-statıaǵa qol qoıyńyz dep úgittedi, sóıtip ol da tergeý organdarynyń sózin sóılep ketti. Meniń qarsy­lyqtarym men talaptarym tergeý kezinde de, sot májilisinde de eskerilmeı aıaq asty boldy. Qazaq SSR Joǵarǵy soty men jóninde ádiletsiz, ımansyz úkim jasady jáne «tergeýshi Solovev jasaǵan aıyptaý qorytyndysyn sózbe sóz qaıtalap shyqty», degenderden zábir-japa­ny ǵana emes, jan shoshyrlyq qııanatty kóresiń. Qazaqtyń úlken mádenıet qaıratkerleriniń jany men tánin, adamgershilik ar-ujdanyn shala saýatty qanypezer E.Solovevtyń qolyna berýden ótken qandaı qorlyq bolýy múmkin. Sonymen negizgi máselege, taǵylǵan aıyp­tar­ǵa oıysaıyq. Qandaı kiná taǵypty? Oǵan qalaı jaýap beripti? 35-bettiń kóleminde toǵyz túrli aıypty áshkerelep, «ózimdi kinálimin dep eseptemeımin» degen túıinmen bastaıdy da aıaqtaıdy. 1.      «Keńeske qarsy jazylǵan ádebıetti saq­ta­dyń», degen aıypty moıyndamaımyn, ózimdi kinálimin dep eseptemeımin, óıtkeni ondaı ádebıet mende bolǵan emes. Qazaq áde­bıetiniń zertteýshisi ári tarıhshy retinde jáne ózimniń qyzmet babyma qaraı men býrjýa­zııashyl-ádebıetshilerdiń shyǵarmalaryn oqyp bilýge mindettimin. Mamandardyń qaısysynda bolmasyn Q. Balmont, V.Solovev, A.Belyı, A.Averchenko, Merejkovskıı sııaqty býrjýazııa­shyl-keritartpa jazýshylardyń birqydyrý shyǵarmalary jeke kitaphanalarynda bolýǵa tıis. Meniń de jeke paıdalanýymda Qazaqstannyń sovettik memlekettik baspalarynan shyqqan býrjýazııashyl-ultshyl jazýshylardyń birqatar shyǵarmalary men oqýlyqtary boldy. Ony men qylmys dep eseptemeımin. 2. Men ózimdi jora-joldastar arasynda keńes­ke qarsy áńgime aıtyp, ósek taratqan adammyn dep eseptemeımin; Uly Otan soǵysy joldarynda keńes jeńilse eken dep esh ýaqytta tilegen joq­pyn, Kommýnıstik partııa Qazaq­standa ult saıa­satyn burmalap otyr degen emespin; 1937 jyldan keıin býrjýazııashyl-ultshyl S.Seıfýllındi jáne keritartpa aqyndardyń óne­­rin madaqtaǵan emespin. Bular jóninde qýá­lik bergen Sh.Ábenov, X.Narımanov, Q.Boran­baevtardyń aıt­qandary jala, ótirik jáne olar tergeý oryn­darynyń aıtaqtap azǵyrýymen aı­typ otyr» dep bet baqtyrmaıdy. Jáne kópte­gen dá­lelder keltirip, árbir aıypty joqqa shyǵarady. Mine osyndaı dáleldeý barysynda Esaqań óziniń burynǵy ǵylymı tujyrymdaryn qaıta­laı pysyqtaýmen qatar jańasha oı tolǵap, sot oryndary men bizdiń ıdeologııalyq appara­tymyz kináli dep tapqan ótken zamannyń aqyn-jyraýlaryn qyzǵyshtaı qorǵap, aqtap shyǵady, tolymdy tujyrymdar túıedi, qomaqty oılar aıtady. О́kinishke qaraı, tergeý ornynyń óti­nýimen E.Ysmaıylovtyń shyqqan eńbekte­rine, áli jarııalana qoımaǵan qoljazbalaryna tórelik aıtýǵa tıisti Q.Jarmaǵanbetov pen M.