Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń tarıhı mańyzy

Prezıdenttik ınstıtýt memleket­tik basqarýdyń ákimshilik-ámirshildik júıesinen jańa naryq ekonomıkasy men azamattyq qoǵamǵa ótip jatqan kezde ózin-ózi aqtaǵan qadam boldy. Nátıjesinde eldiń saıası júıesi túbegeıli ózgerdi. 

Qazaqstan tarıhyndaǵy osyndaı taǵdyrsheshti kezeńniń astarly tustaryn tolyqqandy túsiný úshin eń aldymen elimizdegi prezıdenttik ıns­tıtýttyń qalyptasýyn, sol júıeni ornatýǵa dem berip, soǵan tikeleı basshylyq etken Elbasynyń ómiri men saıası qyzmetine, onyń syrtqy saıası ólshemderine sheteldik sarapshylar men jazýshylardyń da kóp kóńil bólgendigi belgili. Sondyqtan olardyń Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń qalyptasýy men onyń tarıhı orny týraly monografııalyq zertteý jumystary deńgeıindegi keıbir táýelsiz pikirlerin eskerý ma­ńyzdy. Reseılik avtor L.Mlechın sol kezdegi sarapshylardyń, keıbir saıa­satkerlerdiń pikirlerine taldaý jasaı otyryp, solardyń basym kóp­shiligi táýelsiz Qazaqstannyń bola­shaǵy joq, ol derbes ómir súrýge daıyn emes, onyń ulttyq valıýtasy shek­ten tys qunsyzdanyp, qarjy-ekono­mıkalyq júıesi kúıreıdi, ol arty­nan áleýmettik dúmpý men búlik­ke ulasady dep, tipti onyń merzimin de kórsetip, bal ashqandar kóp boldy deıdi. 

Qazaqstannyń táýelsiz damýynyń bolashaǵyna degen osyndaı senimsiz­dik­tiń, tipten onyń táýelsiz memleket retinde on jyldan artyq ómir súre almaıtyndyǵy týraly túrli boljamdardyń bolǵandyǵyn belgili jazýshy, Ulybrıtanııanyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri Djonatan Aıtken de rastaıdy. Onyń oıynsha, N.Nazarbaev bul daýyldan birte-birte aman-esen shyǵa aldy. Jazýshy Qazaqstannyń jetistikteri ózdiginen paıda bola salǵan joq, Nazarbaev bolmasa, olar da bolmas edi dep, óz oıyn qorytyndylaıdy.

N.Á.Nazarbaevtyń tarıhı sahna­ǵa­ tanymal saıasatker retinde shyǵýy­nyń negizi erterekte qalanǵan bolatyn. Kezinde onyń tulǵalyq qa­sıet­teri men basqarýshylyq qa­bile­tin eskere otyryp, Keńes oda­ǵy­nyń vıse-prezıdenti nemese odaq­­tyq úkimettiń basshysy, tip­­ten M.S.Gor­bachevtiń ornyna­ KSRO pre­zı­denti de bolýǵa múmkindiginiń bolǵandyǵy da kezdeısoq emes edi. Bul sheteldik sarapshylardyń pikiri. Máskeýlik belgili jazýshy S.Plehanovtyń oıynsha, N.Á.Nazarbaevqa ózgerister dáýirinde kóshbasshylyq synaǵynan ótip, óziniń múmkindikterin dálel­deýge týra keldi. Prezıdent keńestik júıe kúniniń ótkendigin aıqyn túsindi jáne jańa memleket qurýdy óz moınyna aldy. Nazarbaev tóten­she jaǵdaı jarııalamaı-aq, kúsh kórsetpeı ishki búldirgish kúshterdi jeńip shyǵyp, elin aman alyp qaldy. Sondyqtan da ol álemdik deńgeıdegi saıasatkerlerdiń arasynan laıyqty ornyn aldy.

Halyqaralyq sa­rap­shylar N.Nazarbaev úsh­in Prezıdent bo­lyp saılanýy respýblıkadaǵy yqpalyn keńeıtýmen qatar, oǵan kóp­tegen qosymsha mashaqatty da qo­syp bergendigin atap kórsetedi. Jańa ıns­tıtýtpen jumys isteýdiń tájirı­besin jınaqtaý kerek boldy. Al­ǵashqy kezderi Prezıdenttiń ap­paraty birneshe adamnan-aq tura­tyn­dyǵyna qaramastan, azǵantaı komandamen keıinnen táýelsiz Qazaq­stan memlekettiliginiń tiregine aınal­ǵan prezıdenttik ınstıtýttyń qury­lymdyq negizin qalady.

Qazaq KSR-niń Prezıdenti saı­lanǵanymen tolyqqandy «pre­zıdenttik ınstıtýty» ornyǵa sal­mady. О́ıtkeni ol arnaıy zańmen bekitilgen shyn mánindegi tıisti már­te­besi men ókilettiligi bar Prezıdent bolyp sanalmady. Alǵashqy bolyp saılanǵan prezıdent Qazaq KSR Prezıdenti emes, tek Joǵarǵy Keńes bekitken Qazaq KSR Prezıdenti qyz­metine saılanǵan tulǵa bolyp esep­tel­gendigi syrt kózden tys qalmady. Demek, N.Á.Nazarbaev 1990 jyly Prezıdent bolyp saılansa da, ol tek ókildiktik atqarymǵa ıe boldy. Shet­eldik sarapshylardyń paıymdaýlaryna qaraǵanda, onyń qolynda shyn mánindegi basqarý tetikteri bolmady.

Joǵarydaǵy kiltıpandarǵa qa­ramastan Elbasynyń modernızasııalaý jobasy qoǵamnyń tabıǵaty men halyqtyń janyn ózgertti. Elbasy halyqaralyq tájirıbeni jan-jaqty zerdeleı kele jáne memlekettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası mańyzy bar máselerin az ýaqyt­ta sheshý kerektigin eskere oty­ryp, alǵashqy kezeńde myqty pre­zıdent­tik bılikti qajet ete­tin prezıdenttik ınstıtýttyń ame­rıkalyq modeline toqtaldy. So­ny­men birge N.Á.Nazarbaev qoǵam damýynyń barysyn tereń sezine otyryp, memlekettiliktiń nyǵaıýy men demokratııalyq qaıta qurýlardyń tereńdeýine baılanysty prezıdenttik ınstıtýtynyń qazaqstandyq jaǵ­daıǵa saı keletin, qoǵamnyń ekono­mıkalyq ómirine memlekettiń belsene qatysýyna basymdyq beretin fransýz úlgisine beıimdedi. Sóıtip 1995 jylǵy Konstıtýsııa zań­dy túrde prezıdenttik bı­likti be­kit­ti. Qazaqstandyq prezıdenttik basqarý nysany qoǵamda biryńǵaı memlekettik bıliktiń bólinýi men jumys isteýiniń erekshe júıesi logıkalyq turǵyda aıaqtalǵan túrge ıe boldy. Degenmen Elbasy aldynda eki jol, eki tańdaý­dyń bolǵanyn bireý bilse, bireýler bile bermes. Birinshisi – birte-birte qımyldap, biraq reformanyń qar­qynyn bá­seń­de­tý. Nemese, ekinshi jolǵa túsip, batyl, azamattardyń esin tandyratyn aıaýsyz áleýmettik-eko­nomıkalyq reforma júrgizý, biraq áleýmettik qarsylyqqa tap bolý. Elbasy osy ekinshi joldy tańdady. Bul sol kezdiń ashy shyndyǵy edi. So­nymen qatar úshinshi jol da bar bol­ǵan – eshteńeni ózgerpeı-aq sol kúıin­de qaldyryp, óz bıligin nyǵaıtýdyń qamyn ǵana oılap otyra berý.

