Baýyrlas qazaq eliniń «Rýhanı jańǵyrý» dep atalatyn baǵdarlamasy aıasynda ótken jyly Ankara qalasynda túrik tilinde jaryq kórgen túgel túrki jurtyna belgili jazýshy Sherhan Murtazanyń «Aı men Aısha» atty romanyn alǵash qolyma tıgende-aq qyzyǵyp oqyp shyqqan edim. Keıinirek «Bengý» baspasynyń dırektory jınaqtyń birinshi taralymy taýsylyp ketken soń, atalǵan jınaqty ekinshi ret basýǵa daıyndap otyrǵandyǵyn aıtyp, menen kitapty qaıta redaksııalap berýdi ótindi. Tutas bir dáýirdiń taǵdyryn qozǵaǵan osyndaı úlken shyǵarmanyń aýdarmasyn qarap shyǵý úshin de avtordyń talǵamyndaı talǵam, talantyndaı talant keregi anyq. Degenmen senim artylǵan soń birden kelisim berdim.
«Aı men Aısha» romany qazaq eliniń tarıhı mekenderiniń biri – Jambyl oblysyna qarasty Jýaly aýdanynyń Myńbulaq aýylynda týyp-ósken Barshan deıtin balanyń ómirin arqaý etken. Kishkentaı keıipker avtordyń ózi ekeni birden seziledi. Al negizgi keıipker balanyń anasy Aısha.
Shyǵarmada soǵys jyldaryndaǵy analardyń, «41-shi jylǵy kelinshekterdiń» sımvolyna aınalǵan Aıshanyń taǵdyrdyń aýyr taýqymetin tartyp, qıyndyqqa moıymaı, Allaǵa sıynyp, aıǵa syryn aqtaryp, syrtqy jaýmen emes, ishki qas-dushpanmen arpalysqandyǵy sheber sýretteledi. Qazaqtyń talantty jazýshysy, «Meniń atym – Qoja» povesiniń avtory Berdibek Soqpaqbaevtyń «Soǵys – bireýge soǵys, bireýge – yrys» degen sózi aıqyndala túsedi.
Romannyń ózeginde basqa túsken qıyndyqqa únsiz moıyncuna salý emes, kez kelgen tyǵyryqtan alyp shyǵar aıqyn maqsat, tabandy minez, batyl qaısarlyq jatyr. Keıipkerler arasyndaǵy emosııalyq baılanystar men dıalogtar turǵysynan qaraǵanda, bul shyǵarmany – shynaıy «dramalyq roman»; keıipkerlerdiń bir qyrymen nemese bir jaqty minezimen shektelmeı, ózgerip otyratyn ár alýan minezdi sheberlikpen jetkizý arqyly aıshyqtalǵan «klassıkalyq jáne realıstik roman»; búgingi tańda da ózektiligin joǵaltpaǵan qoǵamdyq máselelerdi arqaý etken «áleýmettik roman» dep baǵalaýǵa bolady.
Kúıeýi Murtaza tutqyndalǵannan keıin úsh balasymen qalǵan Aısha ana kolhozdastyrý naýqanynyń qurbany bolady. Joqshylyqtyń azabyn, jalǵyzdyqtyń zardabyn shegedi. Arsyzdyqpen arpalysyp, úsh balanyń bolashaǵy úshin kúresedi. Aıshaǵa kúsh beretin – Jaratýshy, al ony jubatatyn aspandaǵy Aı. Avtor Aı men Aıshanyń arasynda tamasha rýhanı baılanys ornatqan. Osy sebepten romannyń taqyryby ishki mazmunyna saı.
«Aı men Aısha» romanynda shyndyqqa janaspaıtyn sátter, bolmysqa qarama-qaıshy keletin faktorlar joq. Kerisinshe, shyǵarmada shyndyqtyń shynaıy júzin kórýge bolady. Qalamger oqyrmannan eshteńe jasyrmaı, bir dáýirdiń tragedııasyn qaz-qalpynda sýrettep, taıǵa tańba basqandaı ashyp kórsetedi. О́ıtkeni bala Barshannyń basynan keshkenderi – zamanymyzdan ozǵan zańǵar jazýshy Sherhan Murtazanyń óz ómiri.