Ǵabdýllın birqydyrý jaǵdaıda ádilin aıtpaı kúmiljigen­derin de jasyra almaımyz. Sarapshy komıssııa­sy­nyń qısaıtqanyn túzeımin dep otyryp, Esaqań ǵylym úshin talaı qundy pikirler aı­typ­ty. «Ǵylym akademııasynyń qyzmetkeri bolǵan­dyqtan men qazaq ádebıetiniń tarıhyna qatysty qoljazbalardyń kimnen túskenine qaramaı jınaı berýge jáne ınstıtýtqa qabyl­data berýge tıisti boldym». Sondyqtan Dýlat, Shortanbaı, Shóje, Janaq, Túbekterdiń óleńde­rin jınatqanyn, sóz jınaýshylarǵa hat jazyp, maqala arqyly nusqaý berip otyrǵanyn jasyrmaıdy. Al úshinshi baptaǵy Ramazanovqa baılanysty áńgime 1932 jylǵy tutqyndalýy tusynda baıandalsa, tórtinshi baptaǵy eń negizgi aıypty báshaılaı taldap, tórt betke jazypty: «Men qazaq ádebıeti tarıhyn ádeıi burmalap jazdy, keritartpa aqyndar men keıbir feodaldardy ádeıi madaqtap jazdy degen aıypty moıyn­damaımyn, ondaı kiná mende bolǵan emes», dep alady da súbeli dálelder keltiredi. Ádebıet tarıhynda qatelikter bolsa, oǵan aldymen ǵylymı negizde, markstik-lenındik júıede jazylǵan tarıhtyń bolmaǵandyǵynan dep biledi. Tipti QK(b)P Ortalyq Komıtetiniń hatshylary M.Ábdihalyqov (19.43) pen I. Omarov (1949) basshylyǵymen shyqqan «Qazaq SSR tarıhynda» Kenesary Qasymov bastaǵan kóte­rilis oń baǵalanyp keledi. Onyń keritartpa qozǵalys ekendigin aıtyp túsindirgen zertteý, partııa-sovet organdary bolǵan emes. Al Buqar, Shortanbaı, Murat, taǵy basqa aqyn-jyraýlar shyndyqty jyrlaǵandar dep baǵalanyp keledi. «Kópshiliktiń qatele­sýi­niń, onyń ishinde avtor retinde meniń qatele­sýim­niń eń negizgi sebebi aldymen Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetine qatysty arhıvtyń, naqty qujattardyń, nashar zerttelýinde, Qazaq­standa gýmanıtarlyq ǵylymnyń sonaý Lomonosov, Belınskııden bastap, marksızm klassıkteri, qalyptastyrǵan orys gýmanıtarlyq ǵyly­myn­daı ǵylym dástúriniń bolmaǵandyǵynda dep bilemin» dep oryndy dálel keltiredi. Sonyń ózinde de orys ǵalymdarynyń eńbekterinde qatelikter kezdesip jatady, biraq olardy ádeıi jasadyń dep aıyptaýǵa bola ma?» dep qarsy saýal qoıady. Mysaly, óziniń 1938 jylǵa deıin Kenesary kóterilisin keritartpa dep kelgenin («Lenınshil jas», 18.09.38), al 1938 jyly «Agı­tasııa ı propaganda RKKA» jýrnalynyń 9-sanynda professor Shestakov orys sovet tarıhshylarynyń ishinde birinshi bolyp Kene­sary qozǵalysynyń ult-azattyq sıpaty baryn aıtyp, dáleldegennen keıin, jurttyń bári osy kózqarasqa oıysyp, nasıhattap ketkenin, tipti Rıazanov syndy orys tarıhshysy osy oıǵa 1930 jyldary kelip, úsh tom eńbek jazǵanyn dálel­deı aıtady. Ne kerek, bedeldi degen ǵalymdar men basshylardyń 11 eńbegin atap kórsetedi. Osylardyń ózi búgingi bizder úshin taptyr­maıtyn bulaq kózderi der em. Jáne bir qaıran qalatyn jaı, túrmede otyryp osy eńbekterdiń shyqqan kúni, jylyna deıin, qandaı kólemde ekenin aıtyp berýi, onyń ústine óziniń 1931 jyldan beri jarııalaǵan 95 eńbegi men maqalalaryn oısha tizip shyqqany bárimizge úlgi bolǵandaı. Tarıhty sanaly túrde burmalamaǵandyǵyn osylaı baıandap kelip: «Tergeý oryndary men sarapshy komıssııa eń aldymen meniń jarııalanbaǵan, eshbir gazet-jýrnalǵa usynylmaǵan maqalalarymnyń qol­jaz­basyna shukshııa jabysty. Jarııalanǵan maqalalarymda aıtqan oılaryma nazar aýdar­mady», degen narazylyǵy túsine bilgender úshin janǵa batatyn másele. Sondaı-aq ol:  «О́tken    zamannyń    aqyn-jy­raýlarynyń óleńderinde jáne batyrlyq jyrlarynda árqıly kóterilistiń   basshylaryn    tarıhı   qaıratker   jáne   batyr retinde    ma­daq­tap   jyrlaǵandar   úshin   men   tipten   de aıyp­­ty  bola  almaımyn.  Oǵan  meniń  qandaı qatysym bolýy múmkin? Bul jóninen ózimdi kinálimin dep eseptemeımin,  moıyndamaımyn»  dep  býyrqanady  da,  aqyn jyraýlar jóninde óziniń ornyqqan    kózqarasy baryn dáleldep    shy­ǵady.    Olardyń    tvorchestvosyn    zertteý kesheýildep jatqanyn aıta kelip:    «Qazir tergeý oryndary men sarapshy   komıssııa   qalamda­ry­nyń   ushymen ótken zamannyń aqyn-jyraý­larynyń bárin keritartpa, sondaı-aq   epıkalyq   poemalardyń   keıipkerlerin   (Qobylandy, Er­tar­ǵyn, Alpamys, Qarasaı-Qazy, Qyz Jibek, Qozy-Kórpesh) jáne ár túrli   kóterilisterdiń   qol­basshylary men   tarıhı   qaıratkerlerdi (Abylaı,  Qabanbaı,  Bógenbaı, Jánibek,  Syrym,  Isataı, Janǵoja, Eset, Beket, Kótibar, Dosan, t.b.) keritartpa,  elge qas halyq jaýlary qylyp shyǵaryp otyr. Osyndaı dóreki pozısııanyń negizinde tekserý oryndary meniń keıbir epıkalyq poemalar jáne árqıly kóte­rilistiń basshylary (Kenesaryny bylaı qoı­ǵanda) jónindegi aıtqan oılarymdy ultshyldyq burmalaý dep tanýda. Bul aıypty moıyn­damaımyn, óıtkeni Qazaqstannyń jáne qazaq ádebıetiniń tarıhy jónindegi máseleler áli kúnge deıin jan-jaqty aıtys pen talqylaýdyń obektisi bolyp keledi», dep talaı qunarly oılar tolǵaıdy. Tergeý oryndary men sarapshy komıssııa­synyń keıbir aqyn-jazýshy tvorchestvosy jóninde ádeıi qyńyraıta aıtqan orynsyz pikirine qarsy daý aıtady, óz túsinigin, óz bolja­myn usynady. Máshhúr Júsip Kópeev (1857-1931), Narmambet Ormambetov (1860-1918) týra­ly oqýlyqta jazǵan pikirinen bezbeıtindigin tujyra aıtady da, Omar Qa­ra­­­shevqa keńirek toqtalady. Muny sot ornyna berip otyrǵan túsindirme deý qıyn, qaıta túrmede júrgizgen ǵylymı-zertteý dese oryndy. Jáne sol kezdegi kózqarastyń tap búgingi bizdiń tanym-biligi­mizben qabysyp jatqanyn kóremiz. «Tergeý oryndary, sondaı-ak