Elbasynyń halyq úshin atqaryp jatqan árbir isi ǵasyrǵa da, myńjyldyqqa da tatıdy dep aıtqan bolar edim. Qazir elimiz aman, jurtymyz tynysh! Táýbe!
Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Qazaq eliniń, Uly dala eliniń sımvoly, onyń birliginiń kepili. Eń áýeli Saryarqanyń tósine Astanadaı ǵajaıyp shahar salyp, osynyń arqasynda elimiz damýdyń buryn-sońdy bolmaǵan kezeńine qadam basty. El eńsesin tiktedi, bereke men birliktiń, tatýlyq pen kelisimniń ortalyǵyna aınalǵan, bir-birine qyryn kelgenderdi tabystyrǵan bitimger el – Qazaqstandy kúlli álem tanydy.
Astanadaı qala salý Elbasyndaı zamananyń bet alysyn dál boljaı alatyn, kóregen kóshbasshynyń ǵana qolynan keletin is. Elordany kórgende kókiregimdi qýanysh bıleıdi. «Qazaq ne degen baqytty halyq!» deımin. Astananyń 20 jyldyq mereıtoıyna oraı meniń Elbasynyń «Qazaqstan joly» kitabynyń jelisinde jazǵan «Astana» pýblısıstıkalyq dramam Astana halqyna kórsetildi. Bul – meniń shyǵarmashylyq jolymdaǵy aıryqsha oqıǵa.
Árbir bastamasyn el tilegimen ushtastyryp, ulttyq rýhpen kóriktendirgen, azamattyq bıik murattarymen nurlandyrǵan, ult múddesin bárinen de joǵary qoıatyn, shyn otanshyl, patrıot qaıratker Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik jolyndaǵy kúresterde kórsetken qajyr-qaıraty, eldi uıymdastyryp sońynan erte bilý qabileti talaı jınaqqa, jyr-dastanǵa ózek bolǵandaı.
«Dostyq úıin salǵan kim, dostyq shańyraǵyn bıik kótergen qaısy batyr, qandaı meıirimdi ult eken?» dep erteń dúnıe halqy suraıtyny haq!
«Qazaqstandyqtardyń quqyqtyq teńdigin qamtamasyz ete otyryp, ultaralyq kelisimdi saqtaý, saıası turaqtylyqqa memlekettik saıasattyń basty qaǵıdaty retinde basymdyq berý óte mańyzdy» deıdi Elbasy!
Máńgilik el qurý jolynda kúni búginge deıin bir úlken qadam jasaldy. Osynyń bári ózdiginen kelmegenin, qanshalyqty kúsh, aqyl, danalyq sarapqa túskenin el jaqsy biledi.
«Men osy isti bastadym, elim senip, sońymnan erdi, memleket qurýda da, Astana salýda da solaı boldy. Osydan artyq baqyt bar ma?!» dep jazady «Qazaqstan joly», «О́mir ótkelderi» kitabynda Elbasy.
Keshegi Keńes odaǵy kezinde múlde aýyzǵa alynbaıtyn «Túrki dúnıesi» degen sóz táýelsizdik jyldary jan bitip, jańadan jańǵyra bastaǵan qasıetti uǵym bolatyn. Sóıte tura, óz deńgeıinde atala almaı qumyǵyp, qalys qalyp keldi. Mine, osy sózge tyń serpin berildi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń osy jolǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda túrkilik ıdeıanyń ekpinin, ornyqtylyǵyn anyq sezdim. Zer salyp baıqaǵan adamǵa tutas maqalanyń arqaýy, negizgi ózegi dál osy túrkilik birlikke, túrkilik dańqqa, túrkilik aıbynǵa toly ekenin ańǵarýǵa bolady. Elbasynyń: «Joǵaryda atalǵan jobalardy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde qarastyramyn» degen sózi teginnen-tegin aıtylyp turǵan joq. Osy arqyly aldyńǵy oılaryn damytyp, mazmunyn ashyp tutas qoǵamǵa qozǵaý salyp otyr. Rýhanı jańǵyrý bir kúnniń, bir jyldyń sharýasy emes ekenin, ol uzaq merzimge arnalǵan, irkilissiz jalǵastyrýǵa tıis másele ekenin ańǵartady. Jaı ańǵartyp otyrǵan joq, qadap turyp qaıtalap oryndaýǵa baǵyt-baǵdar beripti. Maqalada aıtylatyn Uly dalanyń jeti qyry, túrkilerdiń adamzat órkenıetine qosqan úlesin bir-birlep jipke tizip kórsetip urpaq jadyna salady. Tarıhty tereńinen qaýzap bultartpas dálel, moıyndatar aqıqattar arqyly jetkizgen. Imperııalar men otarlaýshylar tarapynan kezinde kemsite aıtylǵan dúnıelerdi, maqtanysh sezimimen, kóterińki daýyspen jar salyp otyr. «Azııalyq tobyrlar», «dalalyq jabaıylar» degen qyryq shoqpyt jamaýdy sypyryp alyp, túrkilerdiń dańqymen, daralyǵyn jarqyrata kórsetipti.
Árbir sóılemi, árbir taqyryby bir-bir maqalanyń júgi ekeni anyq. Alaıda biz de maqalanyń bir qyryn tańdap alyp, sóz etip otyrmyz. Ol – «Túrki dúnıesi birligi» ıdeıasy. Nazar aýdaryp qarańyzshy, buryndary jaltaqtap, abaılap aıtylatyn sózdi qaımyqpastan tótesinen ortaǵa qoıyp, oı órbitedi. Ár jemistiń pisetin mezgili, úzip alatyn ýaqyty bolady, sol sekildi kezek kúttirmeı qolǵa alatyn ıdeıanyń biregeıi de osy túbi bir túrki halyqtarynyń eńse kóterýi bolýǵa tıis. Elbasymyz osy maqalasynda Uly dalanyń rýhy er túriktiń týy, erliktiń kepili ekenin esimizge taǵy bir qaıtara salyp arqalandyryp tastady. Myńdaǵan jyldar boıy álemge ónege shashqan, óner úlestirgen túrkilerge «tuǵyryńnan túspe!» dep jar salyp tur.
Maqaladan kózime túsken kóp oıdyń bir parasy bylaı. «Uzaq ýaqyttan beri bizdiń jerimizde ómir súrip kele jatqan kóptegen etnostarǵa ortaq Qazaqstan tarıhy týraly sóz bolyp otyrǵanyn atap ótkenimiz jón. Bul – túrli etnostardyń kóptegen kórnekti tulǵalary óz úlesterin qosqan búkil halqymyzǵa ortaq tarıh. Búginde tól tarıhymyzǵa oń kózqaras kerek» dep anyq jazady. Bul kóregen basshymyzdyń jan áleminde tutas túrkilerdi, Uly dalaǵa tabany tıip, tarıhqa izin qaldyrǵan halyqtardy qamtyp turǵanyn meńzegeni der edim.
Biz basqa halyqtardyń rólin tómendetip, ózimizdiń ulylyǵymyzdy kórseteıin dep otyrǵan joqpyz. Eń bastysy, biz naqty ǵylymı derekterge súıene otyryp, jahandyq tarıhtaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdaýǵa tıispiz deıdi. Mine, áldekimderdiń saban astynan sý júgirtetin teris pıǵylyna da sańlaý qaldyrmaı dóp basyp, máseleniń basyn ashyp, aqıqatyn túsindiredi. Aınalamyz, álem bizge kóz tigip otyr, bir aýyz sózdiń qalaı erinnen shyǵýy men bir qadamnyń qalaı basylýyn baqylap tóbemizden tóne qarap turǵandar san-saqqa júgirtpeý úshin Prezıdentimiz salaýatty pikir aıtyp, sanaǵa sińiredi.
«Orasan zor keńistikti ıgere bilgen túrkiler ulan-ǵaıyr dalada kóshpeli jáne otyryqshy órkenıettiń ózindik órnegin qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashty». Osy tujyrymnyń astarynda qansha shyndyq, qansha syr jatyr. Túrkilerdiń órkenıeti tek qana kóshpendilik nemese biryńǵaı qalalyq ómir emes. Ol qos qanat tárizdi dalany da, qalany da qamtyǵan bir dene. Onyń tamyrlary basynan baqaıshyǵyna deıin taralyp, bir júrekpen tirshilik etetinin jetkizip otyr. Dala men qalanyń qundy jádigerleri men dańqty dástúrlerin jipke tizgendeı jaıyp salady. Nyq senimmen tarıhqa týra qarap, álem jurtyna betpe-bet til qatady.
«Alǵash paıda bolǵan sátten bastap, Uly Jibek joly kartasy, negizinen, túrik ımperııalarynyń aýmaǵyn qamtydy. Ortalyq Eýrazııada túrkiler ústemdik qurǵan kezeńde Uly Jibek joly gúldený shegine jetip, halyqaralyq aýqymda ekonomıkany órkendetýge jáne mádenıetti damytýǵa septigin tıgizdi»... Kórdińiz be? «Jibek joly» dep atalatyn san ǵasyrlar boıy sary dalamyzdan endeı ótip jatqan kerýen joldarymen saýda-sattyq júıesin qalyptastyrǵan, batys pen shyǵysty jalǵap jatqan ótkeldiń ıesi, ómirdiń «ótkizgishi» túrkiler dáýrendegen zamandar ekenin shegeleıdi. Ony damytqan túrkiler, bizdiń babalarymyz ekeni tujyrymdalady.
«Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti «qarashańyraǵy». Búgingi qazaqtyń saıyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarıhı úderisterine eleýli úles qosty» deýi – salmaǵy aýyr salıqaly sóz. Mynaý, parsy álemine memleket qurǵan baqtııarlar, Eýropany endeı ótip, jańa órkenıet jalǵaǵan qypshaqtar, Rım elin seskendirip, Vızantııany túrip tastaǵan «oǵyzdar», úndilerdi úıirip, Babyr elin baıtaǵyna qondyrǵan moǵoldar, alty ǵasyr dúnıeni ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan Shyńǵys han áýleti bári-bári Uly dalanyń ulandary, saıypqyran sańlaqtary bolatyn. Prezıdent sóziniń astaryna úńilgen saıyn kóz aldymyzǵa alyp qurlyqtar, shalqyǵan muhıttar orala beredi.
«Sonymen qatar jańa oblys ortalyǵy retinde Túrkistandy damytý barysynda onyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin júıeli túrde arttyrý qajet»... Maqalany oqyp otyryp osy bir joldar oıymdy onan saıyn bekite túsedi. Túrkistan oblysy nege quryldy? Ol ánsheıin ǵana ákimshilik bólis pe? Jo-joq. Másele tipti ondaı jeńil bolmasa kerek. Betki kórinisi solaı kóringenimen, onyń astarynda ar men namysymyz, sónbes alaýymyz ben kóterer jalaýymyz jarqyraıdy. Halyqtyń rýhyn kóterý, altyn qazyq asyl mekenniń shashylar nury, sharyqtaıtyn úni ekenin túsingen adam ǵana atqarǵan jumys ekeni belgili. Onda rýhanı ustaz Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń jatqandyǵynan. Qazaq halqyna astana bolǵan ardaqty meken, qazynaly ólke ekenin tanyǵan adamnyń tańǵajaıyp tańdaýy jatyr.
Maqalanyń ón boıynda atan túıege júk bolatyn salmaqty oılar, salıqaly pikirler óte mol. Tutas qoǵam talqylap, salalar boıynsha saraptap jatyr. Biz de basymyzǵa kelip, janymyzǵa nur bolyp sińgen tustaryna qysqasha pikir bildirdik. Sol sebepti maqalamdy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń myna bir tujyrymymen aıaqtaǵandy jón kórip otyrmyn: «Tól tarıhyn biletin, baǵalaıtyn jáne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemin»
Ahmetjan AShIRI,
jazýshy-dramatýrg,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
