Japonııada perzenthanalar men aýrýhanalarda «tórtinshi» nómir bolmaıdy. Al tórtinshi qabatty «shıkaı» emes, «ıonkaı» deıdi. «Ion» – 4 sanynyń ekinshi oqylýy.
Shyǵys Azııa halyqtary 4 sanyn qoǵamdyq ómirde qoldanbaýǵa tyrysady. Máselen, atalmysh memleketterde perzenthana, aýrýhanalar ǵana emes, lıft nómirlerinen de 4 sıfryn kezdestirmeısiz. Turǵyn úılerde 4-shi nómirli páter joq. Kóshedegi kólikterdiń nómirinen de bul sıfr baıqalmaıdy. Sondaı-aq Shyǵys Azııa halyqtary nómirinde 4 sany bar ushaqqa minýden qorqady.
Tórtti qasiret sımvoly dep bilý sonaý ejelgi Heıan dáýirine de tán. Heıan dáýirindegi memleket qaıratkeri Fýdzıvarano Sanesýkeniń 982 jylǵy «Oýkı» degen kitabynda (tarıhı kúndelik) «Tórt adamdy jaman yrymǵa balap, bes adam dep bekittim» dep jazylǵan.
Japonııa atadan jetken yrym-tyıymdardy kúni búginge deıin qatań saqtap otyr. Qazirgi kezeńdegi 4 sanymen baılanysty naqty mysaldar keltirsek, Shıdzýoka qalasy, Sýrýga aýdanyndaǵy avtoturaqta 4 nómiri joq. Al aýrýhanalar men turǵyn úı páterleriniń rettik sanynda 4 múldem qoldanylmaıdy. Mysaly, №203 páterden keıin №205 páter tur.
Temir jol jelisinde de 4 sany qoldanylmaıdy. Mysaly, Takamasý Kotohıra elektrlik temir jolynda sanaq 40-qa jetpeı, 39-ben bitedi. Azyq-túlikke qatysty da 4 sanyn paıdalaný jaman yrym sanalady. Japonnyń sporttyq komandalarynda 42 tárizdi rettik nómir qoldanylmaıdy. Japon tilinde 24 (nıshı) – eki ret ólý, 33 (sandzan) baqytsyz, qasiretti degen ıeroglıfterdiń oqylýymen sáıkes bolǵandyqtan sátsiz sıfrlar sanalady.
Japonııada 9 sany da azaptalý ıeroglıfimen mándes. Bul memlekettiń aýrýhanalarynda 9-nómirli palata joq. Toǵyzdyń azaptalýdy bildiretin «kýrýshımý» degen sózge negiz bolatyn «ký» ıeroglıfimen dybystalýy birdeı bolǵandyqtan aýrýhanalarda toǵyzynshy qabat, toǵyzynshy palata degen atymen joq. Bul tildik erekshelik tek japon tiline ǵana tán bolsa kerek. Bul tek aýrýhanalarǵa ǵana emes, turǵyn úılerge de qatysty. Japondar 3, 5, 7, 8 sandaryn kıeli dep biledi.
Qytaıda da 4 sanyn keıbir salalarda qoldanbaıdy. Mysaly, Qytaıdyń áskerı áýe kemelerinde bul sıfr joq. Qytaıda besti beıneleıtin ıeroglıf pen «joq» degen uǵymdy bildiretin sóz «wǔ» dep oqylady. Bir qyzyǵy, bul elde ıeroglıftik turǵydan oqylýy «ólim joq» degen mándi bildiretin 54 sany jaqsy yrymǵa balanatyn kórinedi. Qytaıda 14 sany (shísǐ) «on ret ólý» jáne «shynymen ólý» degen mándegi ıeroglıftiń oqylýymen sáıkes bolǵandyqtan, jaqsy sanǵa jatpaıdy.
Shanhaıdaǵy ǵımarattarda 4, 13, 14 nómirli lıft túımeleri joq. Qytaıda úıdiń nómiri 4 sanyna sáıkes kelse, 3b nemese 3+1 dep tańbalanady. Qonaqúılerde de 4 nómirli bólme nemese qabat kórinbeıdi. Bul elde de avtokólik nómirlerine 4 sany qosylmaǵan. Tórtpen baılanysty 14, 24, 54, t.b. sandar da sátsizdikke ákeletin nómir dep tanylǵan.
Vetnamdar tórtten góri úsh sanynan qorqady. О́ıtkeni qatygezdikti beıneleıtin ıeroglıf pen úsh sanyn beıneleıtin tańbanyń oqylýy birdeı eken: (tam). Vetnam halqynda úsh sany jamandyqqa balanady. Vetnamdar tórtti de jaqsylyq nyshany dep eseptemeıdi. Bul eldegi ǵımarattarda «ekinshi qabattyń» ústine birden «besinshi qabat» ornalasqan.
Japon, koreı, qytaı otbasylarynda adam naýqastanyp qalsa, tórt (shı, shy, sa) degen sózdi dybystamaıdy. Japon tilinde jaman yrym shaqyratyn sandardy ımıkadzý deıdi. Keıbir jerleý rásimin ótkizetin kompanııalardyń telefon nómiri 4444 bolyp jazylady.
Shyǵys Azııa memleketterinde 4 sany bar nemese 4 sany kóbirek qamtylǵan telefon nómirleri arzan baǵamen satylady. Al «Nokia» kompanııasy Shyǵys Azııa memleketterine shyǵaratyn uıaly telefon modelderine 4-pen baılanysty ataý qoımaǵan. Sebebi bul aımaqtaǵy halyqtar ejelden nanym-senimderin buzbaı, berik ustanyp keledi.
Sheteldik uıaly telefon kompanııalarynyń Shyǵys Azııa elderine 4 nómirli ónimderdi shyǵarmaýy mynandaı oqıǵamen baılanysty bolsa kerek. Osydan biraz jyl buryn fın kompanııasy Nokia 3310 modeldi ónimderdi satylymǵa shyǵarǵany belgili. Uıaly telefonnyń osy túri jyldam satylyp ketken soń kompanııa burynǵydan góri jetilgen Nokia 3410 modelin naryqqa shyǵarady. Alaıda Azııa elderinde atalmysh marka ótpeı qalady. Álem boıynsha mıllıon sandy uıaly telefonnyń tek 148-i ǵana satylady. Satylymdaǵy bul sátsizdiktiń sebebin kompanııanyń basty keńsesiniń tazalyqshysy nepaldyq azamat túsindirip bergen eken. Ol jalpy Azııa halyqtarynyń tanymynda tórttiń sátsiz san ekenin, sondyqtan atalmysh aımaq turǵyndary osy sıfr jazylǵan taýardy alýdan qashatynyn jetkizedi. Sodan beri sheteldik uıaly baılanys kompanııalary Shyǵys Azııa elderi úshin 4 sanyn telefon markalaryna qoldanbaıdy.
Sharafat JYLQYBAEVA