X. Bekhojın meni býrjýazııashyl ultshyl aqyn Omar Qara­­shevti ádeıi madaqtap nasıhattaıdy dep aıyp­­­tady. Men aıyptaýdyń mundaı túrin moıyn­­­daǵan emespin jáne moıyndamaımyn da», dep shamyrqanyp alady, óz túsinigin taramdata baıandaıdy. «Omar Qarashev (1876-1921) shyǵar­­ma­­­shylyǵynda qaıshylyǵy kóp asa kórnekti aqyn. Jas kúninde dinı mektepte oqyp, 1905 jylǵa deıin ıshan (dinı laýazym) bolyp júredi de, birinshi orys revolıýsııasynyń (1905) yqpa­lymen aǵartýshylyq jolǵa túsedi, tipti meshit janyndaǵy medresede (mektepte). Qazaq balala­ryna bilim berý úshin orys muǵalimine sabaq bergizgeni úshin óziniń dinı ataǵynan (ıshan­­dyqtan) aıyrylady. Mine, osy kezden 1917 jylǵa deıin óziniń shyǵarmalaryn óndire jazyp jarııalaıdy, halyqtyń qarańǵylyqta, nadan­dyq­ta kele jatqanyna nalıdy, orys mádenıetin ıgerýge úndeıdi, sonymen qatar patsha ákim­­shiliginiń, bolys-bılerdiń, qanaýshy tap ókil­deriniń ádiletsizdikterin qatty synǵa alady. 1917 jyly býrjýazııashyl ultshyldyq soq­­pa­ǵyna túsip, alashordashyl bolady; 1918 jyly sosıalıstik revolıýsııa jaǵyna shyǵady. 1919 jyly Kommýnıstik partııanyń qataryna ótip, keńestiń belsendi qyzmetkeri bolady. 1921 jy­ly astyq daıyndaý naýqanynda jaýapty qyzmetker retinde ýákil bolyp júrgeninde aq bandylardyń qolynan qaza tabady. Osy aıtyl­­ǵandardy dáleldeıtin mysaldar onyń tvorches­tvosynan ap-aıqyn kórinedi. V.I.Lenınniń L.Tolstoı qaıshylyqtary jó­­nin­de aıtqandaryn negizge ala otyryp, sondaı-aq orys ádebıetshileriniń    A.Blok,    V.Brıýsov, ta­ǵy basqa úlken ıdeıalyq qaıshylyqtarǵa urynǵan aqyn-jazýshylardyń ónerpazdyǵyn zertteýlerindegi ǵylymı tájirıbelerine súıene otyryp, men ózimniń oqýlyǵymda O.Qarashev shyǵarmashy­lyǵynyń myqty jaǵyn da, osal jaǵyn da ashyp kórsetýge talaptanǵanmyn. Alaı­da, qaıtalap aıtamyn, Qarashevqa arnalyp jazylǵan bólim onsha sátti emes, qateligi bar dep bilemin jáne qazaq ádebıeti jónindegi oqýlyqtyń avtory bolǵandyqtan, onyń shyǵar­malaryn taldaǵan sátte  Qazaq SSR oqý-aǵartý mınıstrligi bekitip bergen programmanyń (1939) jáne aqyn shyǵar­ma­larynyń tizimi aıasy­nan shyǵa almaǵandy­ǵymdy, onyń ústine  Qa­zaq­­­stan  jazýshylarynyń II sezinde jáne «Qazaq SSR tarıhynda» (1943) Qarashevty qazaq ádebıetiniń klassıgi, aǵartýshy («Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń 1939 jylǵy 7-sanyn qarańyz) dep baǵalaǵan pikirden basqasha paıymdaýǵa bara qoımaǵandyǵymdy moıyndaımyn. Qarashev jónindegi shyndyqty jáne meniń qateligimdi anyqtaý úshin kazaq ádebıet oqýly­ǵy­nyń (1943-1946) taraýyn, qysqasha ómirbaıan­dyq anyqtamany jáne «Omar Qarashev» degen atpen orys tiline aýdarylǵan óleńderiniń qoljazbasymen (33-bet) tanysýǵa bolady, ol qoljazbalar Qazaq SSR memlekettik Qaýipsizdik mınıstrligindegi meniń isimniń arasynda jatyr» degenin qazir myqtap turyp eskerý kerek. О́ıtkeni, munda ǵylymı turǵydan da, Omardyń murasyn jınaý retinen de birqydyrý qyzyqty oı aıtylyp qana qoımaıdy, talaı qundy qujattardyń sheti kórinip tur jáne olardy izdestirý qajettigi aıqyn seziledi. О́tinish-zertteýdiń jetinshi babynda tergeý oryndary men sarapshy komıssııa E. Ysmaıy­lov­tyń qoljazbalarynan tek qaralaıtyn derek izdegenin ashyna jazypty. Qazirgi bizdiń ońǵa burylǵan qadamymyzdyń alǵashqy súrleýi E. Ysmaıylovtyń sol kezdegi izdenisinen kórinedi, ónimdi de óristi oılarmen tolysa túsedi. Árıne, dep bastaıdy kelesi áńgimesin, – meniń alǵashqy jazbalarymda, ózim áldeqashan umytyp ketken shımaılarymda qaıshylyqty pikirler, qate oılar, aıtylý, jazylý jaǵynan túrli  kem-ketikter kezdesýi ǵajap emes. Mine sondyqtan sanaly túrde Aımaýytov jáne sol sııaqty býrjýazııashyl ultshyldardy ádeıi madaqtady degen aıypty qabyldamaımyn, teriske shyǵaramyn. Sonymen qatar, meniń qoljaz­bamnyń alǵashqy nusqasynda býrjýazııalyq obektıvıstik sıpattaǵy oı-pikirler kezdesetinin joqqa shyǵarmaımyn. Bul, ásirese, Aı­maýytov, Áýezov, taǵy basqalardyń keıbir shyǵarmalary jaıynda bolsa kerek. Al Smaǵul Sadýaqasovqa keletin bolsaq, onyń jóni bir basqa. S. Sadýaqasov kezinde respýblıkanyń jaýapty qyzmetkeriniń biri (VLKSM ólkelik komıtetiniń hatshysy, Oqý-aǵartý halyq komıssary), jazýshy, ádebıet synshysy bolǵan adam, 1934 jyly kommýnıst kúıinde óz ajalynan qaıtys boldy. S.Sa­dýaqasov óziniń tvorchestvosynda ultshyldyq syńaıdaǵy ıdeıalyq qateler jibergenimen, jas qazaq sovet prozasynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy, oǵan 1920 jyldardyń bas kezinde jazǵan «Salmaqpaı», «Kúlpásh», taǵy basqa povesteri dálel. Men qazaq sovet ádebıeti tarı­hynyń ocherkine arnap jazǵan qoljaz­bamnyń alǵashqy sulbasynda ol jaıynda qysqa jáne synı turǵydan pikir aıtqan bolatynmyn. Tergeý oryndary Sadýaqasovty halyq jaýyna aınal­dyryp aldy da, sodan keıin meni ony dáriptedi dep aıyptap otyr. Árıne, men ony madaqtaıyn degen joqpyn, shyǵarmashylyǵynyń táýir jáne osal jaǵyn kórsete otyryp, ol jóninde bar shyndyqty aıtyp berýge talaptandym. Alaıda, meniń osy adal kóńilim qaǵazǵa túskende, ádebı turǵydan dál jáne aıqyn baıandalmaǵan sııaqty», – dep «moıyndaýy» óziniń negizgi oı-pikirin jan-tánimen qorǵaı bilgen ǵalym kelbetin tanytsa kerek. Jazǵanymnyń bárine jaýap­tymyn degen oıdan Esaqań bas tartqan emes. Tergeý barysynda, sot májilisinde taǵylǵan aıyptardyń bir de birin  moıyndamaı,  áı­­­te­ýir    ultshyldyq degen bir páleni jalpyla­ma aı­typ jatyr ǵoı, ózim ult mádenıeti men ádebıetine qyzmet etip júrgendikten, sonyń ózi ultshyl­dyqtyń    belgisi shyǵar degen oımen usaq-túıek birdemelerdi ózine kiná dep moıyndaǵany bolmasa, basqanyń bárin  joqqa shyǵaryp otyr­ǵan. «Qaıtsem janym aman qalady» dep jaly­nyp-jalpaıyp jazǵan ótinish emes,    túrmede otyryp    eshbir arhıvsiz, qujatsyz oı júzinde júrgizgen    zertteý jumysy bul. Árıne, tehnıka ǵylym­darynyń ókilderi túrmede otyryp jańalyq ashyp­ty, aqyn-jazýshylar kórkem shyǵarma jazypty degendi estigenimizben, ádebıetshi ǵalymdardyń ishinen E. Ysmaıylov sekildi zertteý jumysyn júrgizip, qazaq ádebıetiniń    ótken ókilderin jan-tánimen qorǵaýy qazaq qaýymy alǵash kórip otyrǵan qubylys ekenine daý bol­masqa kerek. О́zi sottalyp otyrǵan adam ár sózi úshin qosymsha jaýap beretindigin bilgendikten shúbá týdyrmaıtyn, eki ushty mán bermeıtin oı-tujyrymǵa    barǵan.  Sondyqtan,    eńbek súbeli    bolyp shyqqan. О́tinish-zertteýde atap kersetilgen toǵyz má­se­leniń ekeýi aıyptan aqtalý emes, oı jarys­tyrý, pikir talastyrý, aıyptaýshylardyń ádilet­sizdigin áshkereleý, qate basqan tustaryn kór­setip, óz óresiniń bıiktigin, shyn ǵalym ekendigin dáleldeýge arnapty. Komıssııanyń ádiletsiz qorytyndy shyǵarǵa­nyn el aldynda, ásirese SSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy Tóraǵasynyń aldynda dáleldeý úshin  ǵalym:  «Patsha úkimeti 1830 jyly qazaq dalasyndaǵy quldyqty joıdy degen saýatsyz esýas qorytyndysyna qalaı sengenderine tańym bar, deıdi. – О́zińizge belgili, birinshiden, ol kezde qazaq qaýymynda eshqandaı quldyq ınstıtýt bolǵan emes; ekinshiden, samoderjavıelik Rossııa­da krepostnoılyq quldyq ábden dáýirlep turdy ǵoı. О́zińiz oılanyp kórińizshi, halqynyń 90 prosentin krepostnoılyq quldyqta ustap otyrǵan jendet I Nıkolaı qazaq halqyna qandaı jaqsy­lyq jasaı qoımaq edi», degen oıyn zor ultjandy ekpinimen jetkizgen. О́tinish-zertteýdiń toǵyzynshy jáne eń sońǵy babynda «saıası ekijúzdilik jasady» degen aıyp­tyń tas-talqanyn shyǵaryp, ómir boıy jazyp kelgeniniń bári sovettik túsinik deńgeıinde bol­ǵanyn aıtady da, gazet-jýrnalda ár kezde jarııalanǵan 95 maqalasyn, eńbegin oısha jazyp shyǵypty. Aıyptaý úkiminiń árbir taraýyna úńile karap, ǵylymı taldaý jasaýy, sóz joq,   E.Ys­maıylovtyń adam aıtqysyz teperishten, qorlyq-zorlyqtan keıin tarıhı jadyn myqtap saqtaǵanyn, tipti bul dúnıede ǵylymnan basqa ińkári joq jan ekendigin kózge elestetkendeı. E.Ysmaıylovtyń bul ǵylymı-zertteý eńbegine biz áli talaı ret nazar aýdaratyn bolamyz. Endi uzaq-sonar áńgimeni K.E. Voroshılovqa úmit arta jazǵan myna joldarmen aıaqtaıyq. «SSRO Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń Tór­aǵasy azamat! Sizge óz isimniń bar mán-jaıyn aıt­qanda, sútten aq, sýdan tazamyn, eshqandaı kinám joq demeımin, ózimniń ádebı qyzmetimde jibergen dóreki ultshyldyq qatelikterimdi joǵaryda baıan­dadym jáne sol úshin birneshe ret jazamdy aldym da tarttym (qyzmetten qýyldym, partııadan shyǵaryldym). Onyń ústine tutqyndalǵannan beri memlekettik Qaýipsizdik mınıstrliginiń ishki túrmesinde bir jyldan asa jattym. Endi Semeıdegi № 7 eńbekpen túzeý kolonııasynda bir jylǵa ja­qyn otyrmyn. Sol ýaqyt ishinde ózimniń jasaǵan qatelikterimdi oı júzinen ótkizip, ózimdi ózim ishteı mújip azap shegýdemin, aryp-ashýdamyn. Memlekettik Qaýipsizdik mınıstrliginiń tergeý oryndary men Qazaq SSR Joǵarǵy soty atap kórsetkenindeı men sovet qoǵamy úshin joǵalǵan adam emespin. Sovettik Qazaqstannyń ádebıeti men mádenıetiniń ilgeri damýy úshin kóptegen tańdaýly eńbekterim óziniń paıdasyn osy ýaqytqa deıin tıgizip keldi jáne keleshekte de tıgize beredi. Qazaq ádebıeti tarıhy jónindegi oqýlyq avtorynyń ıdeıalary odan ári paıdalanylatynyna kózim jetedi jáne solaı bolatyny eshkimge de qupııa emes, óıtkeni meniń oqý­lyǵymda jáne basqa eńbek­terim­de kóp materıaldardy birinshi ıgerip, ǵylymı tujyrymdar jasaǵanmyn. Sondyqtan qazaq sovet ádebıetine jáne sovet dáýirindegi qazaq folklo­ryna arnalǵan keıbir zertteý­ler men dıssertasııalar meniń eńbekterimsiz jazylmaıdy, ondaǵy ıdeıalardy paıdalanbaı otyra almaıdy. Eń so­ńynda, meniń «Jambyl jáne aqyndar shyǵarma­shylyǵyndaǵy epıkalyq dástúr» degen monogra­fııalyq zertteýim respýblıkanyń mádenı qury­lysyna aıryqsha qajetti jáne aktýaldy eńbek ekenin aıtpaı tura almaımyn. Onyń qoljazbasy Qazaq SSR memlekettik Qaýipsizdik mınıstrliginiń arhıvinde óziniń aıaqtalýyn jáne baspadan kitap bolyp shyǵýyn kútip jatyr. О́zimniń táýir jáne adal eńbekterimmen bizdiń elde sosıalıstik mádenıettiń onan ári órkendeı berýine úlken paıda keltire alatynyma kózim jetedi, ol úshin maǵan senim kórsetilip, ádebı jumyspen shuǵyldanýyma múmkin­dik berse jetip jatyr», – dep jazýy ar-namysy bıik deńgeıdegi jannyń kisilik qalpyn kórsetetini haq. E.Ysmaıylovtyń munan keıingi ekinshi haty 1953 jyly 5 jeltoqsanda Aleksandr Aleksandrovıch Fadeevke joldandy. Onyń mazmunyna qara­ǵanda SSRO Jazýshylar odaǵynyń basshysynan góri onyń adamgershiligine kóbirek júgingenin kóremiz. «Orystyń klassıkalyq ádebıetin jasa­ǵan jazýshylardyń basym kópshiligi adamǵa jaqsylyq oılap, qol ushyn berýden tartynbaǵan, gýmanızm olarǵa áldeqalaı joldan kezikken qubylys emes, qandaryna sińgen qadirli qasıet bolatyn. «Siz Aleksandr Aleksandrovıch, álemge aty taraǵan jazýshy jáne orystyń klassıkalyq