Abaı atyn­daǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıver­sıteti - tuńǵysh joǵary bilim ordasy

Qazaq AKSR Halyq Komıs­sarlary Keńesiniń 1927 jylǵy 23 naýryzda qabyldaǵan qaý­lysy negizinde 1928 jylǵy qazanda tuńǵysh Qazaq mem­lekettik ýnıversıteti ashyl­dy. Alǵashqy kezde on­da pedagogıkalyq, aýylsha­rýa­shy­lyq jáne medısınalyq fakýltetter qurý josparlandy. Alaıda keń-baıtaq qazaq saharasyndaǵy saýat­syz­dyqty joıý jónindegi kezek kúttirmes mindet bárinen buryn pedagog kadrlardy qar­qyndy túrde daıarlaýdy talap etkendikten, alǵashqy ýnıversıtetti pedagogıkalyq baǵytta ashýdy ómirdiń ózi usyndy. Tuńǵysh joǵary oqý ornynda áýelde fızıka-matematıka, jaratylystaný jáne lıngvıstıka-pedagogıkalyq bólimderden qurylǵan jal­ǵyz ǵana fakýltet boldy. Tuń­ǵysh joǵary oqý orny 1930 jyldan bastap Qazaq pe­dagogıkalyq ınstıtýty (QazPI) dep atalyp, oǵan 1935 jyly uly oıshyl, aqyn Abaıdyń esimi berildi. Ol búginde Abaı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti dep atalady. 

Alǵashqy kezden bastap oqý ornynda sapaly mamandar daıarlaý úshin oqytýshy-professorlar quramyn bi­lik­ti pedagog-ǵalymdarmen ja­saqtaý máselesi kún tár­tibine qoıyldy. Qazaq hal­qy­nyń aıaýly perzentteri, ul­tymyzdyń maqtanyshtary O.Jan­dosov, S.Asfendııarov, A.Baıtursynov, S.Seıfýllın, H.Dosmuhamedov, I.Qabylov, B.Almanov, T.Júrgenov ıns­tıtýt qabyrǵasynda dáris berip, shákirt tárbıeleýge bel­sene atsalysty. Belgili til mamandary Q.Jubanov, M.Áýezov, S.Amanjolov, M.Jol­dybaev, matematık Á.Er­mekov jáne basqa da ǵa­lymdarymyz oqytýshy-professorlar quramynyń al­dyń­ǵy sapynda boldy.

Instıtýt basshylyǵy osyn­­­daı kúrdeli kezeńde Más­keý men Lenıngrad ýnı­ver­sıtetteriniń kómegine súıen­di. Olar Qazaq pedago­gıka ınstıtýtyna kitap qory­men, oqý jáne ádistemelik qu­­­ral­­­darymen, zerthanalyq jabdyqtarymen kómektesip otyrdy. Máskeýden Qazaq pe­da­gogıka ınstıtýtynda ju­mys isteý úshin ádebıetshi-ǵa­lym N.Fatov, matematık­ B.Krýglıak, fızıka mamany V.Lıtvınov, bıologııa ǵy­lymdarynyń doktory S.Lo­gı­nov, embrıolog A.Zahvatkın sııaqty kóptegen belgili ǵa­lym­dar keldi. Sonaý Qazan tóń­kerisinen buryn aǵartýshylyq uran tastap, búkil qazaq jurtyn dúr silkindirgen Ahmet Baı­tur­synuly sol kez­diń ózinde-aq halqym bilimdi jurtpen teńesse eken dep, jas urpaq­qa arnap ónegeli sózder, oqýlyqtar jazsa, Almatyda tuńǵysh qazaq ýnıversıtetin ashýǵa da jantalasa úles qos­qan qaıratkerlerimizdiń biri bolǵan. Ahań Qazaqstannyń tuńǵysh joǵary oqý ornynda stýdentterge til biliminen dáris oqydy, til jáne ádebıet­ten «Til – qural», «Ádebıet tanyt­qysh», Júsipbek Aımaýy­tov «Psıhologııa» («Jan­taný»), Maǵjan Ju­ma­baev «Pedagogıka» oqýlyq­taryn jazdy. 

Sáken Seıfýllınniń qa­zaq ádebıeti tarıhynan oqy­ǵan leksııalary da tyń­daý­shy­laryn bilim aıdynyna qanat­tandyra tústi. Kórnekti memleket jáne qoǵam qaı­rat­ker­leri Oraz Jandosov pen Halel Dosmuhamedov te oqý ornyn qalyptastyrý isine belsene atsalysyp, bolashaq mamandardy tárbıeleýge ól­sheýsiz úles qosqan ulaǵatty us­tazdar boldy. Alǵashqy jo­ǵary oqý ornyn ashýǵa, ony qalyptastyrýǵa zor eńbek sińir­gen alǵashqy rektor San­jar Asfendııarov esimin erek­she iltıpatpen ataǵan jón. Onyń qasterli esimi oqý or­nynyń tarıhynda altyn áriptermen jazyldy. Arab, parsy, aǵylshyn, fransýz til­derin jetik meńgergen, qala berdi oqý-aǵartý isi­niń qaıratkeri, daryndy ǵa­lym, kórnekti memleket qaıratkeri S.Asfendııarov ýnı­versıtettiń uıymdasty­rý­shylyq jumysyn jan aıamaı atqardy, alǵashqy stý­dent­terdi qabyldady. Oqý or­nynyń oqý-materıaldyq bazasyn qalyptastyrýǵa, ony oqýlyqpen, oqytýshylarmen qamtamasyz etýge ólsheýsiz úles qosty. Ol 1930 jyly Almaty medısına ınstıtýtyn ashýǵa da belsene atsalysyp, onyń da alǵashqy rektory, keıin respýblıka Densaýlyq saqtaý Halyq komıssary jáne Halyq aǵartý komıssary boldy. Osy rette qazaqtyń kórnekti aqyn-jazýshylary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, bi­likti muǵalim kadrlary men ǵalymdarynyń úlken sho­ǵyry osy QazPI-den shyq­qanyn erekshe atap ótken jón. Muhtar Áýezov, Qajym Jumalıev, Qudaıbergen Jubanov jáne t.b. ǵalymdar oqý ornynda ustazdyq etti. QazPI professorlary Qa­zaqstandaǵy basqa da joǵary oqý oryndaryna arnap mamandar daıarlaý isine belsene atsalysty. Alǵashqy jyldardan bastap ınstıtýt bas­taýysh jáne orta mektepterdiń bilikti mamandaryn daıarlap shyǵara bastady. Ýaqyt ótken saıyn mamandar daıarlaý sapasy anaǵurlym jaqsardy, stýdent-shákirtterdi oqytyp-tárbıeleýdiń salıqaly dás­túr­leri qalyptasty. Oqý orny ǵylymı oıdyń ortalyǵyna aınaldy. Til men ádebıet, tarıhqa qosa jaratylystaný ǵylymdarynyń san salasy boıynsha da alǵashqy zertteýler júrgizildi. Sonymen otyzynshy jyldardyń aıaq ke­zinde tájirbıe jı­naq­taýy, materıaldyq-tehnı­ka­lyq bazasynyń nyǵaı­ty­­lýy, bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar qata­ry­nyń kóbeıýi jaǵynan QazPI-diń oqý-ǵylymı or­talyǵy retindegi róli ólsheý­siz­ ósti.

Uly Otan soǵysy bastal­ǵanda 1941-1945 jyldardaǵy QazPI-diń kóptegen stýdent­i men oqytýshysy maı­­dan­ǵa attandy. Urys dala­syn­­da kórsetken eren er­lik­­teri úshin QazPI-diń oqytýshylary men stý­dent­­teri joǵary mem­le­­ket­tik nagra­dalarǵa ıe bol­dy. Máskeýdi nemis-fa­shıst basqynshylarynan qor­ǵaý­­daǵy eren erligi úshin at­qyshtar batalonynyń saıası jetekshisi Málik Ǵabdýllın Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. О́zi batyr, ózi ádebıetshi-ǵalym Málik Ǵabdýllın keıinirek QazPI-di uzaq jyl basqaryp, onyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan qaıratker. Sondaı-aq QazPI-diń belgili oqytýshylary men stýdentteri Lesbek Joldasov, Qanash Qamzın, Qudaıbergen Suraǵanov, Rahymjan Toqa­taev, Ahmedııar Qusaıynov, Sádý Shákirov, Evgenıı Breý­sov maıdandaǵy janqııarlyq erlikteri úshin Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry atanyp, omyraýlaryna Altyn juldyz taqty. Soǵystan keıingi jyldary mektepterde muǵalim kadrlarǵa degen qajettilik kúrt ósti, sondyqtan stýdent­terdi qabyldaý, ásirese syrttaı oqýǵa qabyldaý sany eseleı artty. Eger 1946 jyly kúndizgi bólimniń birinshi kýrsyna 362 stýdent qabyldansa, sol jyly ınstıtýtty syrttaı 60 adam ǵana bitirdi. Al 1956 jyly kúndizgi bólimge 567 stýdent oqýǵa tússe, syrttaı oqýdy 594 adam támamdady. 

Abaı atyndaǵy QazPI 1978 jylǵy óziniń 50 jyldyq mereıtoıyn laıyqty tabys­tarmen qarsy aldy. Kórnekti ádebıet, mádenıet jáne ǵylym qaıratkerleri S.Amanjolov, H.Bekhojın, Q.Jumalıev, O.Jáýtikov, M.Qarataev, A.Ys­qaqov, A.Qalybaeva, S.Qı­rabaev, A.Núsipbekova, Sh.Sátpaeva, R.Syzdyqova – osy oqý ornynyń maqtan tutar túlekteri. Olar QazPI-de mamandar daıarlaý isine ólsheýsiz úles qosty. Biz búgin qazaq bilim ordalarynyń qara shańyraǵynda bilim alǵan túlekterdiń ishinen elimizdiń ǵylym, bilim, mádenıet salalaryn damytýǵa ólsheýsiz úles qosqan belgili ǵylym jáne qoǵam qaıratkerleri M.Ábdihalyqova, T.Tájibaev, A.Zakarın, K.Aımanov, A.Sembaev, N.Jan­dildın, B.Ból­tiri­ko­va, Á.Sháripov, E.Mám­bet­qazıev, О́.Jánibekov, M.Ah­me­tova, A.Tumarbekova sııaq­ty aǵa urpaq ókilderiniń esi­min qurmetpen ataımyz. Sek­se­nin­shi jyldary ınstıtýtta júr­gizilgen ǵylymı-zert­teý jumystarynda halyq­qa bi­lim berý júıesindegi kúr­­­­de­li máseleler zertte­lip, oqý-ádiste­me­lik konferen­sııalar jyl saıyn ótkizil­di. Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy­­­ jyl­darynda kez­des­ken­ ekonomıkalyq qıyn­dyq­tar­ǵa qaramastan, 1992 jyly 24 qarashada Qa­zaq­­stan Respýblıkasy Úkime­ti­niń sheshimimen Abaı atyn­daǵy QazMPÝ Almaty Mem­lekettik ýnıversıteti (AlMÝ) bolyp klassıkalyq úlgi­de qaıta quryldy.

2003 jyly 26 qyrkúıekte Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń №1201 Jarlyǵymen qazaq joǵary biliminiń qara shańyraǵy «Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti (QazUPÝ)» bo­lyp qaıta qurylyp, «ult­tyq» mártebeni ıelendi. 2007 jyly 24 qyrkúıekte ýnı­versıtet joǵary bilim kóshbasshylarynyń Oks­ford­taǵy sammıtinde (Uly­brıtanııa) «HHI ǵasyr kósh­basshylary» baǵdarlamasy aıasynda «Birikken Eýropa» jáne «Eýropalyq sapa» tárizdi halyqaralyq marapattarǵa ıe boldy. Al 2007 jyly ýnıversıtetke «Sapa sala­syn­daǵy jetistigi úshin» Qazaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti­niń syılyǵy, «Altyn sapa» belgisi tapsyryldy. Ýnıversıtetimizdiń bul tabysynda oqý ornyn ár jyldary basqarǵan Sanjar Seıitjapparuly Asfen­dııa­rov, Báımen Alman­uly Almanov, Ser­ǵalı Espem­betuly Toly­be­kov, Halel Muhamedjanuly Ádilgereev, Ahmedı Ysqaquly Ysqaqov, Asqar Zakarııauly Zakarın, Málik Ǵabdollauly Ǵabdýl­lın, Jumabek Jú­nis­bek­uly Júnisbekov, Qul­jabaı Ábdi­qalyquly Qa­symov, Toqmuhamed Sál­men­uly Sadyqov, Serik Jaı­laý­uly Pirálıev syndy belgili ǵy­lym, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń úlesi zor. 

Búginde ýnıversıtet ujy­my Memleket basshysynyń qazirgi tańdaǵy bilim saıasaty men alǵa qoıǵan mindetterin júzege asyrý úshin jumyla eńbek etýde. Osy oraıda aıta ketý kerek, bizdiń ýnıver­sı­tet óziniń statýsyna saı «Bilim», «Gýmanıtarlyq ǵy­lymdar», «Jaratylystaný ǵy­lymdary», «Tehnıkalyq ǵylymdar jáne tehnologııalar», «Áleýmettik ǵylymdar jáne bıznes», «О́ner», «Qu­qyqtaný» mamandyqtary bo­ıynsha joǵary jáne jo­ǵary oqý ornynan keıingi bilim berý salasyndaǵy iri ǵylym jáne bilim ortalyǵy. Sonymen birge áleýmettik jáne gýmanı­tarlyq ǵylymdar boıynsha halyqaralyq qa­ty­nastar jáne quqyqtaný, eko­nomıka jáne bıznes, pe­dagogıkalyq bilim berý sa­lalarynda ǵylymı-peda­go­gıkalyq kadrlar daıyndaı­tyn kóp salaly ortalyq. Bú­gingi tańda 135 mamandyq boıynsha bilim beredi. Osy tusta byltyrdan bas­tap oqý­ ornynda jańa uıym­das­tyrý qurylymy engi­zil­­genin tilge tıek etsek oryn­dy. Búginde ýnı­ver­sı­tettiń bilim berý qyz­me­tin mamandandyrylǵan 7 oqý ınstıtýty iske asyrady. Atap aıtsaq, olar – Peda­go­gıka jáne psıhologııa; Matematıka, fızıka jáne ın­formatıka; Fılologııa jáne kóptildi bilim berý; О́ner, mádenıet jáne sport; Ja­ra­tylystaný jáne geografııa; Tarıh jáne quqyq; «Sorbonna-Qazaqstan» ınstıtýttary men sheteldik azamattarǵa arnalǵan jáne joǵary oqý ornyna deıingi daıyndyq fakýlteti. Ýnı­­versıtette ma­man daıyndaý baǵyttary boıynsha 36 kafedra, sonymen qatar 4 jalpy ýnıversıtettik kafedra – áskerı kafedra, de­neshynyqtyrý jáne sport kafedrasy, pedagogıka kafedrasy, saıasattaný jáne áleý­met­tik-fılosofııalyq pán­der kafedrasy jumys is­teıdi. Ǵylymı zertteý ınstıtýttary men ǵylymı ortalyqtar Ǵylymı ınnovasııalyq parki (ǴIP) bolyp qaıta quryldy. Sondaı-aq birneshe jańa qurylymdyq bólimshelerdi ashyp, júıege qoıdyq. My­sa­ly, biliktilikti arttyrý jáne qashyqtyqtan oqytý or­talyǵy, stýdentterge sıfr­ly qyzmet kórsetetin «Sha­pa­ǵat» ortalyǵy, Bilimdi aq­parattandyrý máseleleri jáne bilim tehnologııalary halyqaralyq ǵylymı zert­hanasy, Qazaqstan halqy As­sambleıasy kafedrasy, Qar­jy­lyq taldaý bólimi, ýnıversıtet bıýdjetin josparlaý jáne onyń oryndalýyn baqylaıtyn bıýdjet komıteti quryldy. Ýnıversıtette 8 dıs­­sertasııalyq keńes, jas ǵa­lymdar keńesi, IýNESKO peda­gogıkasy kafedrasy, Ǵy­lymı kitaphana jáne «Ulaǵat» baspasy jumys isteıdi. Abaı atyn­daǵy QazUPÝ álem­degi úzdik ýnıversıtetter qa­ta­rynda jyl saıyn óz pozısııasyn jaqsartyp keledi.     

QS World University Rankings álemdik reıtınginde 2018 jyl­­dyń qorytyndysy bo­ıyn­sha ýnıversıtet 481-oryndy ıelendi (2017 jyly – 491- oryn).

2018 jyly Emerging Europe&Central Asia Eýropa men Ortalyq Azııanyń damyp kele jatqan 30 elindegi 200 úzdik ýnıversıtetter arasynda 86-orynda tur­sa (2017 jyly – 91-oryn), res­pýblıkanyń pedago­gı­kalyq joǵary oqý oryndary arasynda kósh bastap keledi. Bilim salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý jó­nindegi Qazaqstan táýel­siz agenttiginiń Bas reıtın­gin­de pedagogıkalyq maman­dyq­tarǵa arnalǵan 32 bilim berý baǵdarlamasy úzdik úshtikke endi. Ýnıversıtettiń 51 oqý baǵdarlamasy halyqaralyq jáne ulttyq akkredıtasııadan ótti.

Abaı atyndaǵy Qazaq ult­­tyq pedagogıkalyq ýnı­ver­­­sıteti erekshe márte­be­si bar elimizdiń jetekshi peda­gogıkalyq joǵary oqý orny retinde elimizde peda­go­­gıkalyq kadrlardy da­ıyndaýdy oqý-ádistemelik jáne ǵylymı-ádistemelik qam­tamasyz etý ortalyǵy bo­lyp tabylady. Sheteldik áriptestermen birge daıyn­dal­ǵan pedagogıkalyq ma­man­dyqtar boıynsha jańa úlgidegi oqý baǵdarlamalaryn engizý jumystary jolǵa qoıylǵan. Kóptildi bilim berýge baǵyttalǵan Kembrıdj, Sasseks ýnıversıtetteri ǵa­lym­darymen jáne eli­miz­­­diń pedagogıkalyq JOO-larymen, mektep ustazdarymen birge fızıka, ınfor­matıka, hımııa, bıologııa mamandyqtaryn aǵylshyn tilinde oqytýǵa arnalǵan oqý baǵdarlamalary ázirlendi. 

Ýnıversıtettiń osy bilim berý baǵdarlamalaryn oqý-ádistemelik qamtamasyz etý úshin 19 oqýlyq aǵylshyn tilinde daıyndaldy. Ýnıver­sı­tette bakalavrıat, magıs­tratýra jáne doktorantýrada 13 mamandyqty aǵylshyn tilinde oqytý qolǵa alyndy. Osy oraıda elimizdiń orta bilim berý júıesindegi oqý­lyqtardyń 85 paıyzyn biz­diń ýnıversıtetimizdiń ǵa­lymdary jazǵanyn atap ót­kenim jón sııaqty.

Oqý orny qyzmetinde ha­lyqaralyq yntymaqtastyq mańyzdy oryn alady. Bú­gingi tańda Abaı atyn­da­ǵy ýnıversıtet 11 halyq­ara­lyq uıymdarǵa, assosıa­sııa­lar­ǵa múshe. Álemniń 23 mem­leketindegi sheteldik ýnıversıtettermen birlesken ju­mystar boıynsha 130 ke­lisimshart, memorandým­ ja­saldy. 2014 jylǵy qyr­kúıek­te Fransııanyń 800 jyldan astam tarıhy bar Sorbonna-Parıj sıtı ýnı­versıtetiniń fılıaly «Sor­bon­na-Qazaqstan» ınstıtýty ashylǵany ýnıversıtet ómirindegi eleýli oqıǵa boldy. Bul – Parıj Sorbonnasynyń álemdegi ekinshi, al Ortalyq Azııadaǵy birinshi fılıaly. Ýnıversıtette jalpy sany 790 professor-oqytýshy dáris oqıdy. Ǵylymı dárejesi men ataǵy barlar – 528 adam, onyń 134 ǵylym doktory, professor, 349 ǵylym kandıdaty, dosent jáne 45 PhD doktory eńbek etedi. Sondaı-aq bizde 14 UǴA akademıkteri men korrespondent-músheleri, 45 basqa da qoǵamdyq akademııa­lardyń akademıkteri qyzmet isteıdi. 

Abaı atyndaǵy Qazaq ult­tyq pedagogıkalyq ýnıver­sı­teti óz bolashaǵyn zertteý ýnıversıteti retinde da­mytý baǵdaryn qolǵa alý­da. Ýnıversıtette ǵyly­mı zertteýlerdiń basym ba­ǵyt­tary anyqtalǵan. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Tór­tin­shi ónerkásiptik revolıýsııa­ jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» Jol­daýy men «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamalyq maqalasynan týyn­daıtyn mindetter, úsh til­di bilim berý, qazaq tilin la­tyn álipbıine kóshirý má­selelerine baılanysty Qa­zaq­stan Respýblıkasy bilim berý júıesiniń mindetteri, «Sıfrly Qazaqstan» jáne aqparattyq-kompıýterlik 3D-­­­­tehnologııalar negizinde jańa bilim resýrstary boıyn­sha zertteýler júrgizilýde. Sondaı-aq «Sıfrly ýnıversıtet», «Innovasııalyq ýnıversıtet», «Áleýmetti jaýapty ýnıversıtet», «Jalpyǵa qoljetimdi ashyq ýnıversıtet», ınfraqurylymy bo­ıynsha «Jaıly ýnıversı­tet», muǵalimder men oqy­tý­shylardyń biliktiligin ar­tyrýdyń kóshbasshysy sııaq­ty mártebelerge qoljet­kizý úshin kúresýde. Ýnı­ver­sıtet strategııasynyń bas­ty maqsaty – eń ozyq ádis­ter men baǵdarlamalar ne­gizinde HHI ǵasyr pedagog­terin daıarlaý, taıaý jyldary bilim alýshylar sanyn 10 myńǵa jetkizý, sheteldik ýnıversıtettermen birlese otyryp, pedagogıkalyq ma­man­dyqtar boıynsha 15-ten­ asa «qos dıplomdyq» bilim berý baǵdarlamalaryn engizý, bizde oqıtyn sheteldik stýdentterdiń úlesin 5 prosentke kóterý jáne QS World University Rankings álemdik reıtıngisi boıynsha 450-oryn­ǵa kóterilý. 

Jalpy, ýnıversıtettiń bi­lim men tárbıe jónindegi atqaryp jatqan is-qyzmeti orasan. Ýnıversıtettiń tarıhy tereń, bolashaǵy eren deıtin bolsaq, sol tarıhtyń bastaýynda turǵan Alash qaı­ratkerlerin de ýnıversıtet ujymy bir sát esten shyǵarǵan emes. Qasıetti qa­ra shańyraqtyń san qıly tarıhynda ýnıversıtettiń qalyptasyp, damýyna zor úles qosqan, kórgeni men túıgeni mol tájirıbeli basshylar men qoǵam qaıratkerleriniń alatyn orny erekshe. Munyń bári keleshek urpaqtyń kemel tulǵa bolyp qalyptasýyna jarqyn jol ashatyn ónegeli tárbıe quraldary.

Takır BALYQBAEV,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq  pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń  doktory, professor

ALMATY