ALDYMEN AQTAIDY, ARTYNAN SOTTAIDY

Sonda jábirlenýshi kim, jábirleýshi kim? Et sasysa tuz sebiledi. Al tuz sasysa ne bolady? Eshkim de bilmeıdi. О́ıtkeni tuz buzylmaýy kerek. Biraq ǵaıyptan taıyp buzyldy deıik, onda ómir tómendegideı bolady. Bir aıta keterlik jáıt, maqalada birin-biri sotqa bergen, janjal­dasqan eki taraptyń birine de bizdiń jaǵymyzdan kiná artylmaıdy. Iá, olardyń biri kináli bolmasa, aıypty kim dersiz. Bar másele osynda. О́ıtkeni qýdalaýshy, aıyptaýshy jáne sottaýshy jaqtar da osy iske núkte qoıýǵa úlesterin qosatyndyǵyn umytpaý kerek. Sondyqtan bizge ádildiktiń sońǵy satysy dep aryzyn arqalap kelgen Nurlan Kóshkın: “Bar bolashaǵy alda, jelkildep endi jetilip kele jatqan jas balamnyń taǵdyryn olar búldirip qana qoımaı, sol arqyly búkil bir áýletti qara jerge qaratyp, qara aspandy tóndirdi. Almaty qalasyndaǵy Qazaq-Brıtan ýnıversıtetinde oqyp júrgen balam Qýanysh Saılaý aıaq astynan jala qurbandyǵyna aınalyp, úsh jylǵa sottalyp kete bardy”, – deıdi. Dúıim qazaq jerine qonaqjaı­ly­­lyǵymen tanylǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń jeri de, sýy da shıpaly Saryaǵash aýdanyn bilmeıtin jan joq. Sondaǵy emi kez kelgen aýrýǵa dári shıpajaıda biri – batystan, endi biri – shyǵystan jetken bozbalalar kezdesip qalady. Jastyqtyń bula kúshi boılaryna syımaǵan, káme­let jasyna tolmaǵan balalar asyp, tasyǵan qýatty qaıda jibererin bilmeıdi. Sondaı bir kezekti oıyn­nyń arty bir-birin kelemejdeýge, aqyry eregeske aına­lyp ketkenin ózderi de ańǵarmaı qalady. Sóıtip, oıynnan órt shy­ǵady degendeı, oılarynda eshteńe joq oınaqtaǵan balalar isi úlkenderdiń jetekteýi­men birin-biri jaýapqa tartýǵa, túrmege jabýǵa ulasady. Bul 2005 jyldyń 30 naýry­zynda oryn alǵan oqıǵa edi. Qýat Máýlenov pen Kamal Sabırov shekisip, janjaldy bastaıdy. Muny kórgen Qýat Máýlenovtiń naǵashy aǵasy Qýanysh Saılaý ara­ǵa túsedi. Úsheýi julqysyp turǵanda biriniń qoly Kamal Sabırovtiń kózáınegine tıip, onyń synyǵy kózine qadalady. Sodan aıran ishken qutylyp, shelek jalaǵan tutylady degendeı, julqysqan ekeýi shette qalyp, arasha túsken Qýanysh Saılaý Oń­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy Saryaǵash aýdandyq sotynyń úki­mi­men úsh jylǵa bas bostan­dyǵy­nan aıyrylyp, sottalady. “Nelik­ten, kim kináli?” – deısiz ǵoı. Árıne, biz bul arada úkim ne durys, ne durys emes dep pikir taqpaımyz. Aryzdanýshynyń aryzy boıynsha bolǵan oqıǵany ǵana taldaýdy maqsat tuttyq. Saryǵash aýdandyq sotynyń sheshiminde jasy kámeletke tolmaǵan Qýanysh Saılaý jábir­lenýshiniń densaýlyǵyna qasaqana aýyr zııan keltirý úshin bul qylmysty tómendegishe jasaǵany aıtylady. Onda sottalýshy Qýanysh Saılaý sol kúni “Sary­aǵash” shıpajaıynyń aldynda