Isataı Taımanulynyń birinshi tarıhshysy

N.F.Savıchevtiń aty-jónin oraldyqtar sońǵy bir-eki jyl­da jaqsy biletin boldy. Qa­lanyń tarıhı-arhıtektýralyq orta­ly­ǵynan bir áp-ádemi kóshe­niń aty berildi. Nıkıta Fıodo­rovıch Savıchev osy Oral qala­­­synda týyp ósken. Ishki Orda­­daǵy Isataı-Mahambet kóteri­­­lisi jylda­ryn­da «Ýralskoe voıskovoe ýchılısheni» támám­­dap jatqan 17-18 jastaǵy jigit. Jazýshy, etno­graf, sýretshi. Osy ýaqytqa deıin jerle­si­mizdiń shyǵarmashy­­lyǵyna jetkilikti kóńil bóle almaı kele jatqanymyz – ádebı dúnıele­riniń kózge túse qoı­maýy. Jazý­shynyń shyǵarmala­rynyń bir tomdyǵy alǵashqy ret tek 2006 jyly Oralda «Optıma» bas­pasynan jaryq kórdi. Osy jı­naqta basqa shyǵar­ma­la­rymen qatar «Isataı Taımanov – starshına Vnýtrenneı Ordy» tarıhı ocherki bar. Isataı Taımanov tý­­­raly shyǵarmasy 1876-1877 jj. «Ýralskıe voıs­­kovye vedomostı» gazetinde basy­­­­lyp­­­ty. Baı­qa­­­­­sańyz, Bókeı Orda­synda bolyp ótken halyq kóterilisine qyryq jyl ǵana. N.Savıchevtiń shyǵarmasy osy kóterilis týraly, onyń qolbasshysy Isataı Taımanov týraly alǵashqy jádiger.

Tarıhı ocherk 1989 jyly «Jalyn» jýr­na­lynyń birinshi sanynda basyldy. Sh­y­ǵar­m­any ortalyq muraǵattardyń birinen taýyp alyp usynǵan marqum Berqaıyr Amanshın eken. Qazaq tiline aýdarǵan Isataı-Mahambet tarıhyn zertteýshilerdiń biri Maqsut Netalıev. Oraldyqtar N.Savıchev shyǵar­­masymen alǵashqy ret 1990 jyly tanysty. Qazaq sovet mádenıet qorynyń Oral ob­lystyq bólimshesi eki tilde kserokóshirmesin kitap etip shyǵardy.