Elbasy tańdaǵan jol demokratııa­lyq memleket qalyptastyrýdyń qajettiligi prezıdenttik respýb­lı­ka qurýdyń durystyǵy men tıim­diligine nazar aýdarýdy talap etti. Quqyq­tyq memleketke bet alǵan tusta qa­lyptastyrý jaǵdaıynda bı­liktiń úsh tarmaǵy kúshti jáne óz qyz­met­terin júzege asyra alatyn­daı jaǵdaıda bolýy qajet edi. Alaıda zań shyǵarýshy jáne at­qa­rýshy bılikti baılanystyrýshy­ býyn tek Prezıdent qana bola ala­tyndyǵy kúmán keltirýge bolmaıtyn zańdylyq retinde moıyndaldy. Iаǵnı, prezıdentsiz prezıdenttik respýblıkanyń da bolmaıtyndyǵy túsinikti boldy. Sonymen birge Qazaq­standa kúshti prezıdenttik ınstı­týttyń qalyptasýy eń aldymen N.Á.Nazarbaevtyń tulǵasymen baılanysty ekendigi de shyndyq. Iаǵnı, bizdiń eldiń jaǵdaıynda Memleket basshysyn, Prezıdentti prezıdenttik ınstıtýttan bólip qaraý múmkin emes­tigi aıtpasa da túsinikti. Alaıda Pre­zıdentke berilgen kóptegen bılik ókilettikterin bıliktiń tek Pre­zı­denttiń qolynda jınaqtalǵany dep qaraǵan durys bolmas, óıtkeni mańyzdy quqyqtar basqa bılik tar­maqtaryna da berilgendigin eskergen jón. Onyń dáleli – Elbasy bastama­sy­men 2004-2008, 2011 jyldary elde júrgizilip, 2017 jyldan erekshe qarqynǵa ıe bolǵan saıası modernızasııalaý úrdisi.

Táýelsiz Qazaqstanda ultaralyq tatýlyq memlekettik saıasattyń bas­ty qaǵıdatyna, Elbasynyń ómir­lik ustanymyna aınaldy. Onyń ózegi memleket quraýshy retinde qa­zaq halqynyń toptastyrýshy­ róli jaǵdaıyndaǵy «Birlik – alýan­túr­lilikte» formýlasyna negizdeldi. Osy jyldar ishinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ınstıtýsıonaldyq qurylymy nyǵaıyp, qoǵamdy uıys­tyrýshy áleýeti tolysty. Ol halyq dıplomatııasynyń mańyzdy kúretamyryna aınaldy.

Elbasynyń belsendi syrtqy saıası­ qyzmetiniń arqasynda Qazaqstan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty, Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy, Qazaqstan óz jerin ıadrolyq qarýdan bos dep jarııalady, ıadrolyq derjavalardan kepildik aldy. Iаdrolyq qarýdan óz erkimen bas tartý – qazaq halqyn ajal qushaǵynan qutqaryp, beıbitsúıgish El retinde halyqaralyq qoǵamdastyqta bedelin kóterdi. Polıgondy jabý arqyly Prezıdent, eń aldymen, halyqtyń basqa jurttardan kem emes jaǵdaıda ómir súre alatynyna kóz jetkizdi. Kóptiń rýhyn kóterdi. Bir jaǵynan, Keńes odaǵy kezinde tek shıkizat kózi retinde ǵana qarastyrylyp kelgen Qazaqstan týraly uǵymdy ózgertti. Osydan keıin N.Á.Nazarbaev ózin halyqtyq Prezıdent retinde ǵana emes, sonymen birge «semserden soqa soqqan saıasatker» atanyp, búkil álem qol soqqan dúnıejúzilik deńgeıdegi basshy retinde de kórsete bildi. Al Qazaqstan bolsa ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly shartqa qosylyp, antııadrolyq qozǵalystyń tanymal kóshbasshylarynyń birine aınaldy. 

Prezıdenttik ınstıtýt Qazaq­stannyń syrtqy saıasatyn júrgizýdiń basty quralyna aınaldy. Alǵashynda, syrtqy saıasat baǵytynda kadrlar tapshy bolǵan kezde bul jumys Prezıdenttiń moınyna júkteldi. Kópvektorly, kóp baǵytty dáıekti de boljamdy saıasattyń negizin salýda halyqaralyq deńgeıdegi basty tulǵa Elbasy boldy. Prezıdenttiń bedeli Qazaqstannyń bedeline jumys istedi.

Reseılik jazýshy S.Plehanovtyń pikirinshe, Almatyda TMD quryl­ma­sa, burynǵy Odaq kóleminde ne bolaryn boljaý qıynǵa soqpas edi. Úl­ken Djordj Býshtyń ulttyq qaýip­sizdik boıynsha keńesshisi Brent Skoýkrofttyń aıtqanyndaı, alyp Keńes odaǵynyń kúıreý qýaty­nyń jappaı azamat soǵysyna jetkizbeý­degi N.Nazarbaevtyń rólin tarıh áli óz dárejesinde baǵalaıtyn bolady. 

