О́ńirdegi turaqtylyq – táýelsizdikti nyǵaıtýdaǵy mańyzdy alǵyshart

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin óz aldyna derbestigin alǵan elder arasynda saıası, ekonomıkalyq jáne ultaralyq qatynastarda tereń qarama-qaıshylyqtar oryn alǵan tusta TMD qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aıryqsha ról atqarǵany belgili. Elba­sy­nyń baıypty bastamalary TMD keńis­tiginde senim men ózara túsinistikti nyǵaıtý, turaqtylyq pen qaýip­sizdikti jolǵa qoıý isine eleýli yqpal etti. Bul baǵyt­taǵy is-qımyldyń túp-tórki­ninde derbestigin endi ǵana alǵan elimizdi «soqtyqpaly, soqpaqsyz» joldardan aman-esen alyp shyǵyp, táýelsizdiktiń tuǵyryn der kezinde nyǵaıtý maqsaty turǵandyǵy kámil. Qońsyńnyń quty qashyp, irgeńde daý-janjal órship jatsa, el ishindegi is te berekeli bolmaıtyny belgili. Sondyqtan Elbasy sonaý 1991 jyly Almaty Deklarasııasy arqyly negizi qalanǵannan beri TMD elderi arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty nyǵaıtý, ıntegrasııalyq prosesterdi damytý sharalaryna únemi bastamashy bolyp keledi. Búginde Dostastyq memleketterimen kóp­jaqty ıntegrasııalyq is-qı­myl Qazaqstan syrtqy saıasa­ty­nyń eń mańyzdy baǵyttarynyń biri sanalady.

Qazaqstannyń bastamasymen TMD qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýdyń, onyń qurylymyn ýaqyt talabyna saı jetildirýdiń, ózara yntymaqtastyqtyń barlyq baǵytyn qamtyǵan tujyrymdama men ony iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary, TMD-nyń Ekonomıkalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi strategııasy qazirgi kúni atalǵan birlestiktiń negizgi basym baǵyttaryn aıqyndaıdy.

TMD-nyń arqasynda múshe elderdiń saýda-ekonomıkalyq qatynastary ilgerilep keledi. Sonyń ishinde erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelisim bas­ty alǵyshart bolyp otyr. 

Dýshanbe sammıtinde kún tár­tibine shyǵarylǵaly otyrǵan má­se­lelerdiń bir bóligi qaýipsizdik salasyna arnalatynyn eskere sóı­lesek, bul sammıtte eń mańyz­dy qujattardyń biri – qyl­mysqa qarsy kúrestiń 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan birles­ken sharalary jónindegi memle­ket­aralyq baǵdarlamanyń jobasy qaralady. 

TMD-ǵa qatysýshy memleketter aýmaǵynda Uıymdasqan qylmysqa jáne basqa da qaýipti qylmystarǵa qarsy kúres jónindegi úılestirý bıýrosy ázirlegen bul qujatty osy jyldyń sáýir aıynda Mınskide ótken Dostastyq elderiniń Syrtqy ister mınıstrleri keńesi bekit­ken-di. Negizinen bul baǵdarlamada trans­shekara­lyq qylmysqa qarsy áreket etýdiń barlyq baǵyttary qamtylǵan. Atap aıt­qan­da, olar: esirtki quraldarynyń, psı­hotroptyq zattardyń jáne olardyń pr­e­kýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres, adam saýdasy jáne zańsyz kóshi-qon, sondaı-aq aqparattyq tehnologııalar salasynda jasalynǵan qylmystarǵa qarsy is-qımyldar. Bul is-qımyldar qazir­gi ýaqytta TMD-ǵa qatysýshy mem­leket­terdiń jeke baǵdarlamalaryna sáıkes júzege asyrylýda. 

Atalǵan baǵdarlamanyń negizgi maq­saty – TMD-ǵa múshe elderdiń arasyn­daǵy yntymaqtastyqtyń halyqaralyq-quqyqtyq negizderin ázirleý, tıisti salalarda ulttyq zańnamany jetildirý jáne úılestirý, keshendi túrde kelisilgen nemese birlesken operasııalyq-profı­lak­tıkalyq is-sharalardy iske asyrý, qylmyspen kúres jáne memleket qaýip­sizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy mem­leketterdiń kúsh-jigerin biriktirý.

Sondaı-aq qujatqa sáıkes aqparattyq jáne ǵylymı yntymaqtastyqqa, per­sonal­dy oqytýdaǵy ózara is-qımyldy, ma­man­­­dardyń biliktiligin arttyrýǵa, ha­lyq­­ara­lyq uıymdarmen seriktestikti damytý­ǵa barynsha kóńil bólinetin bolady.

Budan bólek osy basqosý kezinde 2018 jyly TMD-ǵa tóraǵalyq etken Tájik­stannyń esebi tyńdalyp, birlestiktiń osy jylǵy atqarǵan qyzmeti saralanbaq.

Sammıt barysynda, sonymen qatar memleketter basshylary shaǵyn quramda ıntegrasııalyq birlestik aıasyndaǵy ózara is-qımyl týraly pikir almasady ári Dos­tastyqqa tóraǵalyq etý máselelerin tal­qylap, TMD-nyń kezekti otyrysynyń ótetin kúni men ornyn belgileıdi dep kútilýde.

Sońǵy aqparattarǵa qaraǵanda, uıymǵa 2019 jyly Túrikmenstan tarapy tór­­aǵa­lyq etpek. Osyǵan baılanysty Túrik­menstan TMD-nyń aldaǵy jylǵa arnalǵan damý tujyrymdamasyn jarııalaýy tıis. 

Taǵy bir aıta keter jaıt, jıynda 2020 jyly 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵyn merekeleýge qatysty daıyndyq jáne olardy ótkizý sharalarynyń jospary týra­ly sheshimniń jobasy, soǵys ardagerleri men olarǵa teńestirilgenderdi áleýmettik turǵyda qoldaý máseleleri qaralmaq. 

Buǵan qosa, 1948 jylǵy 10 jeltoqsan­da qa­byl­danǵan Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń 70 jyldyǵyna baılanysty memleketter basshylary arnaıy málimdeme qabyldaıdy dep kútilýde. Onyń mátininde atalǵan Deklarasııanyń adam quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn kótermeleý jáne qorǵaý salasyndaǵy ámbebap standarttardy naqty­laıtyn mańyzdy qujat ekeni atap kór­setiledi. Sondaı-aq onda adam quqyq­tary men bostandyqtaryn qam­tama­syz etý úshin ulttyq kúsh salý­dyń ma­ńyz­dylyǵy, adam quqyqtary salasyndaǵy ózara tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqty jandandyrýdyń qajettiligi aıtylady.

Sammıtte 2021 jyldy TMD aýmaǵynda sáýlet jáne qala qurylysy jyly dep jarııalaý jáne Dýshanbe qalasyna 2021 jyly Dostastyqtyń mádenı astanasy mártebesin berý týraly sheshim qabyl­danady dep kútilýde. Sondaı-aq basqosýda Kóshpendilerdiń dúnıejúzilik oıyn­daryna jáne Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyl­dyǵyna qatysty tıisti jobalar qaras­tyrylmaq.

Áriptestiktiń keń órisi

Búginde TMD memleketteri ózara saýda-eko­no­mıkalyq qatynastardy nyǵaı­ta túsýi qajettigin, ekonomıkalyq ósimdi qam­tamasyz etetin jańa resýrstardy iz­des­tirýdiń mańyzdylyǵyn tereń túsinedi. Osy oraıda TMD kóleminde qyzmet kórsetýdiń erkin saýdasy kásipkerler úshin zor múmkindikter týǵyzýda. Bul múshe memleketterdiń saýda-ekonomıkalyq baılanysyn jańa sapaǵa kóteredi.

TMD-nyń buǵan deıingi sammıtterinde talqylanǵan máselelerde, qabyldanǵan sheshimderde, sonyń nátıjesinde qolǵa alynǵan aýqymdy sharalarda uıym qyzmetiniń qaýipsizdik, qorǵanys, sybaılas jemqorlyqqa qarsy birlesken is-qımyl, ǵaryshty beıbit maqsatta zertteý jáne paıdalaný, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq baǵyttary jan-jaqty qarastyrylyp keldi. Osy oraıda memleketter basshylarynyń keńesi tıisti ókilettikterdi úkimet basshylarynyń, tıisti mınıstrlikterdiń, shekara áskerleri qolbasshylarynyń keńesterine, sonymen qatar Ekonomıkalyq keńeske berý arqyly TMD-ny damytýdyń negizgi strategııalarynyń talaptaryn oryndaý júıeli túrle júzege asyrylýda. 

О́tken sammıtte 2020 jyl – 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńis­tiń 75 jyldyǵy dep jarııalanyp ári uıymǵa qatysýshy memleketter bas­shy­larynyń Otbasy ınstıtýtyn jáne dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qol­daýy jónindegi málimdemesi qabyl­danǵan bolatyn. Sondaı-aq múshe elder ishki ister mınıstrleriniń keńesi týraly erejege ózgeris engizý, qylmystyq jolmen tapqan tabystardy zańdastyrý­ǵa, ter­rorızm­di qarjylandyrý men jappaı qyryp-joıý qarýyn taratýdy qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl sala­syn­daǵy yntymaqtastyǵynyń, Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl ynty­maq­tastyǵynyń tujyrymdamalary týraly sheshimder shyqqan-dy.

 Osy arada aıta keter jaıt, osydan úsh jyl buryn, ıaǵnı 2015 Býrabaıda ót­ken TMD-ǵa múshe memleketter basshy­lary­nyń keńesinde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev TMD-ny transformasııalaý­ǵa baǵyttalǵan birqatar bastama kótergen bolatyn. Araǵa bir jyl salyp, dáliregi, 2016 jyly qyrkúıek aıynda Bishkek qala­syn­da uıymdastyrylǵan TMD-ǵa múshe mem­leket­ter basshylarynyń keńesinde N.Nazar­baev usynǵan bastamalardyń ne­gizinde Dos­tastyqty búgingi ýaqytqa be­ıim­deý tý­raly sheshim qabyldanǵan bola­tyn. Al 2017 jylǵy Sochı sammıtinde Elba­sy kóter­gen máseleler tolyq qoldaý tapty. 

Aıta ketkenimiz jón, Qazaqstan tarapy TMD-ǵa 2015 jyly tóraǵalyq etti. Tóraǵalyq tusynda Qazaqstan TMD qyz­metin ózara túsinistik pen birlesken is-qımyldy nyǵaıtýǵa, halyq turmysyn jaq­sartýǵa, ózara qarym-qatynasty odan ári damytýǵa baılanysty mańyzdy sharalardy júzege asyrdy. 

Búgingi tańda halyqaralyq uıymnyń kúsh-jigeri TMD-ny odan ári damytý, onyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy abyroıyn kóterý, birlestik aıasynda kelisilgen shara­lardy iske asyrý, TMD keńistigindegi yn­tymaqtastyq úderisterine saıası qol­daý kór­setý, terrorızmge, ekstremızmge, esirt­ki zattary men psıhotropty zat­­tar­dyń zańsyz aınalymyna, adam saýda­sy­­na j­áne zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúres sala­syn­­daǵy áriptestikti damytýǵa baǵyt­talyp otyr.

Sonymen qatar saýda-ekonomıka, kólik-tranzıt, otyn-energetıka salalaryn­daǵy ózara is-qımyldardy jetil­dirý sharalary da uıymnyń basty naza­ryndaǵy sharýalar. Osy oraıda TMD mem­leket­teriniń qarjy-ekonomıka sala­syn­daǵy ózekti məselelerdi sheshý jónindegi birles­ken is-qımyl jospary, halyq­aralyq baı­lanys tasymalyn júzege asyrý barysyn­daǵy TMD elderi aýmaǵyndaǵy kólik qaýip­­sizdigi strategııasy, TMD-ǵa múshe mem­leket­­ter­diń 2020 jylǵa deıin­gi kezeńge arnalǵan aımaqaralyq jəne shek­ara­­aralyq yntymaqtastyq tujyrymda­masy zor mańyzǵa ıe.

Qoryta aıtqanda, TMD – múshe elderdiń ekonomıkalyq baılanysyn damytyp qana qoımaı, olardyń qaýipsizdigin saqtaýǵa da óz yqpalyn tıgizip otyrǵan birlestik. Onyń mol tájirıbesi EAEO jáne ShYU syn­dy bedeldi uıymdardyń jumysyna da ózindik oń áserin tıgizip otyrǵanyn es­kerýi­miz kerek. Osy oraıda TMD-nyń be­deli men biregeıligi, halyqaralyq qarym-qa­tynastaǵy mańyzdy orny, ekono­m­ı­k­a­lyq yntymaqtastyqty tereńdetý ma­q­sa­tyn­daǵy qadamdary atap kórsetilýi tıis.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»