Asaýdy alǵash aýyzdyqtaǵandar kezinde ǵaryshqa adam ushqandaı uly qadam jasaǵan edi

Áńgime elimizdiń soltústigindegi Aıyrtaý aýdanynyń aýmaǵynda orna­las­qan Botaı qonysynyń adamzat tarı­hynda alatyn alapat orny týraly bolmaqshy. «Adamzat tarıhynda alatyn alapat orny» degenimiz qyzdyrmanyń qyzyl sózi emes tipti de. Bul mekenniń qyry men syryn sanap taýysa almaısyz. O sheti men bu sheti 25 gektar aýmaqty alyp jatqan Botaı qonysynan buǵan deıin 158 úıdiń orny arshyldy. Jalpy, ondaǵy úıdiń sany 250-den kem túspeıdi. Biz Uly dalanyń birinshi qyry retinde atalǵan atqa miný mádenıetiniń ózin de tolyq qamtýǵa umtylmaı, sonyń bastaýyn – jylqynyń qolǵa úıretilýin ǵana aıtýǵa bekinip otyrmyz. 

Osydan 15 myń jyldaı buryn adamzat balasy asa aýqymdy bıologııalyq tájirıbege kirisip ketti. Onyń aty – domestıkasııa. «Qolǵa úıretý» dep jatyq jazýdy bilmeı otyrǵanymyz joq. О́ıtkeni bul uǵym jabaıy janýarlardy qolǵa úıretýge de, tabıǵat aıasyndaǵy ósimdikterdi qoldan ósirýge de baılanysty aıtylady. Búginde qoldan ósiriletin ósimdikterdiń aınal­dyrǵan 40 shaqty túriniń ózi-aq adam­zattyń búkil azyq-túlik qajetin ótep tur, sonyń ishindegi nebári 8 túri búkil azyqtyń 66 paıyzyn quraıdy. Domes­tıkasııanyń ósimdikke qatysty jaǵyn osymen túıindeıik te negizgi áńgimege aýysaıyq. 

Aldyńǵy jyly Máskeýdiń «Lomo­nosov» baspasynan Vera Kýrskaıa­nyń «Istorııa loshadı v ıstorıı chelovechestva» degen kitaby jaryq kórdi. Sonyń birinshi betinde-aq avtor «bıe» (iumenta) sózi latynnyń «iuvat», ıaǵnı «kómektesý» sózinen shyqqanyn aıtady. «Tarıhtyń barlyq belesinde jylqy adamǵa kómek­tesýmen keledi. Onymen jer de jyrtylady, ań da aýlanady, júk te tasylady, adam sony minip júrip soǵysady, adamǵa qorek bolatyn da sol, adamdy qutqaryp qalatyn da sol. Onyń ústine jylqy keńistikti tutastyryp turady – jylqy bolmasa ejelgi ımperııalardyń qurylýy múmkin emes edi», deıdi avtor. Dál sóz. Adam balasynyń bir kezde jylqysyz kúni bolmaǵan. «Avtokólik qozǵaltqyshtarynyń qýaty áli kúnge deıin attyń kúshimen ólshenedi. Bul dástúr – jer júzinde salt attylar ústemdik qurǵan uly dáýirge degen qurmettiń belgisi» (Nursultan Nazarbaev). Sol uly dáýirge basqalardan da bólekshe qurmetpen qaraýǵa tıisti halyq­tyń biri myna biz – qazaqtar. El­tań­basyna qanatty tulpar beınelegen biz­den basqa halyq myna álemde, sirá, kóp te emes shyǵar, bar bolsa da. Túbi bir túrki túgel turǵanda arǵydaǵy ata-ba­ba­larymyz Qıyr Shyǵystan Batys Eýro­paǵa deıingi, Sibirden Úndistanǵa deıingi orasan zor aımaqty alyp jatqan memleketterdiń damýynda eki myń jyl boıy eleýli oryn alyp kelse de, ejelden er degen atymyz shyǵyp, namysyn bermegen berendigimiz saqtalsa da, oıymyz ozyq, sezimimiz sáýleli, qııalymyz qanatty qalyptassa da, osynyń bárinde atam qazaq «er qanaty» dep dáripteıtin, tórt túliktiń tóresi dep ádipteıtin qaı­ran Qambar atanyń alar orny orasan. Dás­túrli qazaq qoǵamynda baılyqtyń da, berekeniń de, bedeldiń de ólshenetin birligi dál osy jylqy. 

Jylqynyń qolǵa alǵash ret qaı jerde úıretilgeni jóninde daý – talaıdan kele jatqan daý. Eneolıttiń aldyndaǵy neolıtte de, onyń aldyndaǵy mezolıtte de, onyń aldyndaǵy paleolıtte de úńgirlerdegi, jartastardaǵy sýretter­de jylqy talaı beınelengenimen, jylqy myńdaǵan jyldar boıy kádimgi jabaıy janýar retinde, tek tamaq úshin aýlanyp qana kelgen. Devıd Entonı­diń dalalyq dep atalatyn teorııasy boıynsha jylqyny alǵashqy jýasytýshylar Eýropa men Azııanyń túıiser tusyndaǵy kóshpeli malshylar bolýǵa tıis edi. Aqyry solaı bolyp shyqty da. Ońtústik Sibir men Qazaqstan jerindegi qandaı da bir ejelgi adamdar toptaryn ońtústikeýropeıdtar dep sanaýǵa esh negiz joq ekendigi búginde túpkilikti dáleldengen. Bul jerge Orta álde Al­dyń­ǵy Azııadan nemese Kavkaz syrtynan mıgrasııamen áldebir toptardyń kelý múmkindigin de antropologııa teris­ke shyǵardy. Radııkómirtekti ana­lız jasaý múmkindigi ashylǵaly jyl­qy­ny alǵash qolǵa úıretken bolýy múmkin delinetin burynǵy kóp oryn­dar ózinen ózi sydyrylyp shyǵyp qaldy. Mysaly, talaı ýaqyt boıy eń eje­lgi jylqy qolǵa úıretilgen jer sana­lyp kelgen Ýkraınanyń Dereevka eldi mekenindegi topyraq qabatyna áldeqaıda keıingi kezdiń (b.d.d. 700 jyldyń shamasyndaǵy) jylqysynyń súıegi túsip ketkendigi anyqtaldy. Ǵalymdardyń ortaq oıy endi Eýrazııa oıpattaryna qaraı oıysa bastady. «V nashe vremıa bolshınstvo shodıatsıa vo mnenıı, chto ono («odomashnıvanıe» degeni – S.A.) proızoshlo gde-to v stepıah Evrazıı», dep jazady V.Kýrskaıa biz sóz basynda ataǵan kitabynda. Taǵy bir tusta: «Ochevıdno, chto odomashnıvanıe loshadı chelovekom proızoshlo gde-to na styke Evropy ı Azıı», deıtini de bar. Shynyn aıtqanda, osylaı qaıta-qaıta «gde-to», «gde-to» dep buldyrlata mańaılatqanmen, naqty jazbaıtyn (bálkim, jazǵysy kelmeıtin) avtorlar az emes edi. Birte-birte olar ana­ǵurlym azaıa tústi. Azaıtqan – bizdiń Bo­taıy­myz. Aıtqandaı, sózdiń reti ke­lip turǵanda osy qonystyń atyn alǵan adamdy da ataı ketelik. Aıyrtaýǵa jaqyn­da arnaıy barǵanda osy qonys­tyń saq­talýyna, qorǵalýyna kóp eń­bek sińirgen azamat Ýálıhan Qulbaev­tan bilgeni­miz bo­ıynsha, Botaı babamyz sol óńirdiń zııaly azamaty, bı bolǵan, qajylyq paryzyn atqarǵan kisi eken. Onyń ákesi Dosan – ta­rıhta izi qalǵan, Abylaı hannyń zamandasy, senimdi serigi, batyry bolǵan adam. Tortaı Sádýaqasovtyń «El men jer» atty kitabynda Dosan batyr týraly naqty málimetter bar. Botaıdyń óziniń kenje uly Kenjebek Kenesary kóterilisinde janyn qıǵan. Álemge tany­lyp jatqan esimniń qurmetke laıyqty adamnyń aty ekenin bilip, oǵan da bir kóńil toǵaıtyp qaldyq.

Jylqynyń alǵash ret qazaq dalasynda qolǵa úıretilgeni Botaı qony­synda júrgizilgen arheologııalyq, os­teo­­logııalyq (anatomııanyń súıek qury­­lysyn zertteıtin salasy) zertteý­ler arqyly daýsyz dáleldenip otyr dep búginde nyq senimmen aıta alamyz. Otandyq ǵylymnyń betkeustar tulǵalarynyń biri de biregeıi Vıktor Fedorovıch Zaıbert sonaý 1980 jyly ashqan Botaı qonysynyń juldyzyn jandyrǵan elimizdiń egemendigi ekendigin erekshe ataǵymyz keledi. Másele mynada. Botaı ashylǵan alǵashqy jeti kúndegi arshý jumysy kezinde 40 myńnan astam zattyq derek tabylǵanynan-aq onyń naǵyz fenomen derlik arheologııa­lyq nysan ekendigi kórinip turǵan edi. Vıktor Zaıbert óziniń 2011 jyly jaryq kórgen «Botaı. Dala órkenıetiniń bas­taýynda» atty kitabynda (jalpy, arheologtyń eń irgeli eńbegi – 2009 jyly shyqqan «Botaıskaıa kýltýra» atty zert­teýi) sol kezdegi sensasııanyń sıpa­tyn bylaı túsindiredi. Botaı foto­laryn jan-jaqtaǵy eń ataqty arheo­log­tarǵa jibermeı me? Jiberse olar tele­fonmen habarlasyp, «Kórip turmyz, biraq kórgenimizge senbeı tur­myz. Botaıǵa baryp, óz kózimizben kór­gende ǵana senetin bolamyz», dep aıtady deıdi. Sodan 1983 jyly Botaıda Búkil­odaqtyq arheologııalyq semınar uıymdastyrylyp, oǵan Keńes odaǵynyń men degen arheologtary jınalǵan. Bári ań-tań bolǵan. Botaı­dyń eneolıt dáýirindegi, ıaǵnı osydan 6 myń jyldaı burynǵy erekshe qonys ekendigine senbeske amaldary qalmaǵan. Alaıda, keńestik keńistikte ǵana moıyndalǵan bul jańalyq­qa álemdik ǵylymı qoǵamdastyqtyń qoly jet­peı-aq qoıdy. О́ıtkeni KSRO ja­byq memleket bolatyn. Mysaly, Majar­stan akademııasynyń dırektory, jylqy domestıkasııasy boıynsha eń tanymal mamandardyń biri sanalatyn ataqty paleozoolog Shandor Bıokenı qatarynan bes jyl boıy suranyp júrse de Botaıǵa keletin vıza ala al­map­ty. Táýelsizdik jyldarynda jaǵ­daı túbirinen ózgerdi. Egemendiktiń eleń-alańynda-aq Ulybrıtanııanyń, AQSh-tyń, Germanııanyń, basqa da el­der­diń ǵalymdary aǵyldy Botaıǵa. Kem­brıdjdiń, Belfasttyń, Oksford­tyń, Hart­vıgtiń, Mıýnhenniń maman­dary­nyń qolyndaǵy eń osy zaman­ǵy tehnologııa­­­lar arqyly tas ǵasyrynyń sońynda Botaı qonysynda Eýrazııa aborıgenderiniń kýltýrogenezdik negizi qalanǵany, materıaldyq mádenıet jasaýda ondaǵan tehnıkalyq jańalyqtar ashylǵany, planetada birinshi bolyp jylqynyń osy jer­de qolǵa úıretilgeni dáleldendi! Mu­nyń bári Anglııadaǵy Brıstol jáne Ekzeter ýnıversıtetterinde zert­hana­lyq jolmen qosymsha taǵy aıǵaq­tal­dy. Bul shyn máninde álemdik sensasııa edi. 1994 jyly Kembrıdjde Brıtan Ko­rol­dik qoǵamynyń shaqyrýy boıyn­sha Botaı qonysynyń materıaldary negi­zinde «Dalalyq órkenıettiń bastaý­lary» atty arheologııalyq kórme uıym­dastyryldy, V.F.Zaıbert Bel­fastta, Kembrıdjde, Nıýkaslde, Edın­býrg­te leksııalar oqydy. 1995 jyly Botaı­da «Eýrazııanyń ejelgi jylqy­shy­lary» degen atpen ótkizilgen halyq­ara­lyq sım­pozıýmǵa 16 elden 80 ǵaly­m qatys­ty. 2015 jyly Botaı arhe­o­lo­­gııa­lyq eskert­kishi mýzeılendirý nysa­ny­na aınal­dyryldy. Álemdik ǵylymda «Botaı mádenıeti» uǵymy birjolata ornyqty. 