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Eýrazııa­lyq doktrınasy – konsep­týal­dyq turǵydan tutas aıaqtalǵan, te­reń jańashyl, myqty mádenı-tarıhı jáne tarıhı-fılosofııalyq irgetasqa negizdelgen batyl qadam retinde qarastyrylady. Bizdiń óz tarıhymyz jáne bolashaǵymyz bar. Sondyqtan bizdiń damý modelimiz eshkimdikine uqsamaıtyn bolady. A.Dýgın eýrazııalyq aqyl-oı tarıhynda birinshi ret úlken aýqymdaǵy saıasatshy, táýelsiz memlekettiń Prezıdenti Eýrazııa doktrınasyn naqty júzege asyrýǵa shaqyryp, eýrazııashyldar ıdeıasynyń tarıhynda betburys jasady. Nazarbaev ýaqyttan ozyp ketti, ol tarıh rýhyn, órkenıet damýy prosesiniń yrǵaǵyn qýyp jetip, qatar turdy deıdi.

D.Aıtken N.Á.Nazarbaevtyń mu­naıly memleketterdiń kóbiniń prolemasy – odan tusken aqshaǵa ǵana senip otyrýdyń eldiń bolashaǵyna qııanat jasaý ekendigin sonaý 90-jyldary eskertip, azamattardyń básekege qabilettiligi, ekonomıkany munaıdan túsken aqshaǵa tunshyqtyrýǵa bolmaıdy degen oryndy alańdaýshylyǵyna nazar aýdardy. Ol 1998 jyly Pre­zıdent Qazaqstanda eshbir munaı joq dep ómir súrip, jumys isteý­ge shaqyrǵandyǵyn eske salady. Ulybrıtanııalyq sarapshy Qa­zaq­stan men Qytaı arasyndaǵy shekara máselesin retteý kezindegi eki kór­shi el basshylarynyń arasyndaǵy áń­gime arqyly eń joǵary deńgeıdegi dıp­lomatııanyń «qudyretin» kór­setetin Szıan Szemınniń N.Nazarbaevqa shekara máselesin biz bas­shylyqta turǵan kezde sheship alý ke­rek, keıin bılikke jańa býyn basshylar kelgende olardyń kelisimge qol jetkizerine meniń kúmánim bar degen sózin mysalǵa keltirýi de kópti ańǵartady.

Taǵy bir aıta keter jaıt, kezinde EQYU-nyń Astana sammıtinde qabyl­danǵan Astana deklarasııa­sy men «Astana rýhy» uǵymy senim, ke­lisim, toleranttylyq pen alýan­túrl­iliktiń birligi qaǵıdattaryna negizdelgen álemdik qurylysqa barsha­­nyń birlese umtylysynyń rá­mizine aınalyp, halyqaralyq saıa­sı leksıkonǵa senimdi túrde endi. Eldiń syrtqy saıasaty onyń ishki saıasatynyń jalǵasy dep eseptesek, onda 2017 jyldyń basynan bastap BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolý, al 2018 jyldyń qań­tar aıynda oǵan tóraǵalyq etý, dúnıejúzilik EKSPO kórmesin ót­kizý­diń ózi elimizdiń álemdegi ornyn kórsetedi.

Qoryta aıtqanda, sheteldik sa­rap­shy­lardyń paıymdaýlarynsha, Qazaqstannyń jetistikteri ózdiginen paıda bola salǵan joq. N.Nazarbaev bolmasa, olar da bolmas edi. Qazaq eliniń táýelsizdigi, qazaqstandyq biregeılik pen qoǵamdyq turaqtylyq, onyń álemdik antııadrolyq saıasattaǵy kóshbasshylyǵyna qol jetkizip, daǵdarystardy eńserip, sheteldik ınvestısııalardy tartyp, Ulttyq qordy qurǵan da Prezıdent. Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin bu­ryn bolmaǵan deńgeıge kóterý, memleket qurýmen teń keletin Astanany salý da Elbasynyń eńbegi. Halyqaralyq sarap­shylar atap kórsetkendeı, Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev – táýelsiz Qazaqstanda prezıdenttik ınstıtýttyń tarıhı qajettiligin dáleldep, jańa júıe­­niń zańdyq negizin qalaǵan, ony «synaqtan ótkizip, óndiriske en­giz­gen» jáne onyń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyryp, halyq ıgiligine, Qazaqstannyń bolashaǵyna jumys isteýine baǵdar berip otyrǵan birden-bir tarıhı tulǵa. 

Japsarbaı QÝANYShEV,

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 

Ǵylym komıtetiniń Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory