Túrki áleminiń qyzyǵýshylyǵyn oıatty

Maqalada Prezıdent Nazarbaev Uly dala órkenıeti­niń barlyq qyrlary men quram­das bólikterimen tanysý úshin basymdyq beriletin baǵyttardy jarııalady. Tarıhshylar, ǵalym­dar jáne sáýletshilerden qural­ǵan halyqaralyq qoǵamdastyq ókilderin tarıhı sanany jań­ǵyrtý umtylysyna qoldaý kór­setýge shaqyrdy. Ortaq tarıh, til, biregeılik pen mádenıet se­­kildi tórt baǵytty negiz ete qu­rylǵan Túrki keńesi Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan jo­balardy qoldaýǵa bar kúsh-ji­gerin jumsaýǵa daıyn. «Túrki áleminiń Kóshbasshysy» retin­de tanylǵan, álemdik deń­geı­­de­gi qaı­ratker Prezıdent N.Nazar­baev Túr­kitildes memleketter yn­­ty­­maqtastyǵyn jańa deń­geı­ge shyǵarýda aıryqsha ról at­qar­­dy. Onyń túrki ıntegrasııa­sy­na kózqarasy rasıonalızm men realızmge, ózara tıimdi já­ne teńgerimdi strategııaǵa negizdelgen. Sondyqtan ortaq ta­rıhymyzǵa jańasha kózqaras­pen qarap, ata-babalarymyzdy este ustap, olardyń murasyn zert­tep, máńgilikke saqtaý, Túrki ór­kenıetiniń baılyǵyn qazirgi zamanǵy úrdisterge úılestirý tarıhı jáne mádenı murany jas urpaqqa jetkizý arqyly júzege asyrylýy qajet.

Túrki keńesi Túrki álemindegi yntymaqtastyq mehanızmderiniń besigi retinde quryldy. Sodan beri keń aýqymdy is-sharalar­dy júzege asyryp, múshe memleket­ter­diń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı damýyna tikeleı yqpal etip, yntymaqtastyqtyń barlyq salasynda eleýli tabys­tarǵa qol jetkizdi. Bul sharalar naqty nátıjeler kórsetip, yn­tymaqtastyqty tereńdetý jáne keńeıtý jolyndaǵy Túrki keńesiniń áleýetin ulǵaıtty. Keleshek urpaqtyń ortaq tarıhymyzdy jan-jaqty túsi­nip, muralarymyzdy qurmetteýi úshin Túrki álemindegi bilim berý, týrızm, jastar jáne sport sala­syn­daǵy yntymaqtastyqtyń erekshe mańyzy bar. Múshe mem­leketterdiń jetekshi tarıhshylary jasaǵan oqýlyq jobasy óskeleń urpaqqa ortaq tarıhymyzdy tıimdi úıretetini anyq.

Prezıdentterimizdiń tapsyrmasyna sáıkes, Túrki akademııasy birlese otyryp, XV ǵasyrǵa deıingi jalpy túrki tarıhy oqýlyǵyn aıaqtady. Bul kitap keler jyly múshe memleketterdiń oqý josparyna qosylady. Elbasy maqalasynda aıtylǵandaı, ýaqyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵys­qan kezde ult tarıhy bastalady. Tarıhty, geografııa men adam­zatty tolyq túsinbeı, ony úı­rený qıyn ekeni belgili. Túrki ke­ńe­siniń qoldaýymen Túrki aka­demııasy bastapqy jobany júzege asyrǵannan keıin túrki geo­gra­­fııasy men ádebıeti boıyn­sha oqý­lyqtardy daıyndaýǵa kirisedi.

Sonymen qatar Túrki keńe-sine múshe memleketter zamanaýı Jibek joly ortaq týryn usy­­nady. Atalǵan joba álemdik taýar­lar men ıntellektýaldy yn­­ty­maqtastyq epısentrin beı­­­ne­leıtin, Eýrazııanyń júre­ginde jatqan túrki órkenıetiniń ny­­san­­darymen, izderimen jáne muralarymen tanysýǵa múm­kindik beredi. Túrki keńesine mú­she memleketter ortaq tarıh­ty, bir mádenıet pen tildi bólisetin jastar arasyndaǵy áleýmettik máselelerdi nasıhattaý jáne jastardyń jeke damýyna úles qosýǵa erekshe nazar aýdarady. Olardyń ortaq tarıhpen maq­tanyp, keleshekke senimin artaty­ny anyq. Qazirgi jahandaný zamanynda salt-dástúrimiz ben má­de­nıetimizdi jas urpaqqa ónege retinde qaldyrý – ózekti másele.

N.Nazarbaev  kóshpeli tarıhymyz zamanaýı ómirdiń ártúrli aspektileriniń qalyptasýyna áserin tıgizgenin atap ótkeni bel­­gili. Qyrǵyzstanda ótetin «Dú­nıe­júzilik kóshpendiler oıyn­dary» Túrki keńesi alańynda eń mańyzdy jáne iri jobaǵa aı­nal­­dy. Bul álemdik sahnaǵa túrki halyq­tarynyń rýhanı sanasy men tarıhı jadyn qalpyna keltirýge, ata-babalarymyzdyń máde­nıetin saqtaýǵa jáne maq­tan tutatyn órkenıetimizdi nası­hat­taýǵa baǵyttalǵan. Búkil dúnıe júzine keń taraǵan «Dúnıe­jú­zi­lik kóshpendiler oıyndary» ata-babalarymyzdyń mura­la­ryn saqtap qalyp, tanymal­dy­ly­ǵy artyp, mańyzdy ról at­­qa­ratynyna senimdimin.

Túrki keńesi jańa ıdeıalar men bastamalardyń eń joǵar­ǵy deń­geıde damyp, júze­ge asy­­ry­la­tyn biregeı ala­ńy re­­tin­de qalyptasty. Mun­da Túrki álemi­niń saıası dıalogi men yn­ty­maqtastyq máse­le­leri tal­qylanady. Prezı­dent­­teri­mizdiń Túrki álemindegi ujym­dyq rýhty saqtaý úshin at­qaryp jatqan kósh­basshy rólin, túrki­til­des mem­leketterdiń yn­ty­­maq­­tas­tyq uıym­darynyń oı-pikiri men danalyǵyn atap ót­ken jón. Olar­dyń usynatyn pikir­­­­leri men bas­tamalary kóp jaǵ­­d­­aıda túr­ki halyqtary ara­syn­­­­daǵy yn­ty­maqtastyqty ny­ǵaı­­­typ, jańa basymdyqtardy anyqtaıdy.

Osy oraıda, Qazaqstannyń perspektıvalyq dúnıetanymy men túrki áleminiń bolashaq kórinisi retinde «Uly dalanyń jeti qyry» túsinigin qoldap, ony jalǵastyrý úshin úlken jiger qajet. N.Nazarbaev osy baǵytta jumys atqarý úshin «Arhıv-2025», «Uly dalanyń uly esimderi», «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin», «Uly dalanyń kóne óner jáne tehnologııalar mýzeıi», «Dala folklorynyń antologııa­sy» jáne «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» naqty jobalaryn usyn­dy. Osy jobalardy atqarý ba­ry­synda Túrki keńe­sine múshe mem­leketter Qazaq­stan­nyń bılik ókilderimen tyǵyz yntymaq­tastyqta bolady.

Mundaı yntymaqtastyq bir­ligimizge úles qosatyndyǵyn, mem­­leket­terimiz ben halyqtary­myz­­ǵa kezigetin qazirgi jáne bola­shaq­taǵy synaqtar men qater­ler­­di sheshýde ortaq áreket­ke ju­myl­­dyratynyn este ustaýy­myz kerek. Túrki mem­leket­teriniń kúsh-jigeri men birligi ǵana túrki álemi­niń damýy men ın­t­egra­sııa­­syna serpin bere ala­dy. Túrki áleminiń qaı­ta ór­ken­deýi bar­lyq túrkitildes mem­leket­terdiń bir­lesken is-áreketin odan ári kúsheı­týdi jáne osy baǵyt­taǵy y­nty­maqtastyq­ty damy­týdy talap etedi. Osy tur­ǵy­dan alǵa­nda, Túrki keńesi túrki­tildes memleketterdiń ózara seriktestikterin odan ári tyǵyz ny­ǵaıtýǵa, jańa bastamalar men jobalardy qalyptastyrýǵa bar kúsh-jigerin salady.

Baǵdat ÁMIREEV,

Túrki keńesiniń

Bas hatshysy