Jobany jurtshylyqqa tanystyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary L.Prokopenko bul jobanyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda, qazaq mádenıetin, tarıhyn, fılosofııasyn, sondaı-aq qazaq halqynyń qundylyqtaryn nasıhattaýǵa baǵyttalǵanyn atap kórsetti. Tarıhqa sholý jasaı otyryp, qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtaryna aınalǵan qaıyrymdylyq, keńdik, qonaqjaılylyq, senim men dostyq sııaqty qasıetterdi dáripteý arqyly jastardyń boıyna elge degen súıispenshilikti darytý ekenine nazar aýdartty.
Budan keıin sóz alǵan sheshender de jobanyń basty maqsaty – ulttyq qundylyqtarymyz negizinde halyq birligin odan ári nyǵaıtý jáne eldegi turaqtylyqty saqtaý máselesine den qoıyp, tipti jobanyń tusaýyn kesken oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ǵosman Tóleǵul bergen batada da sol oı aıshyqtaldy:
Qyzmet etip halqyńa.
Úıretip, dástúr-saltyńa.
«Qazaqtaný», ómir súr,
Syıly bolyp jalpyǵa!
«Qazaqtaný» jobasynyń bir ereksheligi – ol lektorııge qatysatyn ǵalymdar men jazýshylar, qoǵam qaıratkerleri, etnosaralyq qatynas salasynyń sarapshylary, medıatorlar oblys ortalyǵynan qaıtpaı, óńirdegi shaǵyn qalalarǵa, eldi mekenderge, bilim ordalaryna, kásiporyndar men mekemelerge baryp, joba maqsatyn túsindiretini.
Bul maqsat Aqmola oblysynda «Qazaqstannyń qasıetti geografııasy», «Jıdebaıdyń juldyzdy dalasy», «Shyǵystyń rýhanı kerýeni», «Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy», «Aqmola oblysynyń tarıhı toponımıkasy», «Rýhanı jańǵyrý sheńberindegi Qazaqtaný máselesi», «Qazaqstantaný jáne qazaqtaný: uǵymdardyń araqatynasy», t.b. taqyryptar boıynsha sóılengen sózderde tereńinen qamtyldy. Bir qýanarlyǵy – halyqtyń joba maqsatyn túsinip, qabyldaǵany, sheshender sózine óz ómirlerinen mysal qosyp, aqparatty baıyta túskenderi. Iаǵnı, bul – halyq arasynan osy baǵytty dáripteıtin eriktiler pýlyn jasaqtaý múmkindiginiń kórsetkishi.
* * *
Jobanyń at basyn tireıtin kelesi óńiri Qyzylorda oblysy ekendigin estigende «qazaqylyqtyń qaımaǵy tunǵan jerdiń halqyna «Qazaqtaný» boıynsha ne úıretesizder?» deýshiler de tabyldy.
Bul jerde joba ataýyna ústirt qaraýshylyqty baıqaýǵa bolady. «Qazaqtanýdyń» bir ereksheligi – onyń úırete júrip, úırenetin formatynda. Iаǵnı, qazaqtyń tarıhy men dástúrlerin, gýmanıtarlyq jáne adamgershilik qaǵıdattaryn dáripteı otyryp, ushqyr zaman aǵymynyń saldarynan umytylyp bara jatqan sol qadir-qasıetterimizdi jahandanǵan jastarǵa úıretý. Keńes dáýirinde týǵan ózimiz de kitaptan oqyp qana biletin salt-dástúrlerimizdi tiriltip, kórip, úırený, onyń fılosofııasyn túsiný. Bul týraly «Aıqyn» gazetiniń bas redaktory N.Júsip: «Qazaqtaný» degen sózdi tereńine boılap oqysaq, eki maǵyna shyǵady, biri «qazaqty taný», ekinshisi – ózimizdiń qazaqtanýymyz», – dep jaqsy aıtty.
Bıyl eki ǵasyrlyq tarıhı mejesine shyqqan Qyzylordanyń sońǵy jyldary erekshe kórkeıip, túlegeni birden baıqalady. Muny Assambleıa Tóraǵasynyń orynbasary L.Prokopenko óz sózinde atap kórsetip, ólkede Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jáne Prezıdenttiń Bes áleýmettik bastamasyn iske asyrýda úlgi bolyp otyrǵan isterdi sanamalap ótti. Olardyń ishinde «Uly Dala eli» tarıhı-tanymdyq ekspedısııasy, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda ótkiziletin Qaıyrymgerler men mesenattardyń forýmy da bar.
