Qarataýda qashalǵan «Qarajorǵa» qazaq bıi ekeninde talas joq

Qazaqtyń arǵy ata-babalaryn qamty­­ǵan teristik kóshpelileri tarıhta ondaǵan ǵasyr boıy Eýrazııa dalasynyń shyǵysy men batysyna deıingi ulan-ǵaıyr keń da­­­lany atynyń tuıaǵymen dúbirletip, dom­­­byra, qobyzynyń únimen kúmbirletkeni belgili. Kóshpeliler – tarıhtyń arbasyn alǵa súıreýshiler, shyǵys pen batystyń, ońtústik pen teristiktiń mádenıet alma­­­sýynyń dánekeri bolǵandar. Batys oqy­­­mystylary mádenıet jáne mádenıet taratý degendi aıtylmys iri órkenıet orta­lyq­tarynyń, odan qalsa úndi-eýropoıttardyń qanjyǵasyna baılaý úshin, barlyǵyn Jibek Joly degenge táýeldedi. Arǵy tarıhta mádenıet kóbine Jibek Jolymen emes, kóshpelilerdiń kósh jolymen, joryq jo­lymen taraldy. At ta, at ábzeli de, arba da, qola da, aýy biteý shalbar da, uzyn qonysh óksheli etik te, alǵashqy án, kúı, bı, ańyz ádebıet te, totem de, taǵy osy tárizdi sansyz máde­nıet úlgileri kóshpelilerdiń kóshi men joıqyn joryǵy arqasynda shyǵysqa jetip otyrdy. Osy kóshpeliler mádenıettiń nebir keremetterin jaratty da, taratty da. Olardyń óris-qonystarynda mádenıet izderiniń jipushtary qalyp otyrdy. Mine solardyń biri, ári biregeıi kóshpelilerdiń bıi bolatyn-dy. Bı – adamzat mádenıe­tin­degi ári qara­­­paıym, ári syrly quby­lys. Onyń ta­my­ry tereń, maz­­­muny tuńǵı­yq. Áste bizdiń kóp­­­tegen ma­mandarymyzdyń aıtyp júr­­­ge­­nin­deı, bı ekiniń birinde attyń júrisi, jún sabaý, kıiz basý degendeı eńbek qımyl­­­daryn bildiretin jaı qımyl emes. Oǵan ár halyqtyń na­­nym-senimi, arman-tilegi, es­te­­­tıkasy, minez-qulqy, bol­­mys-bitimi, jan sezimi sııaq­tylar sińirilgen. Árqandaı ult­­­tyń bıiniń, birinshiden, ózin­­­dik bóten bó­genaıy bar. Ekinshiden, onyń tym ary­dan qalyp­­­ta­syp jalǵasyp kele jatqan júl­gesi jáne de­regi bar. Qazirgi kezde adamzat án áýeniniń de, kú­­­ıi­­­­niń de, bıiniń de alýan túri bar. Alaıda, solarǵa qarap otyryp bul qaısy ulttyń án-bıi ekendigin paryq­tap bilýge bolady. Al bir ulttyń óziniń de sandaǵan áni, kúıi, bıi bar. Olar da biri-birinen paryqty. Endeshe adamdar árqaı­sysy ulttardyń án, kúı, bılerin qalaısha pa­­ryqtap tanı alady? О́ıtkeni, bir ulttyń túrli-túrli bıi bolǵanymen onyń eń basty arqaýy bir, ıaǵnı bir túp aǵashtyń tamyry men butaǵy jan-jaqqa shashyraı bitkenimen, alaıda dińi bir, ja­­py­­­raq pishini uqsas. О́ner de osy­laı. Qazaq bıiniń de, koreı bıi­­­niń de, uıǵyr bıiniń de, tıbet bıi­niń de tarıhı qalyptasqan úl­­gisi, arqaýy bar, ol solardyń kim­­­­diki eken­d­igin aıshyqtap turady. Kóptegen derekter ult­tar­­dyń ózine tán bıiniń tym arydan qalyptasqan júlge­si­niń barlyǵyn, onyń qysqa ýaqytta paıda bolǵan óner týyn­dysy emes ekendigin aı­ǵaqtaıdy. Mysaly, Tarymnyń teristik ja­ǵalaýlaryndaǵy ja­syl alqaptardan ta­byl­ǵan býddalyq qa­­byr­ǵa sýretterden (sýret-1 jáne sýret-2) qazirgi uıǵyr bıiniń osydan myń jyl buryn qalyptas­qan­dy­ǵyn, al Qytaıdyń teristik ólkelerinen tabylǵan Lıaý pat­sha­lyǵy dáýirindegi (b.z. 907 j. - b.z.1125 j.) qytandardyń (qıdandar­dyń) qabir qabyr­ǵa sýretterinen (sýret-3) qazirgi koreı bıiniń de osydan myń jyl buryn qalyp­tasyp bolǵandyǵyn baıqaı­myz. Osy tárizdi qytaıdyń orta jazy­ǵy­nan jáne ońtústik ólkelerinen de sol aı­maqtardaǵy ulttardyń bıine beıim jar­tasqa nemese basqaǵa salynǵan arǵy zaman sýretterin keziktirýge bolady. Ári olar da sol óńirlerdegi halyqtardyń qazirgi bılerimen jalǵasymdylyq baıqatady. Endeshe, qazaq bıiniń arǵy tórkini týraly osyndaı utymdy derekterdi tabýǵa bola ma? Tegi, qazaqtyń arǵy atalarynda qandaı bıler bolǵan? Ol qaı zamandarda qalyptasqan? Búginge deıin ol jalǵasyn tapqan ba? Osyndaı suraqtyń týary tabıǵı. Osynyń eń bir jandy da qyzyqty deregin jýyqta Qarataý petroglıfterinen baıqap otyrmyn (sýret-4, sýret-5, sýret-6, sýret-7, sýret-8). Qarataý demekshi, qazaqtyń ata-baba­­la­ry tarıhta mekendegen óris-qonystarynda «Qarataýdyń basynan kósh keledi, ...» dep ándetken «Qarataý» atty taýlar az bol­maǵan bolar. Mine solardyń biri – Tarym men Táńirtaýdyń shyǵysyndaǵy, arǵy tarıhta saqtar, ıúzler (núkis), úısinder, ǵun­dar birinen soń biri kóship-qonyp mekendegen baıyrǵy kóshpeliler mekeni – Qarataý. Qarataý Shılantaýdyń (ǵalymdar buny túrikshe attan kelgen dep qaraıdy) bir tarmaǵy retinde Qytaıdyń orta ja­zy­ǵynan batys óńirge nemese Táńirtaý ala­by­na enetin qaqpaǵa – Qyshı dáliziniń shy­ǵa berisine ornalasqan. Qarataý osy qaq­pa­ǵa irge tepken Jııa-ıý-gýan qalasynyń teristiginde 20 shaqyrym qashyqtyqta sozy­lyp jatady. Dál osy baıyrǵy kóshpeliler qonysy­nan ótken ǵasyrdyń 70-jyldary qytaı mamandary kóptegen petroglıfti baıqap, zertteı bastaıdy. Qytaıdyń kóptegen ǵalymdaryn ózine eń baýraǵany osy petroglıfterindegi erekshe ásem de jandy beınelengen toptyq bı kórinisteri boldy. Qarataý petroglıfterin sýretti tasqa egep-qashap salý tásiline qaraı ǵalymdar úsh topqa bólgen. Birinshi toptaǵylary tas nemese basqa qatty quraldarmen egep sal­­ǵan sýretter. Olardy tym arǵy zamanǵy,  Qytaı jylnamalaryna saı jango zama­­nynan han dınastııasy dáýirine deıingi (b.z.b. 475 j. - b.z. 220 j.) týyndylar dep baǵalaıdy. Osy taýda osyndaı ádispen salynǵan bir arba beınesi de Qytaıdan tabylǵan tym arǵy zaman arbasyna uqsas jalań dárteli bolǵan. Qarataýdaǵy bı keskinderi negizinen osyndaı birinshi túrdegi tásilmen salynǵan. Ekinshi túrdegileri metall quraldarmen tereńdeý qashap sa­lynǵan keskinder. Olardy ǵalymdar odan keıingi dáýirlerge jatqyzady. Úshinshi túr­­­­de­gileri ótkir, ushty metall quralmen qa­shal­ǵan jińishke syzyqtarmen salynǵan. Olar­dyń kóbi býddalyq mádenıetke tán. Ǵa­lymdar salyný tásili jáne dinı mazmu­nyna saı buny tań dınastııasy (b.z. 618 j. - b.z. 907 j.) nemese odan sońǵy dáýirge jatqyzady. Qarataý petroglıfterindegi toptyq bı kórinisteriniń salyný jyl shegin baǵa­laý­da, onyń egep salynýyna ǵana negizdelinbegen, sonymen birge sýrette beınelengen túrli mádenıet úlgilerine de den qoıyl­ǵan. Bundaǵy eń bir basty derek – bı bılegen adamdardyń basyndaǵy shoshaq bas kıim men onyń tóbesine taǵylǵan úki. Kezinde han dınastııasy jáne odan burynǵy dáý­­­irde ǵundardyń basynda taǵatyn úki­le­ri bolǵan. Ony sol kezderde orta jazyq­ta­ǵy qytaılarǵa da daryǵan. Onyń jazba, arheologııalyq derekteri saqtalǵan. Bu­­­lar­­­­dan basqa Tarymnyń shyǵysyndaǵy baı­yr­­ǵy saq molalarynan da bas kıimine qus qaý­yrsynyn qadaǵan adam súıekteri tabyldy. Demek, ǵalymdar Qarataý petroglıfterindegi bı keskinderi tóńiregindegi arhe­o­logııalyq derekter, tarıhı jazbalar já­ne sýretti salý tásili jáne ondaǵy beınelengen mádenıet úlgileri sııaqtylarǵa sú­ıe­ne otyryp, jango zamanynan han dınas­tııa­sy dáýirine (b.z.b. 475 j. - b.z. 220 j.) deıingi saqtardyń, ıúzlerdiń (núkis), úısin­derdiń nemese ǵundardyń týyndylary dep tujyrymdaıdy. Baıyrǵy qytaı tarıhı jazbalarynda jango zamanynan han dı­nas­tııasy dáýirine deıingi dáýirlerde osy óńirlerde joǵaryda atalǵan etnostardyń (saqtar, ıúzler, úısinder, ǵundar) ilgerindi-keıindi qonystanǵany týraly tarıhı jazba derekter jetkilikti. Olar bizdiń ta­rıh­shy ǵalymdarymyzǵa beıtanys ta em­es. Kezinde osy óńirlerde saqtar bol­ǵan, odan ıúzler irge teýip, olar úısinderdi shap­qan, keıin ǵundardyń súıemelimen ú­ı­sinder es jınap, elin qurap qaıta ıúzlerge tap berip, olardy batysqa qýyp tastaǵan. Onyń sońynan úısinderdiń ózi batysqa Ile alqabyna aýǵan. Odan bul óńirge bir mezet ǵundar mekendegen. Derekterge qaraǵanda, ǵundar handarmen bolǵan shaıqasta jeńilis taýyp, Qarataýdyń tústik jaǵyndaǵy shuraıly jaıylym Shılantaý (Qarataý – Shılantaýdyń tarmaǵy) men Iаnjytaýdy tastap shyqqanda, «Shılan taýdan aıry­lyp, malymda jem qalmady, Iаnjy taýdan aırylyp elimde óń qalmady» dep zar jyryn aıtqan eken. Qytaı ǵalymdary ár turǵydan zertteı kele Qarataý petroglıfterindegi bı kes­kin­deriniń arǵy zamanǵy saqtar, ıúzler, úı­sinder, ǵundarǵa tán ekendigin tujy­rym­daǵanymen, alaıda onyń qandaı bı ekendigin, qazirgi qaı ulttyń bıimen jalǵa­sa­tyn­dyǵyn zerttemegen. Al bul bılerge qazaqtyń kózimen qara­ǵanda, olardyń qazirgi qazaqtyń «qara­jor­ǵa» bıiniń arǵy tórkini ekendigi kórgen jerden tanýǵa bolady(sýret-4, sýret-5, sýret-6, sýret-7, sýret-8). Ondaǵy sýretterdegi bıdiń tıbetterdiń (nemese qııandardyń) bıine de, Tarym aınalasyndaǵy uıǵyrlardyń da, Qıyr Shyǵystaǵy koreılerdiń de, orta jazyq­ta­ǵy baıyrǵy qytaılardyń da bılerine uq­samaıtyndyǵy birden ańǵarylady. Aıaq-qol, dene qımyldarynyń barlyǵy túgel­deı «qarajorǵa» bıimen birdeı. Tıbet bıinde eń tıpti jaǵy bir jaqtyń qol-aıaǵy teń aldyǵa sozylyp, teń artqa qaraı jo­ǵa­ry kóteriledi. Uıǵyr bıiniń eń tıpti jaǵy aıaqtyń ókshesi nemese basymen júredi, qol qımyly da «qarajorǵadan» bólek. Bireýler «qarajorǵany» mońǵol bıi desedi. Al, Qarataý petroglıfteri taǵy bir jaǵynan «qarajorǵanyń» mońǵol bıi emes, qazaq bıi ekendigin rastaıdy. Joǵaryda aıtylǵandaı, bul petroglıfter jango za­manynan han dınastııasy dáýirine (b.z.b. 475 j. - b.z. 220 j.) deıingi tý­yndylar. Bul kezde bul óńirde qonys tepken etnostar ilgerindi-keıindi saqtar, ıúzler, úı­sinder, ǵundar bolǵan. Bul tórteýi de qazaqtyń etnıkalyq tegine jatqyzylyp kele jat­qan eń basty etnostar. Odan qalsa, bulardyń ishindegi saq­tar, ıúzler, úısinderdiń moń­ǵo­l­darmen esh qatysy joq. Al ǵundardy az sandy ǵalymdar mońǵol tekti deýden basqa, basym kóp sandy ǵa­lym­dar túrki tildi halyq dep biledi. Tipti, bul petroglıfterdi odan keıingi zamandardyń týyndysy degen kúnde de, mońǵoldar bas kóter­genge deıin olar Deshti qumynyń teristiginde boldy da, túrki tildi halyqtar tús­tiginde qonystandy. Bulardyń barlyǵy «qarajorǵa» bıiniń qazaq bıi ekendigin rastaı tú­sedi. Shyndyǵynda sońǵy myń jyldyqta túrki taıpalary men mońǵol taıpalary aýyly aralas, qoıy qoralas jasaǵan kezderi kóp boldy. Bul kezde túrli mádenıet almasý tolassyz jú­rilip otyrdy. Sonymen birge rý-taıpalardyń óz­ara sińisýi de tolastamady. Qaısy taıpa kúsheıse álsiregeni soǵan ba­ǵynyshty, táýeldi boldy, tipti onyń quramyna enip ketip jatty. Sonyń saldarynan qa­zaq rý-taı­pa­larynyń bir bó­le­gi mońǵol qura­mynda da qalyp qaldy. Qazirgi qazaqtyń kereı, naıman, qońyrat, t.b. taıpa­larynyń sol baıyrǵy aty­men mońǵol quramynda qalǵan­dary da bary belgili. Sondyqtan qazaq «qarajorǵasynyń» mońǵolda da az da bolsa saqtalýyna ǵajap­ta­nýdyń qa­­jeti joq. «Qarajorǵany» mońǵolǵa táýel­de­gende, domby­ra­ny da bere salýǵa týra keledi. Qarataý petroglıfterinen bul bıdiń sol zamanda tym qarapaıym emes, erekshe kemeldi kúıge jetkendigin ańǵaramyz. Dú­nıeniń bas­qa óńirlerindegi petroglıfterde de túr­li bı kórinisteri kezigip oty­ra­dy. Alaıda, Qarataý petroglıfterin­degideı kemeldi bı kórinisteri tym sırek ushyraıdy. Bizdiń bı maman­da­rymyz bularǵa negizdelip «qara­jor­ǵa» bıiniń tolyq nusqasyn qal­pyna keltirip, eki myń jyldyń aldyndaǵy ata-baba bıin kemigen jerin qaıta jańǵy­r­tý­y­na bolar edi. Saıyp kelgende, «qara­jor­ǵa»» bıin tu­tas qazaq bıiniń arǵy júl­gesi, altyn ar­qaýy deýimizge ábden negiz bar. Ol adamzat bıiniń ishindegi de eń erte damytylǵan bı úlgileriniń biri dep senimmen aıta alamyz.

Qarataý petroglıfterindegi kóshpe­li­ler bıiniń «qarajorǵa» bıiniń bolýy, taǵy bir máninen alǵanda, qazaqtyń tarıhtaǵy saq, ǵun, úısin, ıúzlermen etnıkalyq baılanystylyǵyn tipti dáleldeı túsedi.

Iаsıyn QUMARULY, «Shyńjań qoǵamdyq ǵylymy» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary, mádenıettanýshy, professor.

_________________

Avtor týraly anyqtama

Iаsıyn Qumaruly 1957 jyly Qytaı Halyq Respýblı­kasynyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdany Barkól qazaq avtonomııaly aýdanynda týylǵan. 1983 jyly Shyńjań ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetinde tolyq kýrsty taýysqan. 1989-1990 jyldary Shanhaı Fýdan ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetinde magıstrlyq aspırantýrada bilim alǵan. 2003 jyldan qazirge deıin Shyńjań qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń ja­nyn­da­ǵy «Shyńjań qoǵamdyq ǵylymy» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary, professor. Zertteý baǵyty – túrki kóshpendileriniń mádenıet derekterin onyń baıyrǵy Qıyr Shyǵys qytaı mádenıetine jasaǵan áser-yqpaly turǵysynan qarastyrý. Bul zert­teýleriniń negizinde jazylǵan «Alystaǵy ata mura», «Kóshpendiler jáne orta jazyq» atty monografııalary Beıjińdegi ulttar baspasynda jaryq kórdi.

Iа.Qumaruly bulardan basqa «Qazaq maqal-mátelderiniń túsindirme sózdigi» (2007 jyly, 8000 maqal-mátel qamtylǵan), «Qazaq tili jaıyndaǵy matematıkalyq zertteýler» (1997 jyly), «Qazaqtyń salt-dástúri» (2006 jyly) atty kólemdi eńbekterdiń, qazaq mádenıetin zertteýge qatysty 100-ge jýyq maqalanyń avtory.