Sol «Til mádenıeti» túsiniginiń qataryna maqal-mátel, naqyl sózderdi qoldaný mádenıeti de kiredi. Halqymyzdyń rýhanı ómiriniń mol murasynyń biri – maqal-mátel men naqyl sózder. Halqymyz «Sóz jaýhary – maqal-mátel», «Sózdiń kórki – maqal» dep beker aıtpaǵan. «Til mádenıeti» túsinigi qamtıtyn basty oı-paıym – sózdi oryndy qoldaný. Sonymen qosa, sanany júıeli retteý, jasampazdyqqa baǵyttaý.
Kózimiz jetpes ejelgi zamannan kózimiz qanyq osy kúnge deıin halqymyzdyń basym kópshiliginiń aýzynan túspeı kele jatqan maqal-mátelder kúndelikti qoǵamı ómirden alynǵanyn aıqyn ańǵaramyz. Bul adamdardyń qanyna sińip, súıegine daryǵan. О́ıtkeni mán-maǵynasy bıik maqal-mátelder halyqtyń danalyǵynan nár alyp, ár azamattyń boıyndaǵy rýhanı baılyǵyna aınala kele, kúndelikti úlkendi-kishili, nemese kúrdeli qubylystarǵa baılanysty, retine qaraı utymdy qoldanylady. Tipti tabıǵı bolmysymyzdyń ajyramas bóligine aınalyp, durys baǵytty ustaný rýhanı «nysana» rólin atqarady deýge bolady. Aqyry, «naqyl sózderden – aqyl sózderge» aınalyp – keleshek taǵdyrymyzǵa «jolbastar» sóz retinde qoldanylady. El-jurtymyz maqal-máteldermen birge bite qaınasyp ómir keship kele jatyr desek, artyq emes.
Qazaqtyń maqaldarynyń basym kópshiligi erlikti, ultjandylyqty, patrıotızmdi, adaldyq pen adamgershilikti qalyptastyratyny aıqyn. Kóbine maqaldyń kómegimen aıtylatyn oı-paıymdy yqsham, utymdy paıdalanýǵa bolady. Onda halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy tájirıbesi shaǵyn, «qysqa da nusqa» formaly tásilmen oı dáldigi ushtala tujyrymdalyp, tyńdarmanǵa júıeli jetkiziledi. Halqymyz til ónerine úlken mán bere otyra, sóz qadirin túsiretin, maǵynasyn túsinbeıtinderge qarsy ashy shyndyqty aıtqan. Mysaly: «Baılaýy joq sheshennen, úndemegen esti artyq», «Aýzyna kelgendi sóıleý − aqymaqtyń isi», «Irigen aýyzdan − shirigen sóz shyǵady» degen maqaldar osyndaılarǵa aıtylsa kerek. Maqal-mátelderdiń taqyryptary ár alýan, biraq barlyǵyn da halyqtyń «ónegeli sózi, ıgiliktiń kózi» dep qaraý orynsyz.
Taǵy bir maqal jaıly. Kóbine teledıdardan, árkimnen jıi estıtinimiz: «Syıǵa – syı, syraǵa – bal» támsili. Bul maqaldy osy nusqada qoldaný sanaly azamatqa jaraspaıdy. Onyń áýelgi oı-maqsaty múldem basqasha bolǵandyǵy týraly aıqyndap aıtý paryz. Dana halyq osy maqaldyń burmalanbaǵan, bastapqy nusqasyna tereń mán bergen. Qaı kezden bastalǵany belgisiz, onyń bastapqy tereń oıy ózgerip, máni túsip ketken. Maqaldy osy nusqada qoldanatyndar − sana tarazysyna salmaǵandary, zerdeli paıymdamaǵandary. О́te ókinishti. Bul nusqada maqal ǵıbrattyq salmaǵyn joǵaltyp, basty oıy ózgerip, ájýaly sózge aınalǵan. О́ıtkeni bul maqaldyń durys nusqasy bylaı aıtylady: «Syıǵa – syı, syrǵa − bal». Maqaldyń ajyramas qasıeti «syr» sózimen baılanysty. Ishińizde tereń jatqan «sary altyndaı» syryńyzdy qozǵap, dosyńyzǵa pash etseńiz – ol sizden qolyndaǵy bar asylyn aıamaıdy. Sizge sheksiz razy bolady. Adam jan-dúnıesi solaı qalyptasqan. Bul maqal aýyzǵa alǵashqy alynar erte zamanda, bal óte sırek te qymbat dámniń qataryna jatqan. Al qazaq dalasynda syra múldem bolmaǵany belgili. Sonymen, maqaldardyń máni men sánin joǵaltpaı qoldanǵan jón. О́ıtkeni bul jastardyń rýhanı qalyptasýyna, nátıjeli de baıandy ómir jolyn jańylmaı tańdaýyna úlken áser etetindigi daýsyz. Máni men sáni tómen, anaıy túrde jurt aýzynan túspeıtin «jónsiz» qoldanylatyn maqaldar týraly Uly Abaıdyń: «Osyndaı bilmestikpenen aıtylǵan sózderine bek saq bolý kerek» degen oıyn qashanda este saqtaıyq.
Naqypbek SÁDÝAQASOV,
zańger
