Azııanyń alyptary áriptestikti damytýǵa múddeli

Joǵary deńgeıdegi jáne basqa da ekijaqty kezdesýler men kelis­sóz­der Japonııa men QHR arasyndaǵy «Beı­bit­shilik jáne dostyq kelisimshartyna» qyryq jyl tolyp otyrǵanyna baılanysty S.Abeniń Qytaıǵa resmı sapary aıasynda ótti. Sapar nátıjeleri ja­ıynda jazbas buryn ishki jalpy ónim (IJО́) kólemi boıynsha álemniń ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalary sanalatyn osy eki eldiń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi kezeńdegi ekijaqty qarym-qatynastar tarıhynyń basty jáne mańyzdy tustaryna qysqasha sholý jasap ótkendi jón sanadyq. 

Japonııa men Qytaı arasyndaǵy negizgi tarıhı oqıǵalardyń jelisine eki eldiń ishki jalpy ónimi (IJО́) kóleminiń ósý qarqyny tikeleı áser etip, túrli salalardaǵy qarym-qatynastardyń ahýa­ly men deńgeıi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty ózgerip otyrǵanyn anyq baıqaýǵa bolady. 

1972 jylǵy qyrkúıekte birlesken málimdeme negizinde soǵystan keıin úzilip qalǵan ekijaqty dıplomatııalyq qatynastar qalpyna kelse, 1978 jyldyń tamyz aıynda eki el arasynda Beıbitshilik jáne dostyq kelisimine qol qoıylyp, sol jyldyń 23 qazanynda sol kezdegi Qytaı premer-mınıstriniń orynbasary Den Sıaopın Tokıoǵa sapar jasap, Japonııa premer-mınıstri Takeo Fýkýdamen kelissózder ótkizdi. Sapar barysynda kóptegen japondyq kásiporyndardy aralap, eldiń ekonomıkalyq damý úrdisine qyzyǵýshylyq tanytqan Den Sıaopınge Japonııa úkimeti Resmı úkimettik qoldaý (ODA) formaty aıasynda Qytaıǵa qar­jylyq jáne tehnıkalyq kómek kórsetýge ýáde berdi. Bul kezde Japonııa IJО́-i 1,01 trln dollar bolsa, Qytaıdyń IJО́-i nebári 0,22 trln dollar edi. 

1979 jyly Japonııa úkimeti ODA formaty aıasyndaǵy Qytaıǵa qarjy­lyq kómektiń alǵashqy kezeńin bas­tap, eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qa­rym-qatynastar damı bastady. 1984 jy­ly Japonııa premer-mınıstri Iа.Na­ka­soneniń Qytaıǵa sapary barysynda taraptar ODA formaty aıasyndaǵy qarjylyq kómektiń kólemin ulǵaıtýǵa kelisti. Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 1,32 trln dollarǵa jetse, Qytaıdyń IJО́-i 0,32 trln dollar edi. 

1992 jyldyń qazanynda Japonııanyń ımperatory Akıxıto jubaıymen Qy­taı­ǵa sapar jasap, sapar aıasynda «Bizdiń el Qytaı xalqyna kóptegen aýyrtpashylyq artqan tarıxta bir baqytsyz kezeń bar. Ony oılasam men tereń muńǵa bata­­myn» dep, eki el arasyndaǵy beı­bit­­shilikti tileıtinin jetkizdi. Japo­nııa ımperatorynyń bul sapary 1989 jylǵy Beıjińdegi Tıananmen alańynda bolǵan qandy oqıǵadan keıin xalyq­aralyq ızolıasııa jaǵdaıynda otyrǵan Qytaı úshin eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń dostyq sımvoly retinde qabyldanǵan edi. Amerıka bastaǵan Batystyń qarsylyǵyna qara­maı Japonııa Qytaımen saýda-eko­no­mı­kalyq qatynastardy qaıta jan­dan­dyrǵan alǵashqy el boldy.

Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 3,91 trln dollarǵa jetse, Qytaıdyń IJО́-i 0,50 trln dollar edi. 

1998 jyldyń qarasha aıynda eki el arasyndaǵy Beıbitshilik jáne dostyq kelisiminiń jıyrma jyldyǵyn atap ótý maqsatynda QHR tóraǵasy Szıan Szemın Japonııaǵa sapar jasady. Bul Qytaı basshysynyń Japonııaǵa alǵashqy resmı sapary boldy. Sapar barysynda Szıan Szemın japondyq mektepterdegi tarıx pánderiniń oqýlyqtaryn synǵa alyp, ol jaıyndaǵy óz oıyn ımperatorǵa da ashyq aıtty. Sodan bastap eki el arasynda tarıxtyń keıbir tustaryna qatysty qarsy pikirler qatty aıtyla bastady. Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 4,03 trln dollarǵa jetse, Qytaıdyń IJО́-i alǵash ret 1 trln dollarǵa jetti.

2001 jyldyń tamyz aıynda Ja­ponııanyń premer-mınıstri D.Koıdzýmı saltanatty túrde «Iаsýkýnı Djındjıa» sıntoıstik xramyna baryp, soǵysta qaıtys bolǵan soldattardyń rýxtaryna taǵzym etti. Buǵan Qytaı úkimeti «A kategorııasyna jatatyn áskerı qyl­mys­kerlerdiń rýxtaryna taǵzym etý arqyly olardyń jasaǵan aýyr qylmystaryn jaq­tap, basqynshylyq soǵysty aqtap otyr» dep qatty qarsylyq bildirdi. Ekijaqty qarym-qatynastar tarıhynda bul kezeń «Saıasattyń salqyndaǵan, eko­no­mıkanyń qyzǵan kezeńi» dep ataldy. 

Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 4,30 trln dollar bolsa, Qytaıdyń IJО́-i 1,34 trln dollar bolyp, áli áriptes elden edáýir artta edi.

2006 jyldyń qyrkúıeginde D.Koı­dzýmıdiń óz erkimen qyzmetinen ketip, ornyna S.Abeniń kelgenin QHR tóraǵasy Hý Szıntao jaqsy jańalyq re­tinde qa­byldap, birden jańa úkimet basshysyn Qytaıǵa shaqyrdy. S.Abe shaqy­rýdy jyly qabyldap, óz qyzmetine kirise sala nebári bir aıdan keıin, ıaǵnı 2006 jyldyń qazanynda Beıjińge resmı sa­par jasady. Bul sapar «muzdy jar­ǵan sapar» dep baǵalandy. Bul kezde Ja­ponııanyń IJО́-i 4,53 trln dollar bolsa, Qy­taı­dyń IJО́-i 2,77 trln dollar bolyp, ja­pon ekonomıkasynan áli eki ese tó­men bolǵanymen, ósý qarqyny kúshine engen kez edi.

2008 jyldyń mamyrynda QHR tór­aǵasy Hý Szıntao Tokıoǵa resmı sapar jasap, Japonııa úkimetiniń basshysy Iа.Fý­ký­damen eki el arasyndaǵy mańyz­dy bir­les­ken málimdemege qol qoıdy. 1972 jylǵy bir­lesken málim­deme, 1978 jylǵy keli­sim­shart, 1998 jylǵy birlesken dekla­ra­sııa­dan keıingi «Tórtinshi saıası qujat» dep ata­latyn bul málimdemede tarıxı kóz­q­a­rastar men Taıvan másele­leri sııaq­ty prob­lema­lar kóp atalmaı, tipti japon úki­m­eti­niń soǵystan keıin­gi pası­fıs­tik beı­­bit saıasaty joǵary baǵala­na­tyny jaıyn­­da da aıtylǵan bolatyn. Bul kezde Ja­ponııa­nyń IJО́-i 5,04 trln dol­lar bolsa, Qy­taı­dyń IJО́-i 4,60 trln dol­lar bolyp, japon ekonomıkasyna sál-aq jetpeı tur edi.

2006 jyldan bastap saıası-ekono­mı­kalyq turǵydan jaqsy damyp kele jatqan ekijaqty qatynastar elder ara­syndaǵy daýly araldardyń kesirinen qaıta salqyndap ketti. Japonsha «Sen­kaký», qytaısha «Dıaoıýıdao» dep atalatyn aralǵa jaqyn jerde japon teńiz qaýipsizdigin qamtamasyz etetin ja­pondyq áskerı keme men qytaılyq balyqshylar kemesi soqtyǵysyp qalyp, japon taraby qytaılyq balyqshylardy qamap qoıǵanyna qarsylyq bildirgen Beıjiń japondyq kásiporyndar kóp paıdalanatyn sırek metaldardyń eksportyna shekteý qoıyp, saıası másele ekonomıkalyq problemaǵa aınalyp shyǵa keldi. Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 5,70 trln dollar bolsa, Qytaıdyń IJО́-i 6,07 trln dollar bolyp, japon ekonomıkasyn basyp ozyp, álem­niń ekin­shi ekonomıkasyna aınalyp úlger­gen­dikten, Beıjińniń saıası pozısııasy da kúsheıgen edi. 

2012 jyldyń qyrkúıek aıynda Ja­ponııa úkimeti «Senkaký» aralyn mem­le­kettiń menshigi dep jarııalady. Oǵan qarsylyq bildirgen Qytaıdyń syrtqy ister mınıstrligi málimdeme jasady. Sol-aq eken qytaılyq qalalar men óńir­lerde sherýler ótip, japondyq zattarǵa boıkot jarııalanyp, onlaın zattar satylatyn dúkenderge shabýyldar jasaldy. Ekijaqty qatynastarda eń nashar jaǵdaı týyndady. Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 6,20 trln dollar bolsa, Qytaıdyń IJО́-i 8,57 trln dollar bolyp, japon ekonomıkasyn edáýir artta qaldyra bastaǵan edi. 

2012 jyly álemniń ekinshi ekonomı­kasyna ǵana emes, saıası jáne áskerı derjavaǵa aınalǵan QHR-dyń tóraǵasy bolyp saılanǵan Sı Szınpın Japo­nııaǵa jyly qaraı qoımady. Jer daýy men tarıxı máselelerge qatysty qatań pozısııany ustanyp, eki eldiń memleket basshylary úsh jyl boıy bir ret kezdespegen kezeń boldy. 2014 jyly Beıjińde ótken Azııa jáne Tynyq muxıty elderi basshylarynyń sammıti aıasynda Sı Szınpın S.Abemen birinshi ret kezdeskenimen, birneshe mınýtqa sozylǵan kezdesýde tolyqqandy kelissózder ótkizý múmkin bolmady. Bul kezde Japonııanyń IJО́-i 4,85 trln dollarǵa tómendep ketken bolsa, Qytaıdyń IJО́-i 10,53 trln dollar bolyp, japon ekonomıkasynan eki ese asyp tústi. 

Japonııa úkimet basshysy S.Abe eki el arasyndaǵy qatynastardy qaıtadan qalpyna keltirýge qyzyǵýshylyq tany­typ keledi. Osy jyldyń mamyr aıynda QHR premer-mınıstri Lı Kesıan­dy Japonııaǵa shaqyryp, jyly qonaq­jaı­lylyqpen qabyldap, memleket basshysy Sı Szınpınmen kezdeskisi keletinin jetkizdi. Sóıtip ótken aıda, Vladıvostok qalasynda ótken ekonomıkalyq forým aıasynda Sı Szınpınmen kezdesip, ekijaqty qatynastardyń tyǵyz bolýy mańyzdy ekenin aıtty. AQSh-pen saýda soǵysyn júrgizip otyrǵan Qytaı da janyndaǵy kórshisi Japonııamen tyǵyz qatynasta bolýǵa múddeli.

Qazirgi kezde Japonııanyń IJО́-i 5,17 trln dollar bolsa, Qytaıdyń IJО́-i 14,09 trln dollar bolyp, japon eko­no­mıkasynan úsh ese artyq bolyp otyr. Osylaısha ekinshi dúnıejúzilik soǵys­ta kúırep qalyp, bárin jańadan bas­taýǵa májbúr bolǵan Shyǵystyń eki eli Ja­ponııa men Qytaı soǵystan keıingi kezeńde básekeles elder retinde bir-biri­men jarysyp kelgenimen áriptes elder retinde birine-biri bolysyp, memleket bas­qarý júıeleri men saıası rejimderi bólek bolǵanymen saýda-ekonomıkalyq múd­deleri bir bolyp, álemniń ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalary bolyp, ekeýi de Azııanyń alyp memleketterine aınaldy. Eki el arasyndaǵy saýda aınalymy jylyna shamamen 280 mlrd dollardy qurap, álemdegi eń joǵary deńgeıde tur. Bul degenimiz demalys kúnderin sanamaǵanda japondar men qytaılar kúnine bir mıllıard dollarǵa saýda jasap otyr degen sóz. Qytaıda eki myńǵa jýyq japondyq kompanııa jumys jasasa, olarda on mıllıonǵa jýyq adam jumys istep júr. Qytaıda osy kúni 130 myńǵa jýyq japon turyp jatsa, Japonııada 700 myńǵa jýyq qytaı turyp jatyr. Eki eldiń qalalary arasynda aptasyna myńdaǵan ushaq ushyp, jylyna eki jarym mıllıon japon «aspan asty eline» týrıst bolyp barsa, bir jylda jeti mıllıonǵa jýyq qytaı «kúnshyǵys eline» qydyrýǵa keledi. Saýda jasap, ekonomıkalyq áriptestikti damytýǵa kúsh te jetedi, aralasyp, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty tereńdetýge jaǵdaı da jetedi, oqyp-bilip, ǵylymı-tehnologııalyq salada áriptestik ornatýǵa múmkinshilik te mol. Endi tek osy salalarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetetin saıası jiger ǵana berik bolýy qajet. Dál osyǵan eki eldiń basshylary da múddeli. 

S.Abeniń osy jolǵy Qytaıǵa sapa­rynyń basty maqsaty da osy boldy. 

«Bir-birimizge kómek kórsetý turǵy­synan emes, budan keıin damyǵan elder retinde bir-birimizben teń dárejede ózara tıimdi áriptestik ornataıyq» degenge keledi ótken kelissózderdiń máni men maǵynasy. Japonııa 2010 jylǵa deıin Qytaıǵa ODA formaty aıasynda shamamen 30 mlrd dollar kóleminde qarjylyq kómek kórsetip kelse, endigi kezekte 30 mlrd dollarǵa qytaıdyń ıýanyn satyp alyp, valıýtalyq svop formaty aıasynda eki eldiń arasynda saýda jasaıtyn kompanııalarǵa qoldaý kórsetýge qa­tysty kelisim osy jolǵy sapardyń bas­ty nátıjeleriniń biri boldy. Álemdik ekonomıkalyq jáne geosaıası axýalǵa Azııanyń osy eki alyp eli Japonııa men Qytaıdyń saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynastar deńgeıiniń áseri kóp ekenin eskersek, Shyǵysymyzdaǵy myqty memlekettermen tyǵyz qatynasta bolýǵa biz de múddeli bolýǵa tıispiz.

Batyrxan QURMANSEIIT,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin