Bul qalanyń jóni bólek

О́tken tarıhqa kóz jiberetin bolsaq, Keńes Odaǵynda 1947 jyly ıadrolyq qarýdy jedeldetip daıyndaý týraly sheshim qabyl­danǵan edi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin AQSh Japo­nııanyń beıbit turǵyndaryna qarsy ıadrolyq qarýdy paıdalanǵany belgili. Sondaı-aq, AQSh-tyń odan arǵy jerde Keńes Odaǵynyń júzdegen qala­laryna atom bombasyn tastaý jóninde jospary bolǵany da búginde jasyryn emes. Soǵan jaýap retinde atom bombasyn jasap, synaý úshin elimizdiń shyǵysy, ıaǵnı Semeı qalasy mańyndaǵy shól dala aýmaǵy tańdalyp alynǵan-dy. Osylaısha qazirgi Kýrchatov qalasynyń irgetasy qalanǵan bolatyn. Alǵashqyda «Máskeý-400», odan keıingi jerde «Konechnaıa stansasy», «Semeı-21» dep atalǵan Kýrchatov sol kezde tek áske­rı­ler turǵan jabyq qala bolatyn. Máńgilik myzǵymastaı berik kóringen alyp ımpe­rııa­nyń juldyzy sónip, táýelsiz elimizdiń kúni jarqyrap shyǵa kelgende, bul qaladan áske­rıler japa-tarmaǵaı aýyp kóshe bastaǵan. Olar turǵyn úılerdi talqandap, órtep, aı­ýan­dyq áreketterge barǵany da ras. Odaq­tyń iri mınıstrlikteri men vedomstvolary jumys istegen, áskerı-ónerkásiptik keshen úshin barlyq kerekti jabdyqtarmen qam­tyl­ǵan qala bir-aq mezette eshkimge kereksiz bolyp shyǵa keldi. Qala bolashaǵy bulyń­ǵyr tartyp, onyń mártebesi beımálim jaǵ­daıda qalǵany da shyndyq. Abyroı bolǵanda, Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Tuńǵysh Prezıdenti N.­Á.Nazar­­baev­­tyń kóregen saıasatynyń arqasynda bul jáıt uzaqqa sozylǵan joq. Semeı ıadrolyq polıgony Elbasymyzdyń suńǵyla saıasatkerlik sheshimimen 1991 jyldyń 29 tamy­zynda, ıaǵnı alǵashqy jarylys jasalǵanyna 42 jyl tolǵan kúni birjola jabylyp, Qazaqstandy ıadrolyq qarýsyz memleket retinde damytý týraly sheshim qabyldandy. Iаdrolyq qarýdan tabandy túrde bas tartý – dúnıejúzilik qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý jolyndaǵy jarqyn úlgige aınalýmen qatar, elimiz ben jerimizge qaıǵy-qasiret ákelgen synaqtardy túp­kilikti toqtatty. 1992 jyly Elbasy Jarlyǵymen qala­myzda Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń ǵylymı-ónerkásiptik kesheniniń negizinde «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» respýblıkalyq memlekettik kásiporny quryldy. Onyń qurylymdyq bólimderiniń basym bóligi Kýrchatov qalasynda ornalasqan. Osy sátten bastap qala tarıhynda jańa kezeń – beıbit atom dáýiri bastaldy. Búginde Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵyn akademık, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Q.­K.Qadyr­­ja­nov basqarady. 1993-1994 jyldardan bastap qalamyzǵa jaqyn mańda ornalasqan aýyldy jerlerden jáne basqa da jaqtan qandas baýyr­la­rymyz kóship kele bastady. Men ıadrolyq synaqtarǵa baılanysty kezinde jabylyp, táýelsizdikke qol jetkende qaıtadan ashyl­ǵan Abyraly aýdanynyń atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmetke kirisken edim. Kýrchatov qalasyn 1991 jyldyń maýsym aıynda aýdanymyzdyń qaıtadan ashylýyna baılanysty ótkiziletin saltanatty merekege qurmetti qonaq retinde sol kezdegi polıgon bastyǵy general-leıtenant Ilenko myr­zany shaqyrýǵa kelgende kórdim. Ertis jaǵasyndaǵy sáýleti jarasqan, mundaı ádemi qalany birinshi ret kórýim edi. Sonda arada 9 jyldan soń osy qalaǵa ákimniń birinshi orynbasary bolyp kelemin degen oı úsh uıyqtasam da túsime kirgen emes-ti. Bu­rynǵy ádemi qalanyń beınesi áskerılerdiń joǵaryda aıtyp ketken josyqsyz áreket­te­rinen soń adam tanyǵysyz kúıge ushyrapty. Ony bir desek, ekinshiden, qala turǵyn­darynyń alǵashqyda bizdiń ultqa senimsizdikpen úrke qaraǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Sondyqtan biz bel sheshpeı eńbek etip, aldymen qalanyń turǵyn úı - kommýnaldyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirýge, sý, jylý, jaryq máselesin jolǵa qoıýǵa kirisip kettik. On jyldan astam ýaqytqa sozylǵan osy ýaqyt ishinde tórt ákim aýysqan eken. So­lar­dyń árqaısysynyń artynda qalǵan izi bar. Sonyń biri V.I.Vıhrev qazir Reseıde, habarlasyp turamyz. Á.M.Muhtarhanov bol­­sa búginde Aıagóz aýdanynyń ákimi. R.R. Mýsın degen baýyrymyz adamgershiligi mol, bilgir, bilikti azamat edi, ókinishke qaraı, jol apatynan ómirden erte ketti. Búgingi qala ákimi A.N. Genrıhpen ortaq til taby­syp, birlese jumys istep jatqan jaıymyz bar. Qala turǵyndarynyń qoldaýymen 2003 jyldyń qyrkúıek aıynda Kýrchatov qa­la­lyq máslıhatynyń depýtaty bolyp saı­la­nyp, sodan beride eki shaqyrylym qatary­nan Kýrchatov qalalyq máslı­hatynyń hat­shysy bolyp qyzmet atqar­dym. Halyq qalaýlylary ózderiniń bar­lyq kúsh-jiger­lerin qalanyń áleýmettik ınfraquryly­myn jaqsartýǵa, qala ny­san­daryn qalpyna keltirýge jáne qaıta jańǵyrtýǵa, turǵyn­dar­dyń densaýlyǵyn nyǵaıtý men saqtaýǵa jumsady. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń 2003 jylǵy 4 sáýirdegi Qazaqstan halqyna Joldaýyna sáıkes qala­myz­da «Iаdrolyq tehnologııalar parkiniń» qurylysy týraly sheshimi otandyq ǵylymdy damytýdyń, zamanaýı ın­no­vasııalyq tehno­lo­gııalardy ıgerýdiń sheshýshi kezeńi bolyp sanalady. Sóıtip, 2005 jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Úkimetiniń qaýly­symen Kýrchatov qalasynda «Iаdrolyq tehnologııalar parki» AQ quryldy. Onyń maqsaty naryqqa joǵary teh­nologııalyq ázirlemeler usyný, olardy ónerkásip óndirisine engizýdi qamta­ma­syz etetin zamanaýı ınfra­qurylym qurý, jańa tehnologııalardy damytý, Kýrchatov qalasynda oryn alǵan áleýmettik-ekono­mıkalyq máselelerdi sheshý bolyp taby­lady. «Iаdrolyq tehnologııalar parki» aksıonerlik qoǵamyn tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty A.T.Qusaıynov basqaryp otyr. Elbasymyz sonaý toqsanynshy jyldar­da­ǵy qıyn shaqta kúrdeli sheshim qabyldap qana qoımaı, onyń kúndelikti tynys-tir­shiligin eshqashan nazarynan tys qaldyrǵan emes. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, 2003 jyldyń 13 tamyzynda Kýrchatov qalasyna kelip, osy sapary barysynda mundaǵy «EAGLE» tá­jirıbe taqtasymen, Ekologııa jáne radıa­sııalyq qaýipsizdik ınstıtýtyndaǵy Semeı synaq polıgonynyń tarıhy jınaqtalǵan murajaımen tanysty. Munyń syrtynda Kýrchatovqa ár jyldary Elbasy tapsyr­ma­sy­men Úkimet basshylary da kelip qaıtty. Osy oraıda, oblys tizginin óz qolyna al­ǵan­nan beri Berdibek Saparbaevtyń bizdiń qa­lamyzǵa kórsetip kele jatqan qamqor­ly­ǵyna da shynaıy rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Búginde qalamyzda 11 myńnan asa adam turady. Onyń ishinde orystar – 54, qazaqtar – 39, ýkraındar – 2, nemister – 1,4, basqa etnostar 3,6 paıyz qurap otyr. Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń, Iаdrolyq tehnologııalar parkiniń jáne olardyń ǵylymı-ónerkásiptik qurylymdarynyń da­mýy arqasynda búginde Kýrchatov qalasy jaqsaryp, kórkeıip keledi. 2011 jyldyń 9 aıyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daı­dy alyp qarasaq, óndiristik ónimniń úlesi 3,2 mlrd. teńge boldy, al ol 2002 jyly 242,9 mln. teńgeni quraǵan edi. Negizgi kapıtalǵa ınvestısııa tartý 1 289,3 mldr. teńge bolsa, ol 2002 jyly 108,2 mln. teńge bolatyn. Bıyl 312 jańa jumys oryndary ashyldy, qyzmet kórsetý sapasy jaqsardy, kásipkerlik qyzmettiń tıimdiligi artty. Respýblıkamyzda elimizdi údemeli ın­dýs­trııalyq damytýdyń besjyldyq jospa­ry júzege asyrylýda. Osy baǵdarlama sheńberinde Kýrchatov qalasynda «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» RMK men «Iаdrolyq tehnologııalar parki» AQ negizinde ınnova­sııa­lyq jobalar júzege asyrylýda. 2010 jyly KTM TOKAMAK iske qosyldy. Qala aýma­ǵyn­da aýyl sharýashylyǵy ónimin óndiretin 2 sharýa qojalyǵy jumys isteıdi. Orta jáne shaǵyn bıznes – qala ekonomıkasynyń eń basty bóligi jáne onyń basty rezer­v­te­riniń biri. «Nurly kósh» respýblıkalyq baǵdar­la­masy sheńberinde 2009 jyly kóp qabatty 4 úıdi qalpyna keltirý jumystary bastalyp, ol sátti aıaqtaldy. Búginde qalamyzǵa oralman qandastarymyz kóptep kóship kelip or­nalasyp jatyr. Qalaǵa azamattardyń kóp­tep kelýine baılanysty turǵyn úıge degen suranys joǵary. «Kapstroı+» JShS (О́s­kemen qalasy) 2009 jyly Abaı kóshesinde ornalasqan №38 úıdi óz qarajattary esebinen qalpyna keltirdi. Qalada úsh jalpy bilim beretin mektep bar. 2009 jyldyń qyrkúıeginde memlekettik tilde oqytatyn mektep ashyldy. Son­daı-aq, 280 orynǵa arnalǵan balabaqsha, balalar saz mektebi, eki balalar men jas­óspi­rimder klýby jáne balalar men jasóspi­rim­derdiń sport mektebi bar. Sonymen birge, mektepter janynan mektepaldy synyptar ashyldy. Osynyń arqasynda balabaqshadan bos oryndar paıda bolyp, balalardy qo­sym­sha qabyldaýǵa múmkindikter týdy. Al 5-6 jastaǵy balalar mektepaldy daıar­lyq­pen 100 paıyz qamtyldy. Barlyq bilim mekemeleri Internetke qosylǵan. Sondaı-aq qalalyq mádenıet úıi, qalalyq kitaphana jumys isteýde. 2011 jyldyń shilde aıynda «Dostyq úıi» ashyldy. Turǵyndarǵa medısınalyq qyzmet kór­setetin 55 tósektik stasıonardan, kúnine jal­py alǵanda 200-ge jýyq adamdy qabyl­daýǵa múmkindigi bar em­hanadan, jedel jár­dem bólimshesinen tura­tyn qalalyq aýrýhana bar. Azamattardyń qaý­ip­sizdigin qamtamasyz etý máselesi – memlekettik bılik ókilderi úshin mańyzdy mindet. Qoǵamdyq tártipti saq­taý maqsatynda qalada quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, qylmyspen, nashaqorlyqpen jáne esirtki bıznesimen kú­re­sý, jol qozǵaly­sy­nyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý jónindegi 4 óńirlik baǵdarlamany júzege asyrý boıynsha jumystar atqarylýda. Qalada eki dinı birlestik musylmandar me­shiti men pravoslavıe shirkeýi ornalasqan. Alty úkimettik emes uıym tirkelgen. Olar qalanyń rýhanı, áleý­mettik ómirine belsendi túrde atsalysyp keledi. Bizdiń basty maq­satymyz – azamattardyń turmysyn, ál-aýqatyn jaqsartý. Halyqaralyq mańyzy bar Kýrchatov qalasyna oblys, respýblıka kólemindegi ár túrli sala basshylary, mınıstrler, elshiler, sheteldik qonaqtar jıi kelip turady. Sondaı-aq, qalada halyqaralyq konferensııalar, forýmdar, kezdesýler, dóńgelek ústelder ótkizilip turady. 2010 jyldyń 6 sáýirinde BUU Bas hat­shysy Pan GI Mýn, QR Memlekettik hat­shysy Qanat Saýdabaevpen birge Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ıadrolyq ortaly­ǵyn­da jáne onyń enshiles kásipornynda, «Tokamak» termoıadrolyq reaktor kesheninde, keshegi synaq alańynda bolyp qaıtty. 2010 jyldyń qyrkúıek aıynda «Iаd­ro­lyq tehnologııalar parki» AQ bazasynda «Innovasııalyq tehnologııalar. Shynaıy­lyq jáne keleshek» atty I halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Konferensııa jumysyna 130-ǵa jýyq ǵalym, maman jáne kásipker qatysty. Onda 7 memleketten 33 aýyzsha jáne 8 stendtik baıandama jasaldy. 2011 jylǵy 11-13 mamyrda QR UIаO RMK-nyń jas ǵalymdary men maman­dary­nyń jyl saıyn ótkiziletin NIOKR konfe­ren­sııasy bolyp ótti. Bul jyly ol Qazaq­stan Respýblıkasynyń 20 jyldyǵyna arnaldy. 2011 jyldyń 18-21 mamyrynda MAGATE syndy bedeldi uıymnyń atsa­lysýymen QR UIаO atom energııa ınstıtýty bazasynda «Otyn sıpattamasynyń modeli jáne zertteý tájirıbesin júrgizý» atty óńirlik semınar ótkizildi. Osy konfe­ren­sııaǵa 10 elden, atap aıtqanda: Avstrııa, Armenııa, Bolgarııa, Vengrııa, Lıtva, Belarýs, Qazaqstan, Reseı, Slovenııa, Fransııadan bilikti mamandar qatysty. Qalamyzda osy sııaqty kóptegen ha­lyqaralyq dárejedegi forýmdar, konferensııalar jıi ótkizilip turady. Sonyń taǵy da bir aıǵaǵyndaı, bıylǵy jyldyń qazan aıynda Memleket basshysy Nursul­tan Na­zarbaevtyń bastamasymen el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna jáne Semeı ıadro­lyq synaq polıgony jabylýynyń 20 jyl­dy­ǵyna oraı Astana men Semeı, sondaı-aq Kýrchatov qa­la­synda jalǵasyn tapqan «Iаd­rolyq qarý­syz álem» atty asa aýqymdy shara ótkizildi. Qalaı desek-te ıadrolyq synaqtardyń aldymen qazaq jerine, Qazaqstan halqyna orny tolmas qaıǵy-qasiret ákelgeni shyn­dyq. Semeı atom polıgonynda jasalǵan ıadrolyq synaqtardyń qorshaǵan ortany búldirip, álemge qater tóndirgeni de ras. Bir jaqsysy, sonyń bári ótken tarıh. Búginde Kýrchatov jasampaz qalaǵa, beıbitshilik qalasyna aınalǵan. 20 jyl ishindegi ózgeris sonyń aıqyn aıǵaǵy, bul qalanyń jóni bólek dep jatqanymyz da son­dyqtan.  Shahmurat TО́LEÝTAEV, Kýrchatov qalasynyń qurmetti azamaty. Shyǵys Qazaqstan oblysy.