Romannyń kórkem tili jáne baıandaý tásili burynǵy dastandarǵa, sonymen qatar álem ádebıetiniń klassıkalyq shyǵarmalaryna keledi. Shyǵarma folklorlyq jáne etnografııalyq qundylyǵymen erekshelenedi jáne bir demmen oqylady. Avtor sózdi orny-ornymen sheber qoldanǵandyqtan, shyn mánisindegi sóz zergeri ekeni birden baıqalady. Keı oqıǵany bir ǵana sózben baıandaýynyń ózi shyǵarmanyń áýendik yrǵaǵyna qosylǵan nota ispettes. Jazý stıli arqyly avtor oqyrmannyń nazaryn birden ózine qaraı baýrap áketedi. Sondaı-aq avtordyń óz kózimen kórip ósken, kýá bolǵan oqıǵalar men keıipkerler alynǵandyqtan, shyǵarmanyń shynaıy jazylǵandyǵy seziledi. Jazýshynyń jan dúnıesine jylymyq bolyp túsken keı sóz tirkesteri de óz ornyn taýyp baıandalǵandyqtan, oqyrman eriksiz túrde sol bir tylsymǵa toly sátti bastan keshirip otyrady. Bir mezette dóp basyp aıtylǵan álgi sózden attaı almaı turady.
Keıipkerlerdiń obrazy, sózben salynǵan sýretteri kóz aldyńnan ketpeıdi. Keı keıipkerlermen syrlasqyń kelip turady, keıbireýine qol ushyńdy bergiń keledi. Endi biriniń turmystyq jaǵdaıyn kóz aldyńa elestetip, jylaǵyń kelse, keı jaǵymsyz keıipkerlerge ashýlanasyń. Al Aıshanyń jóni bólek, jany basqa, bolmysy men minezi eshkimge uqsamaıdy. Atajurttyń áıeli túrik tilindegi shyǵarmada Anadolynyń qaharman áıel beınesine aınalady. Iá, sóz sheberi Sherhan Murtazanyń kóptegen qalamgerlerge darymaǵan bıik talanty men talǵamy shyǵarmany ózi aıtqan «Táńirtaýdyń shyńyna» jetkizdi. Onyń tulǵalyq bolmys-qasıeti shyǵarmasynan anyq kórinedi. Ol obrazdardy ashqan saıyn, kókirekti kernegen sezimdi oıatqan saıyn, óziniń qanshalyqty tereń oıshyl ekendigin dáleldeı túsedi. Osylaısha roman jaı ǵana ádebı shyǵarma sheńberinen shyǵyp, tereń telegeı teńizge aınalady. Balanyń kózimen, eresektiń oıymen baıandaǵan jazýshynyń oqyrmannyń kóńilin aýlap, júregin terbetken qabileti onyń qandaı qalam sheberi ekendigin anyq kórsetedi.
Jazýshy Sherhan Murtaza oqıǵalardy, keıipkerlerdi burmalamaıdy jáne óziniń oıyn ashyq bildiredi. Oqyrman men týyndynyń arasynda basqa nysana joq, oǵan jazýshy jol bermegen. О́zindik baıandaý stılimen sóz sahnasyn qurady, tirshilik pen ómirdiń kórinis spektaklin oınatady. Sondyqtan romannyń ishinde oryn alǵan árbir áńgimesi bir-bir sýret bolsa, tutas shyǵarmasy qoǵamdy, zamandy jáne tabıǵatty beınelegen galereıa. Myńbulaqtaǵy sýretter, Barshan men Aıshanyń tirshiligi kınonyń esten ketpes fragmentteri tárizdi qaıta-qaıta kóz aldyńa tirilip keledi. Qol bulǵasańyz sizge de qol bulǵap, sálem beretin tárizdi. Qolyńyzdy soza qalsańyz Barshannyń basynan aıalaı sıpap ótetin sııaqty sezinesiz.
«Sýdyń dámi – tamshydan» degendeı, shyǵarmanyń árbir sıýjeti úlken oıdy arqalaıdy jáne árbir oqıǵasy obrazdarmen qosyp aıtqanda ǵumyrly bir-bir shyǵarma bolyp shyqqan. Árıne barlyq romandar qysqa áńgimelerden quralady. Degenmen roman janrynyń qanshalyqty damyǵanyn Sh.Murtazanyń shyǵarmasynan baıqaý qıyn emes. Jazýshy keıde roman jazamyn dep ústelge otyrmaıtyny sózsiz. Iаǵnı, janrdy tańdamaıdy. Ásirese shyǵarma shynaıy jazylǵan bolsa. Onyń maqsaty – sóz arqyly sanaǵa yqpal etý. Biraq másele janrda emes, ádebı formada emes, týyndynyń arqalaǵan júginde, ózegi men máninde jatyr. Osy turǵydan kelgende, Sherhan Murtazany túrki áleminiń ǵana emes, álem ádebıetinde ózindik orny bar talantty jazýshy der edim. Ázirge jazýshynyń basqa shyǵarmalaryn oqyǵanym joq. Alaıda onyń qalamynan týǵan «Aı men Aısha» atty romany – álem ádebıeti keńistiginde óz ornyn alatyn shyǵarma. Álem tilderine aýdarylatyn shyǵarmalardyń biri. О́kinishke qaraı, 1990-shy jyldardyń aıaǵynda jaryq kórgen bul shyǵarma araǵa 20 jyl salyp, túrik tiline endi ǵana aýdarylyp otyr.
Murtaza men Aıshanyń uly Barshan jetimder úıinde týǵan Olıver Tvıst syndy álemdik klassıkalyq ádebıette óz ornyn alý kerek. О́ıtkeni Barshannyń jan dúnıesi, Aıshaǵa degen kózqarasy, Murtazaǵa degen saǵynyshy, Batyrhan men Qurmashqa degen baýyrmaldyǵy, aýyldaǵy bir elden shyqqan aǵaıyndarǵa degen qurmeti, tipti qyrǵyz týystaryna degen adaldyǵy, sondaı-aq Barshandy qorshaǵan eldiń jaǵdaıy, turmys-tirshiligi, tartqan taýqymeti, sonyń barlyǵy oqyrmannyń júreginde óshpes iz qaldyrady. Qazaq eline degen qurmetti arttyryp, súıispenshilikti oıatady. Qazaq deıtin halyqtyń qandaı batyr halyq ekendigin Baýyrjan Momyshuly sııaqty tulǵalar arqyly, meıirimdi el ekendigin apa-ájeleri arqyly, dana ult ekendigin ata-babalary arqyly kórsetedi.
Romanda oryn alǵan oqıǵalar tizbegi, osy tizbektiń arqasynda oqyrmannyń ishinde oıanǵan túrli sezimderdiń jalǵasy shyǵarmanyń qýattylyǵyn kórsetedi. Shyǵarmany oqyp otyryp, saǵynysh pen kúıinishtiń, qýanysh pen ókinishtiń birge ilesip júretindigin sezinesiń. Romannyń sońyna jetkende, jalǵasy bolady degen senim uıalaıdy. Barshannyń ómiri jalǵasady dep sendiredi. Iá, bul roman jalǵasý kerek deıdi oqyrman oıy. О́ıtkeni romandy oqyǵan kez kelgen oqyrman Aıǵa da, Aıshaǵa da, Barshanǵa da, Barshannyń ómirine de jipsiz baılanady.
Shyǵarmadaǵy ýaqyt tek qana soǵys jyldarymen shektelmeıdi. Sol kezdegi álsizge ses kórsetý, kúshtige jaltaqtaý syndy jaǵymsyz minez keshe de bolǵan, búgin de bar. Al shyǵarmadaǵy jer men mekenge keler bolsaq, ony da Myńbulaqpen shekteýge bolmaıdy. Árıne ol jerdegi teńdessiz tabıǵattyń sýretteri, Táńirtaýy, sýy men nýy bólek áńgime. Biraq oqıǵalardyń barlyǵy Aıdyń jaryǵynda qazaq jerinde ótedi. Atajurtqa túsken Aıdyń jaryǵy Anadolyǵa da túsedi... Shyǵarmadaǵy keıipkerlerdiń júris-turysy, kıgen kıimi, qylyǵy men kórsetken minezi psıhologııalyq turǵydan ártúrli habar beredi. О́mirde qanshalyqty ártúrli obraz bolsa, shyǵarmada da Tasbet pen Jýanqul syndy jaǵymsyz beıneler bar. Osy sebepten baqyt pen baqytsyzdyq, saǵynysh pen qaýyshý, meıirimdilik pen qatygezdik, kúsh pen álsizdik, qııal men aqıqat uǵymdary qat-qabat astasady jáne shyǵarmanyń ómirge qanshalyqty jaqyn ekendigin dáleldeıdi.