Qazaq jerindegi bul jańalyqtyń bári ne arqyly dáleldenip otyr deısiz ǵoı? Aıtaıyq. Botaıdaǵy artefaktilerdiń asa baılyǵy qaıran qaldyrady. Mádenı qabattan 60 myńnan astam buıym, sonyń ishinde tas pyshaqtar, qanjar, jebe, naıza, ıne, jýaldyz, taǵy basqalar, jylqynyń 70 myń súıegi tabylǵan. Kóz aldyńyzǵa keltirip baıqaı berińiz. Kóp jylqynyń bir jerge úıirilip ustalýynyń ózi-aq olardyń qolǵa úıretilgenin kórsetip turǵanyn túsiný úshin arheolog bolý da, osteolog bolý da shart emes. Jylqy qıynyń tutasqan qabatty quraıtynynan olardyń qorada qamalyp ustalǵanyn shamalaý úshin jaı ǵana qazaq bolýdyń ózi jetip jatyr. Osylardyń báriniń ýaqyty radıı­kómir­tekti analız arqyly qolmen qoı­­ǵan­daı anyqtalyp, Botaıdaǵy jylqy súıekteri álemde buǵan deıingi­ler­­diń eń eskisi ekeni dáleldenip otyr. «Asaý­dy alǵash aýyzdyqtaǵan» degen taqy­rypty maqalamyzǵa dybys ún­destigine bola qoıǵan joqpyz. Botaı­lyq­tar jylqyny úıirlep qamap, etin jep qana otyrmaǵan. Attardyń azý tisinde aýyzdyqtyń izderi qalǵan, ondaı izdi teri aýyzdyq ta qaldyra beredi. Al sol zamannan at ábzelderiniń, kádimgi quryqtyń, teriden tigilgen shalbardyń, tizeden asatyn teri etiktiń, tymaqtyń tabylǵany tipti tańdandyrady. Tipti, aıǵyrlardy pishtiretin qandaýyrǵa deıin bar. Eń qyzyǵy – botaılyqtar tutynǵan keramıkalyq ydystardan brıtanııalyq ǵalymdar qymyzdyń molekýlalyq qaldyǵyn anyqtap otyr! Demek, botaılyqtar jylqyny azyq retinde de, minis kóligi retinde de, sýsyn kózi retinde de paıdalanǵan. Sol zamannan budan basqa neni kútýge bolady? Muny az deseńiz, Botaı mádenıeti malshylarynyń dalalyq kúntizbelik sıkldy qalyptastyrǵanyn qosyp aıtaıyq. «Qysta olar aýmaǵy 20-30 gektarlyq úlken qonystarda turǵan, al kóktemde turǵyndardyń bir bóligi attar­dy aıdap, Torǵaı qoınaýlaryna, Uly­taý baýraıyna shyǵyp ketetin», dep jazady V.Zaıbert. Sonymen ol zamanda botaılyqtar jartylaı kóshpeli ómir saltyn ustanǵan dep sanaı alamyz.

Ár nárseni óziniń atymen ataǵan jón. Botaı búkil álemniń mádenı qazy­nasyna qosylady. «Búgingi dáýir­diń ǵalymdary dúnıejúzilik tarıhtyń sań myń suraǵynyń jaýabyn dál osy «Botaı mádenıetinen» taýyp otyr», degen ataqty amerıkalyq oqymysty D.Entonıdiń, «Jylqy men adam arasyndaǵy qarym-qatynastyń tarıhy Soltústik Qazaqstanda, jazyq dalada bastalady. Botaılyqtar álemde eń alǵashqylardyń biri bolyp atqa otyrdy. Osydan keıin barlyq órkenıet bastaldy. Dittegen jerge jyldam jetýge múmkindik týdy. Bul adamnyń taǵdyryn túbegeıli ózgertti» degen atyshýly prodıýser Naıobı Tompsonnyń, «Botaı fenomeni Eýrazııa dalasyndaǵy ejelgi jylqyshylardyń eń bastapqy mádenıetiniń álemine alyp kiredi. Jalpy, gomosapıenstiń tarıhynda bul bógetti buzyp-jaryp ótkendeı qubylys boldy. Ol qubylysty adamnyń ǵaryshqa ushýymen ǵana salystyra alamyz» degen ózimizdiń tamasha ǵalymymyz Zeınolla Samashevtiń baǵalaryna qosyp aıtar sóz tabý da ońaı emes sııaqty. Degenmen, oıdy taratýǵa tyrysyp kóreıik. Botaıda bastalǵan domestıkasııa bara-bara búkil adamzattyń ómir saltyn ózgertti. Qazaq dalasynan jer betindegi eń uly ınnovasııalar bastaý aldy, olar órkenıetti basqa satyǵa aýystyryp berdi. Jylqyny qolǵa úıretý damýdyń sheshýshi qozǵaýshy kúshiniń birine aınaldy. Atqa qonǵan adam – tabany jerden kóterilgen adam. Jan-jaǵyna joǵarydan qaraı alatyn adam. Atqa qonǵan adam – ýaqytty jyldamdata alatyn adam. Adamnyń atqa qonýymen qaǵıdatty túrde jańa dáýir – attyly kólik kommýnıkasııasynyń dáýiri bas­taldy. Jahandyq órkenıettiń atymen jańa beti ashyldy. Bul – adamzat tarıhyna bizdiń babalarymyz qosqan eń bas­ty úles. Prezıdent maqalasynan keıin biz osylaı sóılesek jarasady.

Oǵan osy jazda ózimizdiń de kózimiz jete tústi. Parıjde bolǵanymyzda dál Eıfel munarasynyń janyndaǵy Adam mýzeıine barǵanbyz. «Bizdiń tarıhymyzǵa baılanysty bir qyzyqty málimetti kórsetemin», degen edi sondaǵy elshilikte Qazaqstannyń IýNESKO-daǵy turaqty ókiliniń orynbasary qyzmetin atqaratyn tarıhshy ulym. Aıtqanyndaı-aq bar eken. Kórgenim oılaǵanymnan da asyp tústi. Bir zalda adamzattyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy eń uly jańalyqtar jóninde áńgimeleıtin stendiler qoıylypty. Sonyń birindegi túsindirme jazýdy biz búgin el gazeti «Egemen Qazaqstan» arqyly jalpaq jurtshylyqqa jetkizgeli otyrmyz. Ol stendide (cýrette) fransýz tilinde bylaı dep jazylǵan: «Botaı mádenıeti Ortalyq Azııanyń dalalary men jazıralarynyń toǵysqan tusynda ornalasty. Adamzat bizdiń dáýirimizge deıingi IV myńjyldyqta dál osy jerde jylqyny alǵash ret qolǵa úıretken. Osynaý qýań dalalyq aýmaqta turatyn adamdar jartylaı kóshpeli ómir súrgen. Adam tirshiliginiń izderi negizinen kólderdiń aınalasynan kórinedi, olardyń qurylymy men turǵynjaılary Eýropadaǵy osy tektes ejelgi qurylymdardy (aǵashtan jáne basqa ósimdik butaqtarynan jasalǵan baspanalardy) eske salady. Bul ólkege tán erekshelik retinde neolıt bastalǵanǵa deıin belgili bolǵan órnekti keramıkany jáne shaǵyn kólemdi yqsham quraldardy (mıkrolıtterdi) ataýǵa bolady». Bul faktige qosymsha túsinik berip jatý artyq ekeni anyq. «Adamzat bizdiń dáýirimizge deıingi IV myńjyldyqta dál osy jerde jylqyny alǵash ret qolǵa úıretken» degen sóz álemniń mádenı astanasy sanalatyn Parıjdiń qaq ortasyndaǵy Adam mýzeıinde jazýly tur! Ony búkil álemniń qıyr-qıyrynan kelgender oqyp jatyr. Muny biz ata-babalary­myzdyń adamzattyń damýyna qosqan uly úlesiniń naqty moıyndalýy, ja­han­dyq turǵyda tanylýy dep bilemiz. Iá, aǵa­ıyn, aıtsaq aýzymyz tolatyn jeńi­si­miz bul. Baıandy bolsyn!

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Májilis depýtaty