jıen inisi Qýat Máýlenovti iri deneli ári jasy da úlken Kamal Sabırov urmaqshy bolyp jaǵasy­nan ustap, julqylap jatqanyn kóredi. Inisin arashalamaqqa umtylǵan Qýanysh Saılaý jeke bas arazdyqtyń saldarynan óziniń áreketinen jábirlenýshiniń densaýlyǵyna aýyr zııan kelýi múmkin ekenin bile tura K.Sa­bırovke qol jumsaǵan. Osynyń saldarynan K.Sabırov­tyń kózildiriginiń shynysy synyp, kózi aýyr jaraqattan kórmeı qalypty deıdi. Al bul oqıǵa rasynda qalaı oryn alǵan? Atalǵan sotta jaýap bergen sottalýshy Qýanysh Saılaý atasy, apasy jáne jıen inisi Qýat Máýlenov tórteýi demalýǵa kelgen­derin, sodan bir kúni atasy men apasy bıývetke sýǵa ketip bara jatyp bularǵa sońymyzdan qýyp jetińder dep aldymen shyǵyp ketkenin aıtady. Osy kezde Qýat Máýlenov hollda Kamal Sabırov degen balamen eregesip qalady. Ol artynan jetken Qýanysh Saılaýǵa Kamalmen ustasyp qalǵanyn jáne onyń ózin urǵanyn aıtady. Buǵan onsha mán bermegen Qýanysh atasy men apasy ketken baǵytqa júre beredi. Sol kezde keıin qalǵan inisiniń muny shaqyrǵan daýsy estiledi. Artyna burylyp qarasa, ol jańaǵy ózi aıtqan Kamalmen julqysyp jatyr eken. Júgirip baryp araǵa túsedi. Kamal Sabırov ony “sen aralaspa, bul ózimizdiń sharýamyz” dep betinen túıip qalady. Soqqy áserinen Qýanysh shalqalaı qulaı jazdap baryp, quıryǵy jer ıiskeıdi. Sol sátte alysyp jatqan ekeýdiń biri, ıaǵnı Kamal Sabırov “oıbaı, kózim, kózim” dep betin basqan kúıi ishke kirip ketedi. Ol Kamaldy tanymaıdy, sondyq­tan olardyń aralarynda bir-birine óshigetindeı buryn bas arazdyqtary bolmaǵan edi. Osy oqıǵaǵa basty eki sebepshiniń biri ıaǵnı Kamalmen eregesip, ustasqan Qýat sotta jaýap bergende sol kúni hollda shynymen Kamaldy kezdes­tir­genin aıtady. Jáne odan ózi aldymen: “Shahmat oınaısyń ba?” dep suraǵan. Buǵan Kamal bolsa: “Senimen shah­mat oınaý - ózińdi syılamaý” dep jaýap qaıtarypty. Sodan ekeýiniń arasynda bir-birin kemsitken “jırnyı” jáne “kozel” degen sózder almasyp aıtylyp, aqyry ekeýi aıqasa ketedi. Kamal ózinen kishi Qýatty moınynan ustap, qylǵyn­dyryp, basynan úsh márte urǵan. Qýat soqqydan eseńgirep, oryndyqqa otyryp qalǵanda bir úlken adam olardy ajyratyp jiberedi. Kamal qasyndaǵy qaryndastarymen syrtqa shyǵyp ketedi. Dál osy sátte bólmesinen hollǵa Qýanysh kiredi. Qýat aǵasyna bolǵan jaıdy aıtyp beredi. Aǵasy Qýanysh: “Múmkin buǵan sen óziń kináli shyǵarsyń?” dep syrtqa shyǵyp, kete barady. Aǵasynan sóz estigen Qýat amal joq súıretilip ol da tysqa shyǵady. Esik aldynda ony: “Sen nege meni semiz­siń dep mazaqtaısyń?” dep Kamal jetip kelip, kóıleginen shap berip ustaıdy. Qoryqqanynan Qýattyń úni shyǵyp ketken bolýy kerek, Qýanysh estip, júgirip jetedi. Kele sala arashalaı bergende Kamaldyń ony bir