N.Nazarbaev óz baıandamasynda tarıhtan mysal keltire otyryp, básekeles kúshterdiń teketiresi álemdi birte-birte qaqtyǵystarǵa alyp keletinin jetkizdi. Shyndyǵynda AQSh, Reseı, Qytaı jáne Eýropa odaǵynyń memleketteri arasyndaǵy saıası tartys ekonomıkaǵa nuqsan keltirip jatyr. Básekede jeńimpaz bolmaıdy. Álbette, atalǵan memleketterge onyń saldary áser etetini sózsiz. Sondyqtan memleket basyndaǵy saıasatkerlerdiń ymyraǵa kelýi kemel keleshekke bastaıdy. N.Nazarbaevtyń baıandamasynan kóp ýaqyt ótpeı AQSh prezıdenti Donald Tramptyń Reseımen KSRO kezinde qol qoıylǵan qarýsyzdaný kelisiminen bas tartatynyn jarııalaýy qaýiptiń kúsheıe túskeniniń dáleli. AQSh pen Reseı áskerleriniń oqý-jattyǵý jıyndaryn jıi ótkizýi de beker emes.
Jahandyq oıynshylar arasyndaǵy básekelestik terrorızmniń artýyna da sebep. Ýkraına, Sırııa, Taıaý Shyǵys, Iemen, Iran sııaqty memleketterde terrorızmniń órshı túsýi, ár eldiń sheshimdi óz strategııasy sheńberinde izdeýi, terrorlyq toptar týraly aqparattyń túrli bolýy álemdegi qaýipsizdikke nuqsan keltirip otyr. DAISh qurylǵanda bas aýyrtpaǵan Eýropa elderi terrorıstik áreketter ózine kelgenshe máseleniń mańyzdylyǵyn túsinbegen edi.
Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qurylǵan Birikken Ulttar Uıymy kún tártibindegi máselelerdi sheshýde áli de sharasyz. Munyń sebebi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleriniń qarar qabyldaýdaǵy erkindigi. Álemde beıbitshilik ornatý úshin BUU-ǵa múshe elderdiń quqyǵy teń bolýy shart. Sırııada, Ýkraınada myńdaǵan adamnyń ómirin jalmaǵan soǵystyń sońy joq. Degenmen úlken kúshterdiń bul máselelerdi sheshpesten, ózara tartysýy atalmysh problemalardy odan ári ýshyqtyryp, jańa urpaqtyń úmitin sóndiredi.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 2019 jyldyń 19 qazanynda Brıýsselde 51 memleket pen úkimet basshylaryn jınaǵan Azııa-Eýropa sammıtinen buryn «Eýraktıvtiń» bas redaktory Gregorıı Gotevke bergen suhbatynda jahandanýǵa bastar múmkindiktermen bólisti. Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen qurylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes, Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi men Eýropa odaǵy jobalarynyń «Úlken Eýrazııa» degen atpen biryńǵaı ıntegrasııa jobasy aıasynda birlesýge múmkindik bar ekenin aıtty.
Bul seriktestik qurý úshin aıtylǵan alǵashqy oı. Úlken Eýrazııa mádenıeti dep sıpattalatyn usynys negizinde zertteý jasap, áreket etý, konferensııalar ótkizý múshe memleketterge paıdaly bolmaq.
Jahandyq básekelestik damymaǵan memleketterdiń kedeılene túsýine ákep soǵady. Qytaı usynǵan Jańa Jibek joly jobasy, Reseı usynǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Eýropa keńesiniń jobalary syndy usynystardyń maqsaty – ómir súrý deńgeıin arttyrý, damý, demokratııa men adam quqyqtarynyń saqtalýy. Bul úsh jobanyń da kózdegeni bir. Eýropa-Azııa memleketteriniń seriktestigi barysynda ýaqytty da, múmkindikti de tıimdi paıdalaný mańyzǵa ıe. Jańa Jibek joly jobasy aıasynda Qazaqstannyń ortalyqqa aınalýy kóptegen salalardy damytýǵa múmkindik beredi.
Qytaı sońǵy jyldary tehnologııalyq ınvestısııa men tehnologııa óndirý turǵysynda ilgeriledi. Alaıda shyǵarǵan taýarlardy satý úshin naryq qajet. Eýropa odaǵynyń memleketteri bul turǵyda tıimdi. Iаǵnı, Eýroodaq pen Qytaı arasyndaǵy baılanys eki tarap úshin de utymdy bolady. Memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq seriktestik ýaqyt óte mádenı áriptestikke ulaspaq. Osylaısha, Azııa-Eýropa arasyndaǵy ekonomıkanyń ilgerileýi sııaqty Eýrazııa mádenıeti de alǵa basady.
Qazaqstan Ortalyq Azııa memleketteriniń daǵdarysyn sheshýshi kóshbasshy retinde tanyldy. 2017 jyly naýryzda Astanada Ortalyq Azııa keńesiniń alǵashqy jıyny ótip, óńirdegi seriktestik máseleleri talqylandy. Shekara týraly túıin tarqap, ózara básekelestik seriktestikke ulasty. Bul qadam Qytaıdyń Jibek joly jobasyn Ortalyq Azııanyń basqa elderiniń paıdalanýyna múmkindik beredi. Azııadaǵy problemalardyń sheshim tabýy Eýropamen ekonomıkalyq jáne saıası seriktestik qurýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan Qazaqstan usynǵan syrtqy saıasat strategııasy Eýrazııa qurlyǵyna tynyshtyq, beıbitshilik pen jandaný alyp kelmek.
N.Nazarbaev aıtqandaı, búgin jáne keleshekte adamzatty saqtaýdyń jalǵyz joly – álem memleketteri men kóshbasshylarynyń kelissóz júrgizýi. Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynan halyqaralyq dıalogty jaqsartý úshin baryn salýda. Túrkııa men Reseı keıingi jyldary bul máselede Qazaqstanmen yntymaqtasa jumys istep keledi. Osylaısha barlyq álemdi jumyldyrýǵa nıettimiz. Jahandaǵy máseleler qarýmen emes kelissózdermen sheshiledi.
Salıh IYLMAZ,
Ankara Iyldyrym Baıazıt ýnıversıteti, Reseı zertteý ınstıtýtynyń basshysy, professor
Maqalany aýdarǵan Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