Stýdentter saraıynda ótken jalpy otyrys aldynda qazaqtyń kóne buıymdary men olardyń jańǵyrtylǵan túrleri, qolóner sheberleriniń, zergerlerdiń buıymdary qoıylǵan kórme jurt nazaryn erekshe aýdartty. Al ǵalymdar men jazýshylar Qulbek Ergóbek, Myrzageldi Kemel, Sábı Ańsat, Nurtóre Júsip, Berik Ábdiǵalıulynyń Syr eli halqyna, ásirese jastarǵa arnaǵan maǵynaly, tereń oıly sózderin aýdıtorııa uıyp tyńdaǵanda, bul jaqta «sózdiń jetim» emes ekenine kóz jetkizdik.
Osy sapar barysynda bir tobymyzǵa Qorqyt ata memorıaldyq-arhıtektýralyq keshenin kórý buıyrdy. Qupııasy mol tulǵaǵa arnalǵan keshenniń salyný ereksheligi, avtorlary B.Ybyraev, S.Isataevtyń qııalynyń ushqyrlyǵy tańǵaldyrady. Oıyma ózim jaqynda ǵana jarııalaǵan ult ustazy Ahmet Baıtursynuly dúnıege kelgen úıdiń júdeý-jadaý jaıy oraldy. Byltyr Aqtóbe oblysynyń Oıyl aýdanynda bolyp, Shyǵanaq Bersıev atamyzdyń kesenesin kórgende de kóńilim alaı-dúleı bolǵan. Asqaqtaǵan eskertkishke, onyń abattandyrylǵan alqabyna qarap turyp, «Topyraǵynda týǵan ulylaryn ulyqtaýda óńir basshylary Qyrymbek Kósherbaevtan úlgi alýy kerek qoı!» dep oılaǵanym ras.
Qyzylorda oblystyq assambleıasy 41 is-shara («Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy boıynsha – 3; «Týǵan jer» – 22; «Qazaqstannyń qasıetti jerleri» – 8; «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» – 5; «Latyn álipbıine kóshý» – 3) ótkizgen eken. Qatarymyzǵa qosylǵan Sábı Ańsat, Aıtjan Orazbaqov, Sáýlet Sahıev sııaqty zertteýshi ǵalymdardyń áleýetteri olardyń «Qazaqtaný» jobasyn da tabyspen júrgize alatynyna senim uıalatty.
* * *
Qostanaı jaq týraly aıtylsa, onyń eldi asyrap otyrǵan egini men adamdarynyń orys tildi ekendigi qatar aıtylady jáne solaı ekeni ras.
«Kóp qorqytady, tereń batyrady» degen sóz teginnen aıtylmaǵan. Tyń ıgerý, birneshe qalasynyń «Búkilodaqtyq komsomol qurylysy», «Jastar qalasy» dep jarııalanýy oblysqa odaqtyń túkpir-túkpirinen ózge ult ókilderiniń aǵylyp kelip, ornyǵýyna jol ashty. Keńestik dáýirde mundaǵy qazaq halqynyń sany múlde azaıyp ketýine sebepshi bolǵan da solar.
Táýelsizdik jyldary jaǵdaı óte baıaý da bolsa, túzele bastady. Degenmen, paıyzdyq turǵydan alǵanda turǵyndarynyń shıregine ázer jetip otyrǵan, eń ásem kóshesi Lenınniń atymen atalǵan qalalar áli de bar. Olardy túzetýge sanasy jańǵyrmaı, sol baıaǵy keńestik, «aǵa halyqtyq» psıhologııany ustaýshy toptar kedergi keltirýde. Sondyqtan «Qazaqtaný» tap osyndaı jerlerge kerek joba.
