Qobyz ben erhý

Qazaqta Qorqyttyń qobyzy týraly aıtylatyn keremet ańyz bar. Al Qorqyt ata bolsa – ejelgi oǵyz taıpasynan shyqqan, Syrdarııa boıynda jasaǵan (IH ǵasyr), artynda óshpes ádebı-mýzyka murasy qalǵan tarıhı tulǵa. Qobyz – qazaqtyń dástúrli ulttyq mýzyka aspaptary ishinde yspaly aspaptar túrine jatatyn saz aspaby. Bul aspaptyń Uly Jibek joly arqyly uzaq sapar tartyp, san qyrdan asyp, shyǵystaǵy Qytaı eline jetkenin umytylyp bara jatqan tarıh retinde aıtyp ótkimiz keledi.

Ańyzda Qorqyt ata óziniń júırik jelmaıasyna minip, máńgilik ómir syryn izdep dúnıeniń tórt buryshyn kezip ketedi. Sodan máńgi ómir tek ónerde degen oıǵa kelip, qobyz aspabyn oılap shyǵarypty. Sondaǵy oılap tapqan qobyzyna shyǵarǵan Qorqyt atanyń óleńi mynadaı bolypty:

Qaraǵaıdyń túbinen

Qaıyryp alǵan, qobyzym.

Úıeńkiniń túbinen

Úıirip alǵan qobyzym.

Jelmaıanyń terisin

Shanaq qylǵan, qobyzym.

Ortekeniń múıizin

Tıek qylǵan, qobyzym.

Besti aıǵyrdyń quıryǵyn

Ishek qylǵan, qobyzym.

О́leńde qobyzdyń neden, qalaı jasalǵany aıtylady. Bul aspap­pen árqandaı dybysty keltirýge jáne adam­nyń ishki kóńil kúıin ádemi jetkizýge bolady. 

Qytaıda erhý deıtin saz aspaby bar, qobyzǵa óte uqsaıdy. Bul as­pap­­tyń Qytaıǵa taralǵanyna da bir H-HV ǵasyrdyń júzi bolǵan. Mamandar jáne tarıhshylar bul aspap kezindegi Qytaı­dyń Tań dınastııasy zamanynda Qytaıdyń batys-teristigindegi kóshpen­dilerden Orta Jazyqqa jetken soń el ishinde keńinen taralyp, keıingi jańǵyrý úderisterinen ótip han ultynyń ulttyq saz aspaby bolyp qalyptasty deıdi. 

Sózimizge dálel keltirý úshin qytaı tilin­degi erhý sózin taldap kóreıik. Áýe­li qytaıdyń erhý sózine qarap-aq bul aspaptyń ejelden qytaıdyń tól kúı aspaby emestigin baıqaımyz. Endi qara­ńyz, erhý sózi qytaısha 二胡 ıe­ro­glı­fi­men tańbalanady, osyndaǵy «二 er» eki degendi bildirse, al «胡hý» ejelgi Qytaı­dyń batysy men teristigindegi kór­shi elder men ulystarǵa jáne kósh­pen­­di­lerge qoıǵan jalpylama ataýy. En­d­eshe bul aspaptyń atyna qarap ony «eki hý» deýge kele me? Árıne, joq. Olaı bol­sa 二胡 erhýdyń tolyq ataýy 二弦胡琴 ma­­ǵynasy «eki ishekti hýlardyń kúı as­­pab­y» degendi bildiredi. Qytaı tilinde sóz­­derdi qysqa­rtyp, azaıtyp jasaý erek­shelik­terine saı二弦胡琴 búgingi二胡 er­hý bolyp shyǵa kelgen. Sondyqtan onyń qytaılarǵa kóshpendilerden, so­nyń ishin­de oǵyzdardan barǵandyǵy sóz­siz jáne dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. 

Qart tarıhtyń izi qalǵan, sartap bolyp sarǵaıǵan qaǵazdarda hattalǵan jaz­basha derek kózderine úńiler bolsaq, odan da qobyzdyń Qytaıǵa batystan baryp taralǵanyn, keıin ýaqyt óte kele erhý atanǵany týraly derekterdi de ońaı taýyp alýǵa bolady. Qytaıdyń Tań patshalyǵy tusynda Tań eli men Batys Aımaq arasynda qarym-qatynas ornap, Uly Jibek joly buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde damytylyp, shyǵys pen batys arasynda mádenı baılanystar ornaǵan. 

Sol tustarda qańly, kúsan, fer­ǵana (daýan) elderinen bı jáne mýzyka óneriniń de Tań astanasy Chań-an qalasyna jetkendigi, patsha saraıynda Batys Aımaq elderiniń bıi men mýzykasy syndy óner kórsetilimderi bolatyny, ordalyqtar ony unatyp qalsa dereý qabyldap, shetten kelgen ónerdi úırenetin jańasha salt qalyptas­qan. Oǵan mysal retinde «qańly bıin» ataýǵa bolady. Qobyz da sondaı bı óneri sııaqty Qytaıǵa barǵan mádenıet. Qytaı jylnamasy Joýnamada «Jý Ýdı túrik qyzyn kishilikke hansha­ıym etip aldy. Qyz uzatylyp kelgende Batys Aımaqtaǵy kúsan, shalik, qańly elderi patshanyń toılyǵyna arnap óz elderiniń kúı aspaptaryn tartý etti» dep hattalǵan. Tań dáýiriniń áıgili aqyny Sensan bir óleńinde: 

Qolbasshy shatyrynda jaıylyp

mol dastarqan,

Ulyqty attandyrmaqqa sharap quıyp 

shattanǵan.

Tartyldy pıpamenen qııan

 sybyzǵysy, 

Hýchın quıqyljytty ásem áýen ta­myljyǵan, – dep jyrlaıdy. Osynda aıty­lyp otyrǵan hýchın («hýlardyń kúı aspaby» degen maǵynada) kezindegi erhý. Taǵy da óleńnen baıqaǵandaryńyz­daı, pıpa, qııan sybyzǵysy da sol tusta Qytaıǵa Batys Aımaqtan barǵan kúı aspaptary bolatyn. Qytaı ǵalymdary erhýdyń Tań zamanynda hýchın dep atal­ǵanyn sandaǵan derekti kórsete otyryp dáleldeıdi. Kezindegi hýchınniń qandaı bolǵandyǵy týraly mynadaı bir málimetti keltire ketýdi jón sanadyq. Qytaıdyń Suń dáýirindegi áıgili ǵalymy Shenko (1031-1095) óziniń «Myńshııýan jazbalary» atty eńbe­ginde hýchındi bylaısha túsindiredi: «Jyl­qynyń quıryǵyn ishek qyp taǵa­tyn hýlardyń kúı aspaby qytaıdyń shyǵy­syna deıin taraldy, daýysy áýe­zdi, qulaqqa jaǵymdy estiledi, tipti áýeni­niń ásemdigine aspanda ushqan qazdyń ózi aınalyp qalady» dep jazǵan, sonymen birge onyń sol zamandaǵy sýretin salyp kórsetken. Budan tys Qytaı jylnamasy «Iýannama. Josyn jáne kúı baıanynda»: « Hýchın (胡琴 ) qobyz (火不思 hýo-bý-si) dep atalady, sabynyń basy ımektelip qos ishek taǵy­lady, jylqynyń quıryǵynan adyrna sııaqtalyp ysqysy jasalady» dep hat­talǵan. Mine osyndaı tarıhı derekterden erhýdyń qobyz ekenin aıqyn ańǵaramyz. 

Ǵalymdar erhý Qytaıǵa Tań dáýirin­de keldi dep esepteıdi, óıtkeni Tań dáýiri Qytaı tarıhyndaǵy uly dáýir, sol tusta Uly Jibek joly arqy­ly Batys pen Shyǵys arasyndaǵy máde­nı baılanystardyń ornaýyna eshqan­daı shekteý qoıylmaǵan. Qytaı eli kóp mádenıetti sol zamandarda Batys Aı­maqtan, ıaǵnı hýlardan qabylda­ǵa­­nyn tarıhqa hattap ta qoıǵan. Sonyń bir kórinisi retinde 1959 jyly Qytaı­dyń Shı-an qalasy (kezinde Tań pat­shalyǵynyń astanasy Chań-an) mańyn­daǵy Jońbaýsýn qystaǵy jerin­degi qorǵannan tabylǵan tańsansaı (Tańsan­saı 唐三彩 Tang Tri-Color Glazed Ceramics úsh tústi Tań keramıkasy. Tań dáýirinde keramıkaly ónimderge kóbinde sary, aq, jasyl tústerdi paıdalanǵany sebepti keıingiler olardy Tańsansaı dep atasty) stılindegi qysh músinderdi ataýǵa bolady. Ol qysh músin «Túıe ústindegi kúıshiler» dep atalady, músinniń bıikti­gi 58 sm, uzyndyǵy 41 sm qazirgi kúni Shanshı tarıh mýzeıinde saqtaýly. Músinde túıege kebeje teńdelip, kilem jabylǵan, onyń ústine kúı aspaptaryn tartyp turǵan 7 er adam jáne ortasynda bı bılep turǵan bir áıel adamnyń beınesi keskindelgen. Músindegi túıe, kilem, adamdar, kúı aspaptary jáne kıim úlgileri túgel Batys Aımaqtaǵy ult­­tar­dyń erekshelikterin kórsetip tur. Bul músin sol tustaǵy hý mádenıetiniń Qytaı jerine kelgendigin áıgileıdi, óıt­keni kilem jabylǵan túıe – Jibek joly­nyń sımvoly. Mádenıet, sonyń ishinde bı men kúı Uly Jibek joly arqyly Batys Aımaqtan Qytaıǵa kirgen­­digi týra­­ly málimet osy bir músin kes­kin­deme­­sin­de berilgen. Endeshe Uly Jibek jo­ly arqy­ly qazaqtyń qobyzy da sol kóp má­de­nıettermen birge qytaıǵa jetip, á degen­­de hýchın, odan keıin erhý atanyp ketken. 

Joǵaryda erhýdyń arǵy tegi qobyz ekendigin anyqtadyq. Endi búgingi qytaı erhýynyń qazaq qobyzymen uqsastyqtaryn salystyryp kóreıik. 

Erhý – eki ishekti, jylqynyń quıryq qylynan ysqyshy bar yspaly kúı aspaby. Shanaǵy ishi qýystalyp alty buryshty etilip qara aǵashtan ne qyzyl aǵashtan jasalady, shanaq beti ábjylan terisimen qaptalady. Shanaq betiniń jylan terisimen qaptalýy qytaılar­dyń aıdahardy totem etýimen baılanys­ty. Saby men qulaǵy qara aǵashtan ne qyzyl aǵashtan, ishegi kúmisten ne alıý­mınııden jasalsa, tıegi úıeńki aǵa­shy­nan tańdalyp jasalady. Ysqysy aq jylqynyń quıryq qylynan tańdap alynyp, uzyndyǵy 70-85 sm shamasyn­da bolady. Erhýdyń dybys áýeni quıqyljyǵanda tereńnen syr shertken shejireshini, keıde zaryn tógip jatqan muńlyqty kóz aldyǵa ákeledi. 

Qobyz qazaqtyń ulttyq mýzyka aspaby, onyń ishinde yspaly kúı aspabyna jatady. Qobyzdyń basy, eki qulaǵy, ıilgen moıny, tómen jaǵynda terimen qaptalǵan shanaǵy, jylqynyń quıryq qylynan jasalǵan qos ishegi, múıizden tıegi jáne qyldan ysqyshy bolady. Dybys ishek pen ysqyshtyń úıkelisinen shyǵady. Qobyz – qazaqtyń san myńjyldyq tarıhy bar atamurasy. 

Uly Jibek joly tek saýda joly ǵana emes, tarıhtyń aqjal tolqyndary ara­synan mádenıetterdiń almasýyna dáne­ker bolǵan altyn kópir ári máde­nıet­­terdiń kýágeri. Sol úshin de ol bizdiń mádenıetimizdiń, qazirgi aıtyp otyrǵan qobyz­dyń myńdaǵan jyl buryn san qyr­dan asyp Qytaıǵa barǵanyna kýá bolyp otyr. 

Qalban YNTYHANULY,

jazýshy, derektanýshy