urǵanyn, betine tıgen soqqydan Qýanyshtyń shalqalap qulap bara jatqanyn jáne óziniń Kamaldyń qolynan bosaný úshin artqa qaraı shegine berip bir tepkenin, sosyn eki qolymen aýa qarmaı julqynǵan kezde bir qoly Kamaldyń kózine tıip ketkenin, odan onyń kózáınegi synǵanyn jáne kózi qanaǵanyn anyq baıqadym, deıdi Qýat Máýlenov. Sóıtip: “Tóbeleskende qolym baı­qaý­syzda Kamal Sabırovtyń kózáı­negine tıip, syndyryp jiberdim, sodan onyń kózi qanady”, – degen alǵashqy bergen jaýabynan Qýat Máýlenov áli kúnge taımaı keledi. Biraq nege ekeni belgisiz quqyq qorǵaý organdary onyń san márte qaıta­laǵan bul sózin esepke almapty. Keri­­sinshe ony sotta kýáǵa aınaldyryp, al týysqan adam kýáger bolǵanda múddelilik tanytady degen jeleýmen, aıtqanyn dálelge syıǵyzbaǵan. Sol sııaqty jábirlenýshi Kamal Sabırov aldyn ala tergeýde bergen (sot otyrysyna qatyspaǵan) jaýabynda qaryndastarymen holda shahmat oınap otyrǵanda Qýat kelip shahmat oınaýǵa usynys jasaǵanyn, biraq bul oınamaıtynyn aıtqanda anaý “semizsiń” dep mazaqtaǵanyn, sosyn bul da qarap turmaı “zatknıs, kozel” dep ustasyp qalǵanyn aıtady. Syrtqa shyqqannan keıin bir bala “ochkarık” dep mazaqtap bir tepkenin, oǵan burylyp qaraı bergende taǵy bir bala kózine urǵanyn, sodan kózáınegi synyp, onyń shynysy kózine zaqym keltirgenin jaıyp salypty. Endi bulardyń sózderine eki tarap kýáleriniń osy mazmundas dálelderin qosýǵa bolady. Bárinikin jınaqtap túıgendegi anyq-qanyǵy: balalardyń tóbeleskeni, Kamaldyń kózáınegi soqqydan synyp, janaryna zaqym kelgeni jáne Qýanyshtyń betine soqqy tııýi áserinen jeńil dene jaraqatyn alǵany bolyp otyr. Buǵan dálel Kamal Sabırovtyń kózine 2005 jylǵy 20 shildede jasalǵan sot-dárigerlik saraptama. Onda onyń sol kóziniń tyrtyq túrinde kesilip, aýyr dene jaraqatyn alǵany kórsetilgen. Sol sııaqty Qýanysh Saılaýdyń sol kóziniń qyzaryp qantalap, densaý­lyǵynyń qysqa merzimge buzylýyna ákep soǵatyn dene jaraqatyn alǵany týraly 2005 jyldyń naýryzynda berilgen sot-dárigerlik saraptama. Buǵan qosa Qýat Máýlenovke de tóbeles kezinde jabyq bas-súıek jaraqatyn, bas mıy zaqymdanyp jáne qaraqusy qantalaǵan dene jaraqatyn alǵan degen sot-dárigerlik saraptama berilgen. Demek, buǵan súıensek, alǵashqy julysqan eki bala bir-birine qol jumsaǵany anyq. Jábirlenýshi jaqtyń kýálary eki bala bir balany uryp qulatyp, teýip tastaǵany týraly aıtady. Al ekinshi tarap kýágerleri tepki týraly lám dep aýyz ashpaıdy. Biraq olar da oqıǵany kózimen kórgen soń kýá bolǵan edi. Máselen, kýálar J.Atan­taev pen R.Atantaevalardyń jáne A. Mamasharıpovtyń jaýaptarynda №6 korpýstyń aldynda kózildirik taqqan bir bala men kishkentaı bir bala alysyp qalǵanyn, sol kezde taǵy bir úshinshi jas bala kelip olardy ajy­rat­paqshy bolǵanda, ony kózildirik taqqan bala bir uryp jerge otyr­ǵyzyp qoıǵanyn, al qalǵan ekeýi odan ári alysqanyn, sodan kózil­dirikti bala kózin ustap korpýsqa kirip ketkenin soqyrǵa taıaq ustat­qandaı kórsetedi. Bul kýálar bala­lardy tanymaıdy da, ata-analary­nyń týysqandary da emes. Biraq nege ekeni belgisiz olardyń sózderi de dálelge alynbaǵan. Sebebi, bulardyń dálelin sot saraptamasy joqqa shyǵarady deıdi. Alaıda, alǵashqy sot súıengen sot sarap­tamasyndaǵy jábir­lenýshiniń kózine salynǵan jaraqaty aýyr túrine jatady degen tujyrym keıingi, ıaǵnı OQO sot-dári­gerlik ortalyǵynda ótkizilgen komıssııalyq saraptama qorytyn­dysynda dáleldenbeı qalypty. Sonda o bastaǵy sarap­shynyń qandaı negizge ıek artyp, nelikten aýyr jaraqat dep tujyrym bergeni ázirge belgisiz qalyp otyr. Jábirlenýshiniń qaryndastary da sot aıtqandaı, týysqan, múddeli adamdar, endeshe olardyń sózderi nege dálel retinde alynady? Al sot­talý­shy Qýanyshtyń jıen inisi Qýattyń sózi nege dálelge alynbady? Demek, úlkendi-kishili eki balany tóbelestirmes úshin araǵa túsken Qýanyshtyń jaýapty bolýy aldyn ala tergeý isiniń kemshilikterine baılanysty ma deımiz. Onyń ústine jıen inisin Kamaldan arashalamaqshy bolǵanda Qýanysh ta kózine soqqy alady. Eger ol da kózildirik taǵatyn bolǵanda jaǵdaıy ne bolar edi? Abyroı bolǵanda, kózildirik taqqan joq, biraq kózine soqqy jumsaldy. Al soqqy qandaı maqsatpen jumsal­dy? Jeke bas arazdyqtyń saldary nemese bile tura densaýlyqqa zııan keltirý úshin jumsalǵan joq pa? О́ıtkeni, mundaı aıyp sottalǵan Qýanyshqa da taǵylyp otyr ǵoı. Ony túsiný úshin aldyn ala tergeý barysyndaǵy kemshilikterge toqtalǵan jón. Jalpy Nurlan Kóshkın­: “O basta aldyn ala tergeý­de durys bastalǵan is keıin bur­malanyp ketti”, – deıdi. Qylmys­tyq isten alynǵan qujattarǵa qarap otyrsaq, o basta Saryaǵash AIIB-niń tergeýshisi N.Dúısebaev №06515403100064 sandy qylmystyq istiń qujatyn taldaý barysynda: “Bul jerde Qýanysh Saılaýdyń áreketinde qylmys belgileri joq. Qýanysh Saılaýdyń Kamal Sabırovqa dene jaraqatyn salýǵa esh múmkindigi bolmaǵan, oǵan dene jaraqatyn Qýat Máýlenovtyń abaısyzda salǵandyǵy qylmystyq iste jınaqtalǵan qujattarmen dáleldenip otyr”, – deıdi. Son­dyqtan ol Qýanysh Saılaýǵa qatys­ty qylmystyq qýdalaý qysqartyldy dep qaýly shyǵarady. 2006 jyldyń 29 mamyrynda shyǵarylǵan bul qaýly áli buzylmaǵan kórinedi. Alaıda, buǵan qaramastan sol jyldyń qyrkúıeginde Qýanysh Saılaýǵa kenetten QK-tiń 103-babynyń 1-bólimimen taǵy qaıtadan aıyp taǵylady. Buǵan qosa Qýat Máýlenovtyń ústinen qozǵalǵan qylmystyq isti qysqartý týraly Ońtústik Qazaqstan oblystyq prokýratýrasynyń basqar­ma aǵa prokýrory N.Álkeıdiń qaý­lysy buzylyp, Saryaǵash aýdandyq prokýratýrasyna qaıta joldanady. Keıin Joǵarǵy Sotqa Nurlan Kósh­kın shaǵymdanǵan kezde osy aǵa prokýror N.Álkeıdiń qyl­mystyq is boıynsha qosymsha tergeý amal­daryn júrgizý úshin buzǵan qaýlysy­nyń ekinshi paraǵy qylmystyq isten jyrtylyp alynyp, onyń ornyna Qýanysh Saılaýǵa baılanysty qabyldaǵan qaýlyny da buzý týraly jalǵan aqparattar engizilgen jańa paraq tigindisi tirkel­gendigi Joǵarǵy Sotqa joldanǵan qylmystyq isten baıqalady. “Biz aldynda bul istiń tolyq kóshirmesin túsirip alǵanbyz. Eger olar ony sol mezette ózgertpese ózderi aıyptap, túrmege otyrǵyzǵan Qýanysh Saı­laý­dyń jazyqsyzdyǵy anyqtalyp, aqtalyp shyǵar edi. Ol aqtalyp shyqsa, jazyqsyz aıyp taqqandar jaýapqa tartylýǵa tıis. Tipti olar­dyń muny asyǵys-úsigis jasaǵandary sonsha, jyrtylyp alynǵan ekinshi bettiń qaldyǵy bastyrylǵan steplerdiń túbinde qalyp qoıǵan. Ony aıtasyz, jalǵan aqparat engizilgen jańa ekinshi bet birinshi betke steplermen qaıta bekitilmegen. Sóıtip, meniń qolymda qazir negizgi qaýlymen qatar aǵa prokýror N. Álkeıdiń atynan qol qoıylǵan taǵy eki nusqa bar. Úsheýin­de qoıylǵan qol úsh túrli. Ishindegi sóılemderi ár­túrli. Negizgi nusqada tek “Máý­lenov Qýat Baýyr­januly­nyń ústinen” dese, jańasynda oǵan qosa “jáne Saılaý Qýanyshtyń ústeri­nen qoz­ǵal­ǵan qylmystyq isti ón­diristen qysqartý týraly qaýlysyn buzýdy qaýly ettim” dep ózger­tilgen”, – deıdi ádi­letsizdikten ashynǵan N.Kóshkın. Atalǵan qylmystyq is 2005 jyldyń 30 naýryzynda qozǵalsa da, ol oqıǵaǵa qatysy bar degen Qýanysh Saılaý men Qýat Máý­le­nov­ke uzaq merzimdi tergeý amal­dary júrgizilip, birneshe márte olardyń áreketterinde qylmys belgileri joq degen sebeptermen is qysqartylǵan. Aqyry Qýanysh Saılaý QK-niń 103-babynyń 1-bóligimen jaýapqa tartylsa, Qýat Máýlenovke jábir­lenýshige aýyr dene jaraqatyn abaısyzda salǵan degen bap boıyn­sha aıyp taǵy­lyp, biraq kámelet jasyna tol­maýyna baılanysty qýdalaý qys­qartylǵan. Sonda bir is boıynsha eki, ıaǵnı, aldyn ala tergeý bary­synda bir-birine qarama-qaıshy qaýlylar qabyldanyp, birin-biri joqqa shyǵaratyn prosessýal­dyq sheshimder paıda bolyp otyr. Sóıtip, arada úsh jylǵa jýyq ýaqyt ótse de tergeý orny jábir­lenýshige aýyr jaraqatty naqty kim salǵanyn zańdy sheshe almaı jatyp, isti sotqa joldaǵan. Sol sııaqty aldyn-ala tergeýde jaýap bergen jábirlenýshiniń kýágerleri bir túsinikterinde “Kamal Sabırov­ty kózinen urǵan jasy úlkendeý jigit” dese, ekinshi bir jaýap­tarynda “ony ekeýi teýip jatyr eken” deıdi. Biraq jábirlenýshini naqty kim kózinen urǵanyn aıta almaǵan. Taǵy bir eskeretin jáıt, Nur­lan Kóshkın qujattardy kórsetýi barysynda Ońtústik Qazaqstan oblys prokýrorynyń orynbasary J.Ospanovtyń atalǵan is boıynsha qylmystyq isti qysqartý týraly qaýlylardy buzý jónindegi qaýly­sy eki túrli ekenin jáne olardyń qaısysy túpnusqa ekeni belgisiz qalyp turǵanyn aıtady. Saryaǵash AIIB-niń ter­geý­shisi N.Dúısebaev 2008 jyly shy­ǵarǵan qaýlysymen Qýat Máýlenovke qatysty qyl­mys­tyq qýdalaýdy qysqartý týraly qabyl­danǵan qaýly zańsyz retinde kúshin joıǵan. Osydan keıin tergeýshi birde-bir tergeý amal­daryn júrgizbeı, aıyptalý­shy­nyń, jábirlenýshiniń jáne kýá­lardyń jaýaptaryndaǵy qarama-qaıshy­lyqtardy joımaı Qýat Máýlenov­­tyń áreketterinde qyl­mys quramynyń bolmaýyna baı­lanysty qysqartqan. Sol sııaqty Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq prokýratýra­synyń basqarma aǵa prokýrory N. Álkeıdiń qoly qoıyl­ǵan Qýat Máýlenov pen Qýanysh Saılaý­dyń ústinen qoz­ǵalǵan qylmystyq isti qysqartý men qylmystyq qýda­laýdy qys­qartý týraly qaýlylaryn buzý týraly 2006 jylǵy shildedegi qaý­lysyn­daǵy birneshe sózder belgisiz bireý­lermen aýystyrylyp tolyq­ty­ryl­ǵany anyqtalyp otyr. Demek, osy jáıtterdiń bárin sara­laı kelgende qylmystyq is júrgizý zańy eleýli túrde buzylǵandyǵy baıqalady. “Kezinde sarapshy Aıtbaev shyǵarǵan negizsiz tujyrymdama balamnyń taǵdyryn tálkek etýge áserin tıgizdi. Men ol sarap­shynyń sheshimine senbeı, OQO sot-medısınalyq ortalyǵy­na júgindim. Komıssııa Kamal Sabırov­t­yń densaýlyǵyna ortasha dárejeli zııan kelgen dep qory­tyndy berdi. Jábirlenýshi de, onyń týystary – kýáleri de aldyn ala tergeýge bergen jaýaptarynan ózge keıingi birde-bir sot oty­rys­taryna qatysyp, keıbir dúdámál jáıtterdi aıqyndaýǵa múddelilik bildirgen joq. Demek, osy isti qara­ǵan sot pen pro­kýratýra qyz­metkerleri Joǵarǵy Sottyń 2006 jylǵy 20 sáýirdegi №4 “Qyl­mys­tyq ister boıynsha dáleldemelerdi baǵalaýdyń keıbir máseleleri týraly” normatıvtik qaýlysyn eskermegen. Sóıtip sotta kúmándi nárseler sottalýshynyń paıdasyna sheshilmedi. Biraq oǵan atalǵan quqyq qorǵaý organdary nazar aýdarmady. Sondyqtan da balam­nyń bolashaǵyna múlde balta shap­pas úshin sottalǵan degen sózden abyroıyn aqtap alýyna, taǵylǵan jala aıyptardy joıýǵa, sóıtip quqyn qaıtarýyna kómek berýdi suraımyn”, – deıdi N.Kóshkın. Endi onyń bul aryzynda shyn­dyqtyń dáni bar ekenine Joǵarǵy Sottyń qadaǵalaý alqasy da nazar aýdara qaraǵan sekildi. О́ıtkeni, joǵaryda kórsetilgen qaıshylyq­tardy olar da tap basyp, burynǵy sot qaýlylary buzylýǵa, qyl­mystyq is sottyń qaıta qaralýyna jatady dep anyqtapty. Biraq is osymen aıaqtalǵan joq. О́ıtkeni, balǵyn jastyń balaǵyna jabysqan sottalǵan degen sózden Qýanysh Saılaý áli zańdy túrde qutyla alar emes. Sondyqtan, shyn­dyǵyn­­da jábir­lenýshi kim jáne naqty jábirleýshi kim ekenin anyqtaý úshin quzyr­ly organnyń jańa quzyreti qajet-aq bolyp tur