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Vıtalıı Iono Tvarıonas bastap Qostanaıǵa kelgen toptaǵy qoǵam qaıratkerleriniń, ǵalymdar men etnosaralyq qatynastar boıynsha sarapshylardyń maqsaty soǵan sáıkes-ti. Ol – «Qazaqtaný» jobasy aıasynda Qazaqstan etnostaryna qazaq halqynyń salt-dástúrleri, mádenıeti, ádebıeti, fılosofııasy týraly tereń aqparat berý, olardy jalpyulttyq birlik pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyrýdyń, onyń qyzmet etýiniń jáne odan ári jetildirýdiń biriktirýshi negizderiniń biri retinde mańyzyn túsindirý. Jáne olar osy maqsatty iske asyrý úshin elimizdiń túkpir-túkpirinen shaqyryldy.
Ilııas Omarov atyndaǵy qazaq teatrynda bastalǵan respýblıkalyq lektorııde oblys ákiminiń orynbasary Marat Júndibaev óńirde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha jasalyp jatqan ıgi qadamdardan habardar etti. Jasyratyny joq, túrli etnostyq toptardyń ókilderine qazaq halqynyń tarıhy, dástúrleri, mádenıeti, ádebıeti men óneri, tili men dini, fılosofııasy men turmys-saltyn tanýyna baǵyttalǵan jumystardyń aýqymy qýantty.
Toptarǵa bólinip jumys istegen kezde ákim orynbasarynyń sózderine dálelder aldymyzdan shyǵyp otyrdy. Jergilikti faktorlar ǵalymdarǵa jańa oı salyp, isker, kásipker adamdarǵa ıdeıa aıtqyzyp, shyǵarmashyl adamdarǵa shabyt syılady. Ǵalymdar: astanalyq J.Artyqbaev «Qazaqtaný» boıynsha ata-babalar dáýirinen kelgen dástúrlerge súıenetin oqý-ádistemelik qural daıyndaý kerektigin usynsa, pavlodarlyq S.Bastemirovtiń memleket tarıhyndaǵy jeti ata qubylysyna baılanysty tanymdyq áńgimeleri eshkimdi beıjaı qaldyrmady. Qyzyljardan kelgen K.Smaıylova álemdik syn-qaterlerge bizdegideı etnosaralyq birligi myqty el ǵana tótep beretinin qadap aıtty. Shyǵysqazaqstandyq G.Pýssep pen jezqazǵandyq D.Chýmakova san ultqa pana bolǵan qazaq halqyna jyr joldaryn arnady.
Rýdnyı men Lısakov qalalaryna, Qarabalyq aýdanyna barǵan top músheleri aýdıtorııanyń zııaly áńgimege sýsap qalǵandyǵyn baıqap, dáristerine bar ǵylymı-sarapshylyq áleýetterin saldy. Qatysýshylardyń belsendilikterinen, suraqtardy kóp qoıýynan tyńdaýshylardyń jańa jobaǵa degen qyzyǵýshylyǵy, al assambleıanyń jergilikti uıymdary is-sharalarǵa muqııat daıyndalǵany baıqaldy.
«Qazaqtaný» jobasy sheńberinde ótken Analar keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda oblystyq Analar keńesiniń tóraıymy Shýshanık Vaganovna Sarkısıan «ómirde jetken ár jetistigim qazaq halqynyń qoldaýynyń arqasynda» dep aǵynan jarylsa, qoǵamdyq keńestiń tóraıymy, oblystyq assambleıa múshesi Aleksandra Sýslova sózin «64 jasymnyń 62 jyly qazaq jerinde ótti. Men bul dalaǵa tamyrymdy tereńge jibergen janmyn» dep bastady. Ári qaraı orys tilinde Dospambet pen Qaztýǵannyń jyrlaryn oqı otyryp, osy zamanǵa ıip ákep aıtqan oılaryn otyrǵandar uıyp tyńdady.
Etnosaralyq tatýlyq pen birliktiń qundylyǵyn óz tájirıbesi arqyly baıandap, qoǵam sanasyna áser etip júrgen mundaı jandardy oblystan «Qazaqtaný» jobasyn dáripteıtin pýlǵa tartýǵa bolar edi. Olar Qostanaıdy qazaqtandyrý isine ǵana emes, tutastaı alǵanda, Memleket basshysynyń Strategııalyq baǵdarlamalaryn iske asyrýdaǵy Assambleıanyń rólin kópshilikke jetkizýge, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń baǵyttaryn túsindirýge laıyqty úles qosary sózsiz.
Kamal ÁLPEIISOVA,
jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdat
