Osy máselege oraı Almatyda «Bedeýlikti emdeýdiń zamanaýı tásilderi. Qosymsha reprodýktıvti tehnologııalar: búgini men bolashaǵy» atty X halyqaralyq kongress ótti. Jıynǵa reprodýktıvti tehnologııalar salasynyń aıtýly mamandary – akýsher-gınekolog dárigerler, EKU ortalyqtarynyń ókilderi, andrologter, bedeýlikti emdeýmen aınalystan endokrınologter, genetıkter men molekýlıarly bıologter qatysqanyn aıta ketken jón.
Atap aıtqanda, álemde alǵash ret adam embrıony geniniń redýksııasyn oryndaǵan, 2017 jyly álemdegi eń tanymal ǵalymdardyń qataryna kirgen áıgili ǵalym Shýhrat Mıtalıpov (AQSh), professor Lýka Djenerolı, KSRO-daǵy alǵashqy «Tútiktegi bala» (1986) avtory, professor Elena Kalınına, Reseıdiń adam reprodýksııasy qaýymdastyǵynyń prezıdenti, professor Vladıslav Korsak pen Ýkraına reprodýktıvtik medısına qaýymdastyǵynyń prezıdenti, professor Aleksandr Iýzko, Belarýsten Oleg Tıshkevıch, Armenııadan Edýard Ambarsýmıan, Fransııadan Jak de Mýzon syndy sheteldik professsorlar keldi.
Elimizdiń reprodýktıvtik densaýlyq máselelerin zertteıtin bilim berý ortalyqtary men EKU jetekshileri úshin bul jıynnyń bereri kóp. Kongress tájirıbe almasý ǵana emes, eki kúndik ozyq tehnologııalar men dári-dármekterdiń aýqymdy kórmesine aınaldy.
Qazaqstan Reprodýktıvti medısına qaýymdastyǵynyń prezıdenti, professor Vıacheslav Lokshınniń málimdeýinshe, qazir elimizde bedeýlik jıiligi ortasha alǵanda 15 paıyzdy quraıdy.
– Statıstıka jyl saıyn 150-160 myń juptyń arasynda neke qıylatyndyǵyn kórsetedi. Osy oraıda jylyna 20 myńdaı otbasynda otaý qurǵan soń bir jyldan keıin bala súıý máselesi qozǵala bastaıdy. Álemdik ahýalǵa kóz salsaq, bul qalypty jaǵdaı. Bul kezeńde eshqandaı jedel qadamdarǵa barýdyń qajettigi týa qoımaıdy. Áıelimen birge er-azamattar da qaralyp, em qabyldaı bastaıdy. Biraq osy otbasylardyń teń jartysyna kádýilgi em-dom kómektese bermeıdi. Nátıjesinde arnaýly tehnologııalardyń kómegine júginýge týra keledi. Al Qazaqstanda ekstrakorporaldy uryqtandyrý isi 1995 jyldan bastap qolǵa alyndy. 1996 jyly tútikshedegi eń alǵashqy qazaqstandyq bala dúnıege keldi. Álemde osy ádispen dúnıege kelgen sábıdiń ózi 40 jasqa keldi. Aıtqandaı, osy ulybrıtanııalyq Lýıza Braýn elimizde ótip jatqan osy kongreske quttyqtaýyn joldady.
Qazir Qazaqstandaǵy 25 EKU klınıkasy belsendi jumys istep otyr. Bul rette 7 myńǵa jýyq baǵdarlama oryndalady. Onyń 10 paıyzy sheteldik azamatarǵa tıesili. Iаǵnı medısınalyq týrızm óz jumysyn atqaryp otyr.
EKU tıimdiligi erli-zaıyptylardyń jasyna ǵana emes, bedeýliktiń qandaı túrine ushyraǵanyna da táýeldi. Qazir bul kórsetkish 40 paıyzdy quraıdy. Al balaly bolý nátıjesi 30 paıyz, ıaǵnı árbir úshinshi baǵdarlama dúnıege deni saý balanyń kelýimen aıaqtalady.
– Qazir Qazaqstan da qoldan uryqtandyrýda genetıkalyq skrınıngti, álemdegi eń sońǵy ádisti qoldanýǵa kóshti. Iаǵnı 5 kúndik embrıondaǵy barlyq hromosomdardy zertteı alamyz. Nátıjesinde qursaqqa genetıkalyq turǵyda saý embrıon salynady. Búgingi tańda álemge belgili ádisterdiń barlyǵy Qazaqstanda bar. Mysaly, kongreske álemde alǵash ret adam embrıonynan patologııalyq gendi alyp tastaǵan áıgili AQSh ǵalymy Shýhrat Mıtalıpov ta keldi, – deıdi Vıacheslav Lokshın.
Mamandardyń aıtýynsha, elimizde barlyq balasyz juptardy alǵanda bedeýlik áıeldiń 40 paıyzynda, erkekterde 30 paıyzynda kezdesedi, qalǵan 30 paıyz jaǵdaıda kinárat ekeýinen de bolady. Jalpy, bedeýliktiń úlesi eki jaqta birdeı, ıaǵnı 50\50 eken.
Sol sııaqty EKU áli de arzan emes. Árbir baǵdarlamaǵa 800 myń teńge tóleý qajet. Qazir memleket perzent súıgisi keletin juptarǵa EKU-ǵa júginý úshin jylyna 900 kvota bólip otyr.
Bul kongrestiń ózektiligi bedeý nekeler áli de ótkir medısınalyq-áleýmettik másele qatarynda turǵandyqtan, ony sheshý eldegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartyp qana qoımaıdy, túrli sebeptermen balasyz júrgen jandardyń úmitiniń úzilmeýine de septesedi.
Joǵaryda atap ótkendeı, bedeýlik jıiligi ortasha alǵanda 15 paıyzdan tómendemeı otyr. Biraq zamanaýı dıagnostıka tásilderi bedeýliktiń negizgi sebepterin anyqtaýǵa jáne ony emdeý ádisterin tańdaýǵa múmkindik beredi. Bedeýlik 50 paıyz jaǵdaıda er adamdardyń reprodýktıvtik júıesindegi kináratqa, 30 paıyzy aralas bedeýlikpen baılanysty bolady.
Degenmen sońǵy jyldarda álemde bedeýliktiń túrli formalaryn emdeýdiń orasan zor tájirıbesi jınaldy. Qazirgi ádisterdiń kóbi Qazaqstanda da engizilgen. Elimizde alǵashqy EKU zerthanasy ashylǵan 23 jyl ishinde áıelder men erlerdiń bedeýligin emdeýdiń eń jańa reprodýktıvtik tehnologııalary meńgerildi. Perzentsizdik dertine shaldyqqan juptardyń ortasynda 16 100 bala dúnıege keldi. Emdelýshiler memlekettik jáne jeke ortalyqtarda óz qalaýy boıynsha em qabyldaı alady. Bıýdjettik baǵdarlamalardyń kómegimen ǵana 2010-2017 jyldary Qazaqstanda 1800-den astam bala dúnıege keldi.
Onynshy ret ótkizilip otyrǵan kongress elimizdegi Qosymsha reprodýktıvtik tehnologııalardy damytý máselelerine arnaldy. Konferensııa aıasynda Úndistan, Izraıl, Shvesııa, Germanııa, Reseı, Ýkraına men Qazaqstan mamandary QRT-daǵy embrıologııanyń ózekti máseleleri boıynsha sheberlik dáristerin júrgizdi. Bedeýliktiń damýyna ákeletin aýrýlardyń aldyn alý, bedeý nekeni erte dıagnostıkalaý men emdeýdegi AMSK róline nazar aýdaryldy.
QRT ortalyqtary men dárigerler, ýrolog-andrologtar, genetıkter qoıan-qoltyq jumys istegen jaǵdaıda bedeýlikke shaldyqqan juptardy erte dıagnostıkalap, tıimdi em taǵaıyndaýdyń keshendi isteri qatar atqarylady. TMKKK aıasynda áleýmettik osal toptardy qoldaýdy qaperge ala otyryp, kvota bólýge aıryqsha nazar aýdarý josparlanyp otyr.
Kongress aıasynda «Reprodýktıvtik medısına» jýrnalynyń kezekti sany tanystyryldy. Reprodýktıvtik medısınaǵa arnalǵan iri kórmege dárilik zattar men medısınalyq tehnıkalar shyǵaratyn 40-tan astam kompanııamen birge, elimizdegi tanymal QRT klınıkalary qatysty.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