Bir eskeretin jáıt, jıyrma jyldan beri osy shyǵarma Bókeı Orda tarıhyna kóńil qoıǵan jergilikti tarıhshy-ólketanýshylar­­dyń qoldanysynda bola tura, Isataı-Mahambet kóterilisine, Isataı men Mahambet­tiń 200 jyldyq mereıtoılaryna baılanys­ty oblystyq baspasózde jaryq kórip jatqan materıaldarda N.Savıchevtiń aty-jóni tıip-qashyp qana ataldy. Ortalyq baspalardan shyǵyp, Bókeı Orda tarıhyn qamtıtyn jı­naqtardyń bireýine de N.Savıchevtiń eńbegi kirmedi. Isataı batyr týraly Reseıdiń bodandyq qara qazany qaınap tuǵan zamanda qazaq batyry týraly tarıhta qalarlyq júrekjardy shyndyqty jazǵan jazýshynyń eńbegi men erligi áli shyn máninde eskerilmeı keledi. Eshbir burmalaýsyz jazylǵan qazaq batyry týraly shyndyqty táýelsiz­digimizge jıyrma jyl tolsa da, kóz toqtatyp oqı almaı kelemiz. Jazýshynyń ólke tarı­hynyń bir aıtýly kezeńi týraly pikir tal­ǵamy óz ýaqytynyń shyndyǵymen nárlen­gen, dálel-dáıektemeleri naqty qujattarmen negizdelgen. Bókeı Ordadaǵy qaharly halyq kóterilisiniń tarıhyn kim jazyp otyr? Oral voıskosynyń aǵa ofıseri, voıskovoı starshına. О́miriniń sońǵy on-on bes jylynda Oral muraǵat jaıyn aqtaryp ótken joǵarǵy dárejeli arhıvarıýs. N.Savıchev búgingi jazýshylardaı paıdalanylǵan ádebıetti kór­­setpeıdi. Ondaı ádebıet bolmaǵan. Jar­ty ǵasyrdan keıin «Vosstanıe Isataıa Taımanova» zertteý kitabynyń avtory tarıhshy A.Rıazanov ta Orynbor arhıviniń qyzmetkeri. Eki shyǵarmany bet-betimen salystyryp oqyǵan adamǵa N.Savıchev ózi jergilikti «týa bitken» qazaq-orys bola tura, kóterilisshi qazaqtar­dyń kúızelis-qıynshylyqtaryn adam­gershilik turǵydan túsinip, olardyń isin qoldap otyrýy jazýshynyń azamattyq deń­geıin búgingi oqyrmannyń zerdesine jetkizgendeı. Baımaǵambet sultan, han Jáńgir men onyń aınalasyndaǵy sultandar, polkovnık Gekke, Shekara komıssııasynyń tergeýshi sheneýnik­teriniń halyqqa ádiletsizdigi, olar­ǵa qastan­dyq áreketteri anyq kórsetilgen. Kóterilis kezinde Isataıdyń Jaıyq áskeri atamany­men, Ishki Ordamen shekaralas aı­maq­tyń bas­shy ofıserlerimen qarym-qaty­nasy keıingi avtorlardan ózgeshe, nanymdy. Jaıyq boı­ynda qazaqtar men kazaktardyń jaýlastyǵy tarıhta mol qamtylǵan. Jaıyq úshin eki jaqtan da «tebisý» men «shabysý» jetkilikti bolǵany ras. Isataı zamanynda Ishki Or­dalyq qazaqtardyń han men sul­tandardyń shekten asqan ozbyrlyǵyna qar­sy kúresine kazak-orys qaýymy túsinistik­pen qaraǵanyn, basqa emes, jaıyq kazagi N.Savıchev qazaqqa degen appaq kóńilimen jazylǵan shyǵarma­symen dáleldedi.

Shyǵarmaǵa negizgi arqaý bolǵan kóte­rilis kósemi starshyn Isataı Taımanovtyń jáne Orynbordyń áskerı gýbernatory V.A. Pe­rovskıı, Oral voıskosynyń atamany V.O. Po­katılovpen kóterilis jyldaryndaǵy ja­zysqan hat-habary, Isataıdyń (ısataılyq­tardyń) aryz-shaǵymy, úkimet adamdarynyń jaýap hattary.

Ishki Ordadaǵy teketireske, onyń sebepterin bilýge birinshi kóńil qoıǵan Oral voıskosynyń atamany polkovnık Vasılıı Osıpovıch Pokatılov. Isataılyqtardyń osy aryzymen (ony segiz starshynnyń haty dep te ataıdy) tanysqannan keıin 26 shildede ataman-polkovnık esaýl Sýmkınge tapsyrma beredi: Ishki Ordadaǵy myna alyp-qashpa áńgimeniń sebebi nede? Osy qobaljýdyń maqsat-baǵdaryn kórsetýge bola ma? Úsh kún ótkende Sýmkın bastyǵyna jaýap jazdy. Isataı Taımanov pen taǵy basqa birneshe starshyndar sultandardyń halyqtan alym-salyqty qaıta-qaıta eselep jınaýyna qarsylyq bildirgen. Olar hannyń osylaı eldi tonaı berýine shekteý qoıýdy talap etedi. Avtor esaýl Sýmkınniń jaýaby naq shyndyq bolatyn. Ishki Ordadaǵy bul ahýal buryn­nan-aq belgili edi, dep aryzshylardyń tilegin naqtylaıdy. Ordaǵa jiberilgen Shekara komıssııasynyń tergeýshileriniń qareketin – «bular durysynda tergeýshi bola almady, olar ısataılyqtardyń qarsylasy sultandar men Qaraýylqojanyń jeteginde ketken tyńshylar boldy», dep baǵalaıdy.

1837 jyldyń tamyz aıynda Ishki Orda­daǵy jaǵdaıdyń ýshyǵyp bara jatqanyn baıqaǵan general Perovskıı starshyn Isataı Taımanovty ózimen kezdesýge shaqyrady. Qyrkúıek aıynyń 18-shi juldyzynda gý­bernator Oral atamanyna: «Taımanov Or­ynborǵa ózi kelýdiń ornyna maǵan hat ja­zý­dy ádetke aınaldyryp aldy... endi men oǵan jaýap hat jazýym kerek. Meniń jaýap ha­tymdy oǵan tez arada tabys etińiz. О́zińiz de Ordaǵa jolǵa shyǵarsyz. Taımanovqa túsin­dirińiz. Onyń alǵan baǵyty úkimetke qarsy, meniń shaqyrýyma kelmegeni úshin-aq ony jazaǵa tartýǵa bolar edi. Eger Taımanov óz erkimen jolǵa shyǵatyn bolsa, oǵan qaraýyl, ne konvoı qosýdyń keregi joq» deıdi.

Ataman Ordaǵa ásker ertpeı kelgenin anyqtaǵasyn baryp, Isataı polkovnıkpen kezdesýge kelipti. Ekeýi eki saǵattaı áńgi­­­melesken. Orynborǵa gýbernatormen kezdesýge barýǵa ýáde bergendeı. Ekeýara áńgi­­­m­e­­niń qalaı órbigeni, árıne, bizge belgisiz. Tek baıqaǵanymyz, Isataımen osy kezdesýden keıin ataman Pokatılov generalǵa joldaǵan raport-baıandamasynda: «Ol (Taımanov) ózi­niń jeke basynyń taǵdyryn ózimen birge kó­ship-qonyp júrgen rýlas aǵaıyn­­da­ryn ǵana emes, búkil ordalyqtardyń basyna túsken baqytsyzdyqtan artyq kórmeıtinin aıtty».

Isataı-Mahambet taqyrybynda kópshi­likke tarap ketken bir habar: kóterilis basshylary gýbernatordyń kómekshisi belgili jazýshy Vladımır Dal olardyń jaqsy tanysy eken. Sondyqtan olar osy bir ádildik isimen búkil gýbernııaǵa jaqsy aty shyqqan adamnyń kelýin surapty. Gýber­natordyń atyna jibergen kezekti bir aryz-shaǵymynda (11 qyrkúıek 1837 j.) «...Prosby ı jaloby nashı nıkem ne prınımaıýtsıa, ımýshestvo ý nas otnımaıýt, ı my, tochno chýjestransy, strashımsıa vsego, nesmotrıa na to, chto prınımalı prısıagý na vernopoddanstvo Gosýdarıý Imperatorý». Osyny aıta kele Isataı generalǵa taǵy bir ótinishin jetkizedi: «Bizdiń qazirgi qıynshylyqtaǵy qal-jaǵdaıymyzǵa oń kózimen qarap, osy aryzy­myzdy halyq arasyna kelip jan-jaqty tekserýdi podpolkovnık Dalge tapyrsańyz eken». 14 qyrkúıektegi Sýmkınge joldaǵan hat-habarynda da, – Perovskııge senimdi sheneýnik Dal basqarǵan tergeýshilerdi halyq arasynda zertteý júrgizýdi suradyq, depti.

Meniń kóńil aýdaryp otyrǵanym úshinshi bir qujat. Isataı batyrdyń joǵardaǵy 11 qyrkúıektegi Orynborǵa joldaǵan aryz-hatynan qyryq toǵyz kún buryn, 1837 jyly 22 shildede polkovnık Pokatılov gýber­natorǵa kezekti raportyn jiberedi. Ataman bul habarlamasyn óziniń turaqty habar­shysy, kóterilisshilermen qoıan-qoltyq ara­lasyp turatyn Akýtınniń málimetterine súıenip jazyp otyrǵanyn aıtady. «Akýtın­niń málimetterine jáne jalpy osy istiń barlyq jaǵdaıyn eskere otyryp, – dep jazdy ol, – men mynany paıdaly, tipti qa­jetti der edim. Ishki Ordaǵa tájirıbeli ári senimdi chınovnık jiberip, eki jaqty teke­ti­restiń mán-jaıyn naqty tekserip alǵan jón...» Isataılyqtardyń gýbernatorǵa jol­daǵan «podpolkovnık Dal týraly» ótini­shine úńilip qarańyz. Aıyrmashylyǵy – polkovnık Pokatılov tek «tájirıbeli, ári senimdi» chınovnıktiń famılııasyn atamaǵan. Aı­taıyn degenim, Isataı men Mahambettiń kóterilistiń qaýyrt kúnderinde gýber­na­torǵa «podpolkovnık Daldi Ishki Ordadaǵy jón­sizdikterdi tekserýge jiberińiz,» – dep suraý salýy rotmıstr Akýtınniń ısataı­lyq­tar­dyń isiniń beıbit jolmen sheshýge baǵysh­talǵan usynys-keńesinen týyndap otyrǵan joq pa?

Jazýshy osy kúnderde (qyrkúıek, tamyz aılary) Isataıdyń jan tolǵanysyn túsin­gisi keledi. «Isataı Taımanovtyń aldynda ekiniń birin tańdaý turdy. Birinshisi – ómirin qurbandyqqa shalyp, qazaq jurtynyń qor­ǵaýshysy bolyp qala berý; ekinshi jol – general-gýbernatordyń shaqyrýyn qabyl­dap, keshirimge jyǵylyp, jan saqtap qalý. Ol alǵashqy joldy tańdady. Isataı Taımanov óz halqy arasynda olardyń jaqtaý­shy­sy ári qorǵaýshysy retinde tanylyp bolǵan edi». General Perovskııdiń 1837 jyldyń qarasha aıyna deıin kóterilisshilerdiń hanǵa qarsy is-qımylyna tózimdilik kórsetip, tipti keı jerde túsinistik bildirýi ataman Poka­tı­lovtyń Ishki Ordadaǵy qaqtyǵystardyń túp-tórkinine barynsha ádil baǵasyn berip otyrýy dep oılaýǵa bolady.

Kazaktardyń ejelgi dástúrli demokra­tııasyn buzyp, patsha taǵaıyndaýymen kelgen alǵashqy atamanǵa Jaıyq boıynda áý basta qyrǵı-qabaq tanytty. V.Pokatılov ornyqty minezimen, parasatty tulǵasymen jyldar óte kazak jurtynyń senimine kirgendeı. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda sonsha jyl Jaıyq boıyn basqaryp otyra almaǵan da bolar edi. Kazakpen de, qazaqpen de til ta­bysa alǵan atamandar Jaıyqta kóp bolma­ǵan. Pokatılov óz basy kóterilis basshy­laryn qýdalaýǵa qatynasqan joq. Sol jyl­dary (1836-38) qazaqtar men kazak­tar­dyń buryn-sońdy kezdesip turatyn qarýly qaq­tyǵystary da baıqalmady. Barynsha qa­rýlanyp, Orda ishinde qandaı da batyl áre­ketke ázir soıtaldaı jigitterdiń sol jyl­dary orysqa, qazaq-orysqa urynǵany týra­ly málimet joq.

Isataıdyń oıynda úkimet áske­rimen soǵysý bolǵan joq. Qa­raý­ylqoja, Balqy bı sııaqty halyqqa ábden tizesi batqan zorlyqshyl bı-sultandardy jazaǵa tartty. Mal-múlkin tárkiledi. Biraq bireýin de ólimge qıǵan joq. Myń san qolmen han ordasynyń irgesinde onshaqty kún turyp, ata jaýynyń jan saqtaýyna mursat berdi. Eshkim kirip-shyǵa almaıtyndaı qorshap ta alǵan joq. 30 qazanda polkovnık Gekke otyzshaqty jasaǵyn ertip úlken jolmen eshbir kedergisiz han ordasyna kirdi. Osy jáne sol 1838 jylǵy kóterilisshilerdiń is-qı­mylyna syn kózben qaraı alsaq, N.Savıchevtiń tujyrymymen kelispeýge bolmaıdy. «Orystarmen soǵysý Isataı Taımanovtyń esebinde bol­­­­ǵan joq... Selıý napadenııa Taımanova bylı ne rýsskıe. On tolko prıgotovlıalsıa zashıtıt sebıa». «Ne rýsskıe» bol­­ǵan­­­­da – kimder? Or­ys zańyn da qaza­qı dástúr-bere­ke­ni de tárik qylǵan han Jáńgir jáne onyń aınalasy: sul­tan­­­dar, jaǵy­m­paz jemqor sy­baı­­lastary. Eki birdeı úlken qaq­ty­ǵysta Isataı so­ǵys izdep Gekke áskeriniń artyna túsken joq.

8 qarasha (1837 j.) Isataı asqan batyldyq­­­­penen podpolkovnık Mer­kýlevtiń qoly­­­nan otbasyn, aýy­lyn bosatyp al­dy. Iz tastap, Terektiden Jaman­qumǵa, odan ári Tastóbege baǵyt aldy. Gekkeniń barlaýshylary Isa­­taıdyń ár qadamyn baqylap otyrdy. Ás­kerin bir qolǵa jınap alǵan Gekke 13 qara­shada keshki saǵat 6-da Isataıdyń Tastóbege baǵyt alǵanyn bilip alyp, túnimen jol júrip tań ata aýylyn qorǵashtap júrgen Isataı qolynyń bir tobynyń qarsy al­dynan shyǵady. Savıchev: «Taımanov ne ýklonılsıa ot srajenııa», – deıdi. Bul jerde tańdaý bolmady. Qylysh sýyryp, zeńbirek­ten oq boratqan jaýǵa qarsy shapty.

Al kelesi jyly Oıyldan bir top sarbaz­darymen (Gekke 500 depti) Sýyqbulaqtaǵy Baımaǵambet sultan aýylyn shaýyp, áıel, bala-shaǵasyn qutqarýǵa shyqqanda Gekke men sultan áskeriniń quryp qoıǵan qaq­pan­y­nyń dál ústinen tústi. Qapylysta qorshaýda qalyp, Isataı jigitteri qyrǵynǵa ushyrady. Aqbulaqtaǵy qyrǵyndy uıymdastyrǵan pravıtel – aǵa sultan Baımaǵambet. Oryn­bor­dan ásker shaqyrtyp, ózi ákki jaýynger­lerden myqty qol jasaqtap aldy. Onyń jansyzdary Isataı qolyn Oıyldaǵy Aq­shattan Aqbulaqtyń tereń saıyna deıin jetektep ákeldi...

Shyǵarmada batyrdyń Ishki lınııa bas­tyǵy esaýl Sýmkınge alǵashqy aryzdanýy týraly málimet bar. Hannyń Isataı men Mahambetke óshtesýiniń taǵy bir bastapqy sebebi – olardyń starshına Donskovqa qash­qyn soldattardy ustap berýge kómek­teskeni. Al bul qashqyn-urylardy panalatyp júr­gen hannyń jaqyndary – sultandar men Qaraýylqoja eken. Hannyń ruhsatynsyz úkimettiń izdestirý tobyna kómek kórsetken eki starshyndy han naǵyz búlikshiler dep, olardy ustaýǵa Orynbor gýbernatory eshqandaı shara almaı otyrǵanyn qosyp, óziniń jaqsy tanysy Ashtarhan gýber­natory Tımırıazevke shaǵymdanǵandaı. Tımırıazev Reseıdiń soǵys mınıstri graf Chernyshovke: myna qazaq Ordasynda búlik shyǵyp jatyr, Orynbor gýbernatory nege aıǵa qarap otyr, degendeı. Qyraǵy mınıstr bul habardy Nıkolaı patsha birinshige jetkizdi.

Azııa departamenti (Rodofınıkın) mı­nıs­trdiń buıryǵyn oryndaýdy Orynbor áskerı gýbernatoryna tapsyrady: «O nakazanıı glavnogo organızatora býkeevskıh kazahov, – Ego velıchestvo (Imperator) ızvolıl polagat... podvergnýt vzyskanııý togo kırgıza, kotoryı byl glavnym zachınshıkom sıh smýt – «búlikshi qyrǵyz» (famılııasyn kór­setpegen) dereý táýbasyna keltirilip, jazaǵa tartylsyn» (10 tamyz 1836 j.)

Sankt-Peterbýrgten jetken osyndaı shu­ǵyl habarǵa Orynbordyń áskerı gýber­natory bolǵan jaǵdaıdyń mán-jaıyn tú­sindirip, Jáńgir men Tımırıazevtiń asyǵys­tyǵyna kóńil aýdarypty. «Bir-eki aı buryn meniń atyma starshına Taımanovtan jáne birneshe starshyndardan aryz túsken. Olar han Jáń­gir Bókeevtiń qýdalaýyna shaǵy­m­dandy. Han­nyń starshyndarǵa zárlenýi – olardyń Ishki Ordada jasyrynyp júrgen qashqyn-qyl­myskerlerdi úkimetke ustap berýge kómek­teskeni. Shekaralyq komıssııanyń málimeti boıynsha osy jazda starshyn Taımanov ás­ker­den qashyp júrgen eki soldatty ustap berýge kómektesipti. Hanǵa Taımanov pen О́te­misovtiń onyń ruqsatynsyz Ordany «sharlap júrýi» unamapty. Jáńgirhannyń habarlaý­yn­sha, olar qarýlanǵan top quryp, esaýl Babajanovtyń ústinen aryzdanyp júr. Bular búlikshilikke baryp, eldiń tynyshtyǵyna zııan keltirýi múmkin. Osyny eskerip, han olar­dy tutqyndap, Ordadan alysyraq jerge aıdap jiberýdi suraıdy. Sizge jetken habardyń ot alý sebebi – starshına men hannyń ara­syn­daǵy kelispeýshilik. Ishki Ordada oryn alǵan osy kıkil­jińniń sebep-saldaryn arnaıy komıssııa jaqyn arada anyqtap berýge tıisti. Taı­manovtyń kinási bolyp jatsa, tıisti jaza­syn alady. Osyndaı Ishki Ordalyq máseleni joǵarǵy úkimetke, patsha aǵzamnyń quzy­ryna jetkize salý – Ashtarhandyq basty­q­tardyń asyǵystyǵy bolǵandaı. General-adıýtant V.A. Pe­rov­­skıı». Perovskııdiń Ishki Orda­daǵy qozǵa­lysqa qazaqtardyń ózara kelispeýshiligi dep qarap, ony beıbit jolmen sheshý nıeti (Isataıdy Orynborǵa shaqyrýy) iske aspady. Gekke áskeriniń Ordaǵa basyp kirýi baqandaı bir jylǵa keıin ysyryldy.

General Perovskıı oılastyrǵandaı, Taı­manovtyń isiniń aq-qarasyn anyqtap beretin sot bolǵan joq. 1838 jylǵy 12 shildede Isataı Taımanov sońǵy shaıqasta – Aqbulaq ózeni jaǵasynda qaza boldy. Ja­zý­shy, jaıyq kazachestvosynyń tarıh­shysy Nıkıta Savıchev «Isataı Taımanov – starshına Vnýtrenneı Ordy» kitabynda batyr­dyń erligine súısinip, oǵan arnap azaly eske alý sózin jazyp ketti: «Tynyshtyqta tunyp turǵan qara túnek aspanda bir jaryq juldyz jarqyrap, ot-jalyndy naızaǵaıdaı atylyp, aǵyp ótti de ǵaıyp boldy. Isataı Taı­ma­novtyń juldyzdy ómiri osylaı aıaqtaldy».

Ǵadilshe О́TEBÁLI.

Batys Qazaqstan oblysy.