Ashtyqty sezbeý úshin sharasyz kúıde uıyqtaǵan, ákesizdiktiń ne ekenin Aıshaǵa sezdirmeý úshin apasynyń tilin alǵan, synyptas qyzǵa ǵashyq bolyp sandýǵashtaı saıraǵan sandyqty ashqysy kelgen, Aıdyń eteginen ustaǵan Aıshany álsiz qolymenen demegen, balalyǵymen apasynan urys estigen, aıaq kıimi bolmaǵandyqtan kús-kús bolyp jarylǵan tabanyna Jýalynyń maıly topyraǵyn jaǵyp júrgen, qııal men qııanat áleminde ómir súrgen bozbala edi Sherhan Murtaza. Al osyndaı qıyndyqtarǵa moıymaı, talaı belesterdi eńserip, kósemsózshi jáne qalamger, qaıratker jáne klassık jazýshy retinde óz bıigine jetken, sondaı-aq balalyq shaǵyna, ónegeli ómirine, anasyna sózben eskertkish turǵyzǵan Sherhan Murtazany álem jazýshysy dep qalaı atamaısyń?
Búgingi kúnde teledıdarda kórsetiletin keıbir telehıkaıalarǵa qarap qarnym ashady. Osyndaıda «átteń!» deımin ǵoı. Ssenarıster «Aı men Aısha» romanyn oqysa eken, ózderiniń jazǵan dúnıeleriniń qanshalyqty arzan ekendigin túsinse eken deımin. О́ıtkeni telehıkaıadaǵy kottedjde áke-sheshesiniń urysyn estip ósken balanyń ómiri men Barshannyń Aıshaǵa bolysyp salǵan jerasty úńgirindeı úıshiginde ótkizgen tirshiligin salystyrǵanda, Barshannyń ómiri kórermen úshin áldeqaıda shynaıy bolyp shyǵar edi. Jalǵan tirshilik, ótpeli ómir men jańylystyratyn jaısyz jaǵdaılar oryn alǵan búgingi kınonyń qandaı tárbıelik máni bar? Onsyz da óz-ózimizdi aldap ómir súrip jatqan joqpyz ba? Al shyndyq qalady, aqıqat ajarynan ajyramaıdy. Sherhan Murtazanyń Barshany, Aıshasy jáne qalamy syndy...
Shyǵarmany oqyǵan saıyn júregim shym ete qalady. Sózdiń arasynan, shyǵarmanyń ishinen Barshandy sýyryp alyp, qushaqtaǵym keledi. Aıshanyń tizesine jetken shashyn tarap, órip bergim kelip turady. Bashpaıy qurttaǵan Batyrhandy, oıynshyq izdegen Qurmashty oınatyp, óz qolymmen as bersem ǵoı, shirkin deımin. Tasbet pen Jýanqulǵa ashýlanǵanym sonshalyq, óshirgishti alyp, romannan óshirip tastaǵym keledi. Osyny sezdirgen bıik talant ıesiniń qalamynyń kúshi men qýaty. Sondyqtan bul shyǵarmany búkil álem oqýǵa tıis, romannyń jelisimen ssenarıı jazylyp, kıno túsirilýi tıis. Balalyqtyń aýylynan kelgen Barshan, máńgilikke bala bolyp qala beretin oıly Barshannyń saıahaty jalǵasa berýi kerek.
Bala qansha qıyndyq kórip júrse de báribir oıynshyq izdeıdi eken. Túrkııada ult-azattyq soǵys kezinde ash júrgen balalar shalbarlaryn kesip, balaǵynan dop jasaıtyn kórinedi. Barshandardyń júnnen dop jasaǵanyndaı. Balanyń kóńili taza. Ol dos pen qastyń balasymen bir aýlada alańsyz oınaı beredi. Barshannyń orys balasymen oınap júrgenindeı. Álemge beıbit ómir ákeletin de osyndaı mysaldar, osyndaı shyǵarmalar.
Jazýshy Sherhan Murtazaǵa osyndaı úlken shyǵarmany syılaǵany úshin shyn júrekten basymdy ıemin.
Ataman KALEBOZAN,
jazýshy
TÚRKIIа
