Qalam – qandaýyrdan da qýatty qural

BAQ tili minsiz bolsyn desek…

Búgingi tańda Qazaqstanda qazaq tilinde 449 gazet pen 117 jýrnal shyǵady eken. Onyń syrtynda qazaq, orys tilde­rinde eki tilde shyǵatyn gazet-jýrnaldar taǵy bar. Keńestik dáýirmen salys­tyr­ǵanda qazaq basylymdary sa­ny­nyń bulaı artýy táýel­sizdik arqasynda qol jetken jetistik ekeni daýsyz. Osy basylymdar qazaq tiliniń she­shi­min tappaǵan san alýan máse­lelerin úzdiksiz kó­terip, tilimizdiń damýyna, onyń Ata Zańda kórsetilgen márte­be­si­ne sáıkes qolda­ny­lýy­na qat­ys­ty jazýdan jal­yq­qan emes. Tek jýrna­lıs­ter­diń ǵa­na emes, tilshi ǵalymdar men fılologtardyń, til jana­shyr­lary men túrli sala mamandary tarapynan tildiń jaıyn sóz etken san alýan ma­qa­lalar da negizinen qazaq ti­lin­de jaryq kóretin gazet-jýr­naldarymyz arqyly qal­yń jurtshylyqqa jol tartady.

BAQ tili minsiz bolsyn desek…

Búgingi tańda Qazaqstanda qazaq tilinde 449 gazet pen 117 jýrnal shyǵady eken. Onyń syrtynda qazaq, orys tilde­rinde eki tilde shyǵatyn gazet-jýrnaldar taǵy bar. Keńestik dáýirmen salys­tyr­ǵanda qazaq basylymdary sa­ny­nyń bulaı artýy táýel­sizdik arqasynda qol jetken jetistik ekeni daýsyz. Osy basylymdar qazaq tiliniń she­shi­min tappaǵan san alýan máse­lelerin úzdiksiz kó­terip, tilimizdiń damýyna, onyń Ata Zańda kórsetilgen márte­be­si­ne sáıkes qolda­ny­lýy­na qat­ys­ty jazýdan jal­yq­qan emes. Tek jýrna­lıs­ter­diń ǵa­na emes, tilshi ǵalymdar men fılologtardyń, til jana­shyr­lary men túrli sala mamandary tarapynan tildiń jaıyn sóz etken san alýan ma­qa­lalar da negizinen qazaq ti­lin­de jaryq kóretin gazet-jýr­naldarymyz arqyly qal­yń jurtshylyqqa jol tartady. Jalpy, qazaq tiliniń mu­ń­yn muńdap, joǵyn joq­taı­tyn da qazaq baspasózi, qazaq tildi jýrnalıster qaýymy ekeni barshamyzǵa belgili. Ti­li­miz­diń damýy men qol­da­ny­syna eleýli úles qosyp otyr­ǵan tól baspasózimizdiń tili jóninde dúr­kin-dúrkin sóz qozǵalyp jatady. Bul másele til ma­man­darynyń nazarynan da esh­­qashan tys qalyp kór­gen emes. Jekelegen maqala­lardy aıtpaǵanda, ár kezeń­degi qazaq merzimdi basy­lym­darynyń tilin zertteýge ar­nalǵan monografııalar jazylyp, birqatar kandıdattyq, dok­­torlyq dıssertasııalar qor­­ǵaldy. Osy dástúrdi jalǵas­tyryp, biz de keıingi bes-alty jyl kóle­mindegi baspa­sózdegi sózqol­da­nys, sóz­ja­sam, termınjasam másele­le­rin qarastyryp júr­gen­dik­ten, jınaqtalǵan derekter negizinde keıbir oılarymyzdy ortaǵa salýdy jón kór­dik. Árıne, qazaq baspa­só­ziniń bú­gingi bıiginde ondaǵy til men stıl máseleleriniń negizinen oıdaǵydaı sheshilip kele ja­týynyń máni úlken. Gazetter men jýrnaldardaǵy maqala, suh­battardyń tili je­tik, sodan da oıy aıqyn bola tús­keni talas týdyrmaıdy. Áıt­se de, qoldaǵymyzdy esh­kim de tartyp almaıtynyn eskere ketip, bul maqalada biz negizinen baspasóz tiliniń má­de­nıetine, sózqoldanycta or­yn alyp júrgen keıbir kem­shilikterge basa toqtala­myz.

Árıne, qazaqtyń tilin bir kisideı biletin, qalamy tósel­gen, ár sózdi talǵap-tańdap ornymen qoldanatyn, qaǵaz be­tine túsken nemese aýzynan shyq­qan ár sóılemine úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn tá­jirıbeli, bilikti jýrnalıs­ter de az emes. Olardyń jaz­ǵanyn kim de bolsa súısinip oqıdy, sóılegen sózine zeıin qoıyp iltıpatpen tyńdaıdy. Alaıda únemi olaı bola ber­meıdi. Kez kelgen ózge sala­lar­daǵy mamandar syndy jýr­­­nalısterdiń de biliktiligi, kásibı deńgeıi, jazý sheber­ligi, sóz qoldanýǵa degen jaý­apkershiligi birdeı emes. Son­daı-aq gazet-jýrnalda tek jýr­­nalısterdiń ǵana emes, bilimi men kásibı daıyndyǵy, tildi bilý deńgeıi árkelki túrli sala mamandarynyń jaz­­ǵandary da jaryq kórip jatady. Osynyń bári bas­pasóz tiliniń sapasyna áser etetini sózsiz. Bul sekildi faktorlardyń qaı-qaısysyn da eskere otyryp, búkil qo­ǵam kóz tigetin qazaq bas­pa­sózi til mádenıetiniń jo­ǵa­ry bolýyna, ádebı til norma­la­ry­nyń saqtalýyna, pýblı­sıc­­tıkalyq stıldiń kemeldene túsýine aıryqsha mán berip otyrǵanymyz abzal. Bu­ǵan qolyna qalam usta­ǵan­dar da, osy basylymdardyń oqyr­­man­dary da múddeli bolýy kerek.

Ár sózdi maǵynasyna qar­aı ornymen qoldaný – til má­denıetiniń eń ózekti máse­le­leriniń biri. Sózqoldanys ba­ry­syndaǵy oryn alatyn kem­shilikter kóbinese sóz maǵy­nasyn anyq bilmeýden, onyń týra maǵynasy men aýys maǵynasynyń arajigin aıqyn ajyrata almaýdan, sınonımder qatarynan qajet sózdi tańdap-talǵap paıdalanbaýdan nemese jaýapsyzdyq saldarynan týyndap jatady.

Myna sóılemge nazar aýdaryp kórelik: «Otandyq tele­ar­nanyń ozyq maıtalmandary kim­der?» (Áıgerim Baqytqyzy. «Aı­qyn», 29 jeltoqsan 2011 jyl. № 244). Onsyz da «ozyq, ozat, asqan sheber» degen maǵynany bil­di­retin «maıtalman» sóziniń aldyna «ozyq­ty» qosaqtaý múlde artyq. Ozyq emes maıtalman bolmaıdy. «Maıtalman» degen ozyqtyń ozy­ǵy. «О́z isiniń has sheberi» degen maǵynany bildirip turǵan «maıtalman» sóziniń aldynan tir­kes­ken «ozyq» oǵan qosymsha maǵyna ústep, ár berip turǵan joq. Keri­sinshe, kóleńkesin túsirip, artyq qoldanylǵany kózge uryp tur. Sýretshi salǵan sýretin árlendire túsem dep ár tústi boıaýlardy ar­tyq jaǵyp alsa, boıaýlar úı­le­sim tappaı, battasyp, sýrettiń árin qashyryp alýy múmkin. Qalam us­taǵan jan da sózderdi talǵap, tań­dap artyq ta ketpeı, kem de tús­peı, maǵyna úılesimin taýyp ornymen qoldanbasa, sóılemniń de ári qashyp, aıtylmaq oı bu­lyń­ǵyr bolyp qalmaq.

«Almaty aqshamy» gazetiniń 2011 jylǵy 27 tamyzdaǵy № 100-101 nómirinde «Dúnıe dúrmek» aıdaryn ázirlegen jas jýrnalıst Aıkerim Raısqyzy shaǵyn maqala taqyrybyn «Gaýhar tasty jutyp qoıdy» dep atapty. Bul taqy­ryp­ty oqyǵan adamnyń basyna aldymen Gaýhar esimdi adam tasty jutyp qoıǵan eken ǵoı degen oı keledi. Alaıda maqala mátinin oqyǵan soń bári basqasha ekenin túsinedi. Onda: «Qojaıyn dúkenge kelgen tutynýshyǵa qyzmet kór­se­týge ketkende ıt ústel ústindegi qorapsyz jatqan gaýhar tastardy jutyp jiberedi» – delingen. Tas­ty jutqan Gaýhar esimdi adam emes, «Medovaıa Býlka» atty ıt eken. Árıne, oqyrmandardy sha­tas­tyrmaı bul maqalaǵa «Gaýhar tasty jutqan ıt», «It gaýhar tas­tardy jutyp qoıdy» nemese basqasha da taqyryptar qoıýǵa bolar edi. Bul jerde jas jýrnalısti ǵana kinálap qoıý ádiletsiz. Munda ataýlardy bir izge túsirý, sózderdi qosyp nemese bólek jazý máselesi de kórinis beredi. Keıingi jyldary asyl tastyń bul túri «gaý­har­tas» túrinde birge jazylyp ta júr. Sóz bolyp otyrǵan maqala taqyrybynda bul sóz osylaı «gaý­hartas» túrinde birge jazyl­ǵan­da da eshqandaı suraq týyn­da­maǵan bolar edi.

«Qymbat avtograf» («Egemen Qazaqstan», 23 tamyz 2008 jyl. № 260) degen maqala taqy­ry­byn­daǵy «avtograf» sózi maqsatty qol­danylǵanǵa uqsaıdy. Orys ti­lin­degi «avtograf» sóziniń tili­miz­degi balamasy «qoltańba» sózi. «Avtograf» sóziniń tildik qolda­ny­symyzda bolǵany belgili. Alaı­­da osy sózdiń ornyn «qol­tańba» sózi almastyryp, jappaı qoldanylatyn deńgeıge jetip, ádebı til sózdigi men qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha sózdik­terimizdiń bárine engenine, qol­danysy ornyqqanyna da edáýir ýaqyt ótti. Soǵan qaramastan, ma­qala mátininde «qoltańba» sózin qoldana otyryp, taqyrypqa «avtograf» sózi alynǵanda ne maqsat kózdeldi eken degen oıǵa qaldyq. Bizdińshe, taqyrypty «Qymbat qol­­tańba» dep qoıǵanda eki sózdiń basyndaǵy daýyssyz «q» dybys­tary ózara úndesim taýyp jara­syp-aq keter edi. Máselen, «dúbir­li doda», «jasyl jelek», «qyl­yq­ty qyz», «tereń teńiz» degen tir­kesterdegideı dybystar úılesimi kórer kóz, estir qulaqqa jaǵymdy áser etip, oqyrman nazaryna ili­ner edi.

Keıde basylymdarda sóz tir­ke­si, sóılem quramyndaǵy eti­stik­terdiń maǵynasyna qaraı durys qoldanylmaı, sóılem baıandaýyshtary tııanaqsyz bolyp jatatyn tustar jıi ushyrasady. Kózge tús­ken kóp mysaldyń eki-úsheýin ǵana keltirelik. Mysaly, «Er men áıel arasyndaǵy qarym-qatynasta aza­mat­tyń eńsesi túspeýin, arýdyń sa­ǵy synbaýyn mansuqtaý» («Nur As­tana», 19 naýryz 2008 jyl. Bet­ti ázirlegen: G.Ábjálelqyzy). Sóı­lem aıaqtalmaı qalǵan, aı­tylmaq oı túsiniksiz. «Man­suq­taý» etistigi orynsyz qol­da­nyl­ǵan. Eskendir Ertaı «Temirjol turǵyzý – asa kúrdeli úderis» («Alash aınasy», 8 shilde 2011 jyl. № 117) dep jazypty. Osy sóılemde «turǵyzý» sózi oryndy qoldanylyp turǵan joq. Úı, ǵımarat, munara, t.b. tur­ǵy­zy­la­dy. Al jol qalaı turǵyzylady, ol salynady nemese tóseledi.

Tilde kez kelgen dybys pen dy­bysty, sóz ben sózdi tir­kes­ti­rip, dybystar tirkesin nemese sóz tirkesin týdyra berýge bolmaıdy. Qatar tura almaıtyn, ózara úı­lesim taba almaıtyn dybystar da, sózder de bar. Sóz sózge shýa­ǵyn tógýmen qatar, kóleńkesin de túsiretini belgili. Osyny eskermeı qıynnan qıystyryp, tyń sóz tirkesin týǵyzam deý únemi sátti bola bermeıtinin de eskergen abzal. Ondaı maqsat qoımaǵannyń ózinde sóz qoldanýǵa, tirkes úı­le­simdiligine jaýapsyz qara­ma­ǵan jón. Myna mysaldarǵa nazar aý­da­ralyq: «Sport taqyrybynda qa­­lam qozǵaý er jýrnalıster úshin ǵana emes, názik jandy arýlarymyz úshin de óte qyzyq» («Dala men qala», 7 naýryz 2008 jyl. Daıyndaǵan: Azız Ordabaev). Til­dik qoldanysymyzda ornyqqan «qalam terbeý», «qalam tartý» sekildi tirkester turǵanda, «qalam qozǵaý» degen «jańa tirkes» jasap qoldanypty. Sátti qoldanys deı almaımyz. Bul tirkes qalam­men jazý emes, «qalamdy bir jerden alyp, ekinshi jerge jyljytý», «qalamdy ornynan qozǵaý» degen túsinik týǵyzady. Sondaı-aq bul sóılemde «áıelder», «qyz­dar» degen maǵynada jumsalatyn «názik jandylar» men «arýlardy» qosaqtap qoldanýdyń da qajettiligi kórinip turǵan joq. «Aıqynnyń» (26 shilde 2011 jyl. № 135) bas maqalasynyń taqy­ry­by «Saltanat qaqpasy» urpaqqa oı berýge tıis» dep berilipti. «Oı berý» degen qoldanystyń ne bere­rin bilmedik, biz osy sóılemde tilimde qoldanysy ornyqqan «oı salý» degen tirkestiń qoldanyl­ǵany oń bolar edi-aý degen oıda qaldyq.

«Almaty aqshamynyń» 2012 jylǵy 27 naýryzdaǵy № 36-sanynda Aınabaı Mádıdiń avtor­lyǵymen «Asyq atýdy» hansýlyq qos fotosýretshi jyǵylyp jatyp, sýretke túsirdi» degen taqy­ryppen maqala jarııalanypty. Maqala taqyrybyna qarap, qy­taı­lyq fotograftardyń ekeýi bir­deı jyǵylyp bara jatyp nemese qulap qalǵan soń sýretke túsirgen eken degen oıǵa qalasyz. Maqa­la­ny oqyp kórsek, olaı emes eken. Ony avtordyń maqala sońyndaǵy «Al, «Asyq atý» sátin hansýlyq (qytaılyq) fotosýretshiler qos qaptaldan jyǵylyp jatyp sýretke túsirgenin kórdik» degen sóı­lemin oqyǵanda bildik. Qytaılyq qos fotograf eshqandaı da jy­ǵyl­maǵan. Eńkeıip «asyq atý» kezindegi balalardyń emosııasyn, qımylyn, asyqty kózdegen, shıyryp turǵan sátterin qalt jiberip almaý úshin qytaılyq fotograftar asyq atýshylardyń eki ja­ǵy­nan jatyp túsirgen. Olar jy­ǵy­lyp-súrinbegen, birnársege shalynyp ta qulamaǵan. О́zderiniń qa­laýymen jatyp túsirgen. Bul jerde maqala avtory «jyǵylý» sózi­niń maǵynasyna mán bermeı, ony maqala taqyrybynda da, maqala sońyndaǵy sóıleminde de orynsyz, artyq qoldanǵan. «Jyǵyl» (jyq-yl-ý) sózi yryqsyz etis tul­ǵasyndaǵy etistik. Iаǵnı, adam erik­ti túrde jyǵylmaıdy, qula­maı­dy. Condyqtan «jyǵylyp jatyp» demeı-aq, «jatyp sýretke túsirdi» dese jetkilikti edi. Al odan da áserlirek taqyryp berý qajet bolsa, «jata qalyp», «et­pe­tinen jatyp», «shalqasynan jatyp» nemese basqasha da qu­byl­typ jazýǵa sóz tabylar edi ǵoı.

Jekelegen sózderdi, sóz tir­kes­terin kalkalaýmen qatar, tutas sóılemderdi orys sóıleminiń qa­ly­byna salyp quraý da beleń alyp bara jatqan qubylys. Aq­taý­lyq zańger maman Qamysbaı Be­sinbergenuly maqalasyndaǵy bir­qatar sóılemder eriksiz kóńil aýdartady. Mysaly: Men aıtar edim, osy «ınvestısııa» tartý degen naryqtyń jańalyǵy bar-aý, bizdiń qazaqtyń túbine jetedi dep. Men aıtar edim, bul faktiler – Qazaq elindegi taza kórinis, ómir shyndyǵy. Avtordyń bul sóılemi orys tilindegi «Iа by skazal…» dep bastalatyn sóılem úlgisimen jasalǵan. Al onyń «Keıde men oılaımyn, jaqsy…, Qazaq eliniń eresekteri, óz jeriniń baıly­ǵy­nyń paıdasynan úmitin úzip, qul­dyq sezimge qaraı oıysyp barady delik, al jastarymyz ne oılaıdy» degen sóılemi orys tilindegi «Inogda ıa dýmaıý, horosho…» túrinde keletin sóılemniń qazaq­sha tikeleı kóshirmesi. («Jas Alash», 18 qańtar 2011 jyl. № 3). Bul sóılem de orys tilindegi «Iа ne ponımaıý…» dep bastalatyn sóılemniń izimen qurylǵan. Maqa­la avtorynyń oryssha oqyǵan, orys­sha oılaıtyn, qazaqsha kóp jazbaıtyn adam ekendigi anyq ańǵarylyp tur. Qudaıǵa shúkir, bizde oryssha oqyǵandar, orys tilinde oılaıtyndar, qazaqsha sóı­lep, jazýǵa shorqaqtar jet­kilikti. Olardyń qazaqsha jazýǵa tal­pyn­ǵanyn qýana quptaıyq. Alaıda jazǵandarynyń bárin tú­zetpeı gazet-jýrnaldarymyzǵa ba­sa bersek, shyǵatyn kitaptaryn redak­sııalamaı-aq jarııalaı bersek ne bolady? Sonda jazý mádenıetin saqtaýdy, BAQ tiliniń saýatty bolýyn kimnen talap etemiz?

«Qazirgi kezde bul jol apaty quzyrly organdarmen tekserilip jatyr» (Nurıla Bektemirova. «Qazaqstan-Zaman», 2 aqpan 2012 jyl. № 05) degen sóılemde «qu­zyrly organdarmen tekserilip jatyr» (V nastoıashee vremıa dannoe dorojnoe proısshestvıe rassledýetsıa kompetentnymı organamı) sóılemindegideı «kompetentnymı organamı» tirkesin dálme-dál kó­shi­rip aýdarýdan týyndaǵan. Dury­sy bul sóılemdi «Qazirgi kezde bul jol apatyn quzyrly organdar tekserip jatyr», dep quraǵanda, aýdarma shyrmaýyna túsip si­res­peı, jatyq aıtylǵan, jeńil oqyl­ǵan bolar edi.

Sózqoldanys týraly sóz qoz­ǵa­ǵanda baspasózdegi termın­der­diń qoldanysy týraly da aıtýǵa týra keledi. Merzimdi baspasózde Memtermınkom bekitken termın­der­diń birizdi qoldanylýy óte mań­yzdy. Bul bekitilgen ataý­lar­dyń qoldanysy turaqtap, olarǵa kópshiliktiń kózi úırenisip, sanasyna tez sińýi, tilde jarys­pa­ly­lyqtyń oryn almaýy úshin qajet. Alaıda osy qajettiliktiń óte­lýi­ne jete mán berilmeı jatatyn tustar da jıi baıqalyp jatady. Máselen, «Reseıdiń «Gazpromy» Oryn­bordaǵy gaz jáne munaı óń­deý zaýytyndaǵy qazaqstandyq-re­seılik birikken kásiporyndaǵy jumysyn bastaýdy keshiktirip otyr» («Túrkistan», 30 qazan 2008 jyl. №44) degen sóılemde resmı bekitilgen «birlesken kásiporyn» ornyna «birikken kásiporyn» dep qoldanylǵan. Birigip ketý men eki kásiporynnyń derbestigin saqtaı otyryp, birlesip jumys isteýiniń úlken aıyrmashylyǵy bar. Al «Kúdikti eki adam bolǵandyqtan, polısııa qyzmetkerleri osy dú­ken­de torýyl qoıyp, ekinshi sezik­tini de quryqtady» («Egemen   Qaz­aqstan». 20 jeltoqsan 2008 jyl. № 405-412) degen bir sóı­lemde «podozrevaemyı»-dyń ba­la­masy retinde bekitilgen «kú­dik­ti» men onyń bekitilmegen jarys­pa nus­qasy bir sóılemde qatar qolda­nylǵan. Memtermınkom kon­sýl­tatıvtik-keńesshi organ bol­ǵan­dyq­tan, ol ózi bekitken ter­mın­deriniń birizdi qoldanylýyn min­detteı almaıdy. Sondyqtan kóp­­tegen bekitilgen ataýlardyń qol­­danysqa enip ketýine bas­pa­sóz­diń yqpaly zor ekenin BAQ ókil­deri eskerse deımiz.

Taǵy bir mysalǵa nazar aýdaryp kórelik: «Sondaı-aq uıqy­syz­dyq pen uıqysy qan­baı­tyn­dardyń bas mıynyń jumysy nasharlap, ashýlanshaq bolady deı­di» («Ana tili», 16-22 maýsym 2011 jyl. № 24) Bul sóılemdegi «bas mıy» degen orys tilindegi «golovnoı mozg» degendi kalka jolymen tikeleı aýdarý barysynda paıda bolǵan jasandy ataý. О́zimizge ózimiz jaý bolmasaq, mundaı baıansyz tirlikke barýǵa tıis emespiz ǵoı. Sol sebepten de qolymyzǵa qalam alǵan úlkenimiz de, kishimiz de sóz jasaýǵa, sózdi qoldanýǵa, ózge tilden aýdarýǵa úlken jaýapkershilikpen qaraýǵa tıistimiz. Aınalyp kelgende, mu­nyń bári ulttyń tilin jetik bilý men kásibı biliktilikke kelip tire­letini aıdan anyq. Osy ap-anyq nárselerdi eskere otyryp maman daıyndaı almaý, sol joǵary ta­lapqa saı keletin mamandardyń óz ornynda qyzmet etpeýi, biletin isiniń basynda bolmaýy tek jýrnalıstıka men til salasy ǵana emes, qoǵamdyq ómirimizdiń basqa da barlyq salaryndaǵy sheshimin tappaǵan máselelerdiń qordalana berýine aparyp soǵatyny sózsiz. Tildi jáne tildiń jaı-japsaryn, onyń ishki máselelerin jaqsy bilmeıtin, kásibin óz deńgeıinde meńgermegen maman, qansha jerden nıeti túzý, qanshalyqty tilge janashyr bolsa da, tiline qyzmet etem dep júrip, oǵan paıdasyn emes zııanyn tıgizip, artyq qylam dep júrip tyrtyq qylýy múmkin. Tilimizdiń «tánine» tyrtyq túsi­rip almaý úshin qylpyldaǵan qan­daýyr ustaǵan otashy – hırýrgteı, biz de qalamymyzdy sheberlikpen, asqan jaýapkershilikpen baıqap-baıqap qoldanýymyz kerek. Búkil qoǵamǵa, halyqtyń asa qymbat qazynasy tiline, ulttyń sanasyna yqpal etýi jaǵynan qalam qan­daýyrdan áldeneshe ese qýatty qural. Sondyqtan da mundaı qýat­ty quraldy qolǵa alǵanda, búgingi qalamymyz pernetaqtany bas­qan­da, negizgi aıtpaǵymyz jazýǵa, sóz qoldanýǵa kelgende qaı-qaısy­myz­dyń da moınymyzda zor jaý­ap­kershilik turǵanyn bir sát te umytpaýǵa tıispiz.

Baspasózde jıi kórinis beretin kemshiliktiń biri – turaqty sóz tirkesteriniń durys qol­danyl­maýy. Máselen, «AQSh sportshylary jan salmady» («Aıqyn», 3 qyrkúıek 2010 jyl. № 161). Til­de «janyn saldy» degen tirkes «aıanyp qalmady, bar kúsh-jigerin jumsady» degen maǵynada qol­da­nylady. Bul tirkes negizinen bolymdy maǵynada jumsalatyn bol­ǵandyqtan, osy sóılemdi oqy­ǵan adamnyń basynda «AQSh sportshylary ne úshin aıanyp qal­dy eken» degen oıdyń qylań bere­ri tabıǵı nárse. Alaıda maqalany oqysaq, kerisinshe, AQSh sportshylary bárinen úzdik shyq­qan­dyǵy aıtylypty. Sonda baryp biz «bárinen ozdy, úzdik shyqty, eshkimdi aldaryna shyǵarǵan joq» degen oıdyń aıtylmaq bolǵanyn uqtyq. Tilimizdegi osy maǵynany dál beretin «aldyna jan salmady», «aldyna qara salmady» degen turaqty tirkestiń durys qol­danylmaýy saldarynan sóılem ma­ǵynasy ózgerip, aıtylmaq oı bur­malanyp, oqyrmanǵa durys jetpegen. Iаǵnı, turaqty tirkes qu­ramyndaǵy «aldyna» sózi alynyp qalǵandyqtan osylaı bolǵan. Mundaǵy bar másele – turaqty tirkestiń quramyndaǵy syńar­la­rynyń eshqaısysy ózgertilmeı, qysqartylmaı, basqa sózben al­mas­tyrylmaı, turǵan ornynda, jeke sózder sııaqty daıyn qal­pynda qoldanylatynyn eskermeýden týyndap otyr. Sol sebepten qalam alǵan qaýymnyń qaı ókili bolsa da qashanda osy jaıdy es­kerse eken deımiz. Turaqtylyǵyn bu­zý­ǵa bolmaıtyndyqtan da olar «tu­raqty tirkester» dep atalmaı ma? Sol uzaq jyldar boıy qalyp­tasqan tilimizdiń tamasha baılyǵy bolyp sanalatyn turaqty tir­kes­terdiń turaqsyzdanýyna jol bermeı, olardy maǵynasyna qaraı ornymen jumsaı bilsek, oıymyz ornyqty, sózimiz salmaqty bola túsetinine eshkim kúmándanbasa kerek.

Keıde tilimizdegi turaqty tir­kes­ter suranyp turǵan jerde olar­dy qoldanbaı, aıtpaq oıdy kómeskilendiretin sátsiz sóz tir­kesterin paıdalaný derekteri de kezdesip jatady. Mysaly, «Almaty aqshamynda» (12 naýryz 2009 jyl. № 29) taılandtyq boksshyny rıngte uryp qulatqan qazaq­­standyqtyń myqtylyǵyn aıtpaq bolǵan jýrnalıst eki aıaǵy kókke kóterilip qulap jatqan boksshy túsirilgen fotosýretke bylaı dep jazady: «Tarazdyq (tank) taı­land­tyń aıaǵyn kókke kóterdi». Tarazdyq jatqan taılandtyqtyń («taılandtyń» emes) aıaǵyn kó­ter­gen joq, ol jerlesimizdiń qatty soqqysynan aıaǵy kókten kelip qulady. Osy kórinisti qazaq tilin jetik biletin jýrnalıst «aıaǵyn as­pannan keltirdi» dep jazǵan bolar edi.

Baspasóz betterindegi keıbir ma­qalalarda sózderdiń oryn tár­tibin saqtamaǵandyqtan, saýatty qurylmaı jatatyn sóı­lemder de ushyrasyp jatady. Mysaly, «Ul­a­n­ba­t­yr­da eń úlken tumaýǵa qarsy tumyldyryq tigildi» («Almaty aqshamy», 21 qarasha 2009 jyl. № 136) degen sóı­lemge nazar aýdaryp kóre­lik. Ha­bar­lan­baq bolǵan ja­ń­alyq tu­maý­dan saqtaný úshin kıe­tin «eń úlken tu­myl­dy­ryq­tyń tigi­lýi» týraly eken. Alaıda bul sóı­lemdi oqyǵan adam bas­tap­qyda áńgime óte keń ta­raǵan, juqpaly tumaý týraly aıtylyp otyr ma dep qalady. Oqyrman aı­tyl­maq habar­dyń ol emes ekenin ma­qala mazmunymen tanys­qan­nan keı­in ǵana baryp, má­se­leniń mánin tú­si­nedi. Sebebi, sóı­lemde «eń úlken» tir­ke­siniń oryn tár­ti­bi saq­tal­maı, anyqtaýǵa tıis «tumyl­dy­ryq» sóziniń al­dynan emes, «tumaý» sózi­niń aldynan qoldanylǵan. Eger «Ulan­ba­tyrda tumaýǵa qar­sy eń úlken tumyldyryq tigil­di» delingende, sóz­der­diń oryn tártibi buzylmaı, aıtylmaq oı anyq, sóılem de durys quralǵan bolar edi.

Kóptik jalǵaýyn orynsyz jalǵaý da kóptep kez­de­setin kemshiliktiń birine aınalyp barady. Oǵan da mysal jetip artylady. So­lar­dyń bir-ekeýin ǵana kel­tire­lik. Máselen, «Qazirgi ýaq­yt­ta shamamen 500 sharýalar IKS-tiń qamqorlyǵymen ju­mys jasaýǵa tilek bildirdi jáne ortalyqpen selek­sııa­lyq úderisti ǵylymı qoldaý týraly shart jasasty».   (A.Kúrishbaev. «Egemen Qazaq­stan», 19 aqpan 2010 jyl. № 61-62 ). 500 sharýalar emes – 500 sharýa. Eseptik san esim anyq jazylyp tur­ǵannan keıin kóptik jal­ǵaý­yn jal­ǵaýdyń jalǵan­baı­tyny bel­gili. Osy qara­paı­ym ereje nege buzyla bere­di? Ǵalym Súleımen «Iаǵnı, Reseıden kel­gen qos zil­temirshilerdiń ózara tartysy sońǵysynyń paıdasyna sheshilip jatsa, esh tań­da­ný­ǵa bolmas» («Aı­qyn», 14 mamyr 2009 jyl. № 84) dep jazypty. «Qos» dep bas­ta­ǵan soń kóptik jal­ǵaýyn jalǵamaı-aq «qos zil­te­mir­shiniń» degen durys edi ǵoı.

7-8 jasqa deıingi bala­lar­ǵa ǵana «jasar» dep qol­danylatyndyǵy baspasózde jazylǵan edi. Biraq ol qa­per­ge alynyp jatpaǵan tá­rizdi. «Halyq sózi» (20 sáýir 2012 jyl, №31) gazeti sha­ǵyn maqala taqyrybyn «31 jasar «sábı» dep atasa, «Al­­maty aqshamynan» (18 aqpan 2010 jyl. № 20) «Qy­taılyq 34 jasar Feı Iýfý oıanbastan 203 kún boıyna uıqyǵa shomǵan» degen sóı­lemderdi oqydyq.

Qazirgi qazaq baspasó­zi­niń tiline, ondaǵy sózqol­da­nys máselesine nazar aýdar­ǵa­ny­myzda negizinen osy jo­­ǵaryda kórsetilgendeı ol­qy­lyqtar kóbirek oryn alyp júrgeni baıqaldy. Soń­ǵy 4-5 jyl kóleminde gazetterden jınalǵan materıaldar mu­nymen shektel­meı­di. Olar­­dyń bárin tizip jatýdy maq­sat etpedik. Biz til mamany retinde, olardyń ishindegi jıi oryn alyp júr­gen­de­rine qalam ustaǵan qaýym na­za­ryn aýdartýdy min­de­ti­miz sanadyq.

Kóptegen oqyrmandar «ga­z­etten oqydym», «gazette osylaı jazǵan» dep gazet sózin alǵa taryp, onda jaz­ylǵandardy qashanda durys dep qabyldaıdy. Ár sózdiń qoldanysyna, sóılemniń qu­­ry­lymyna mán berip oqı­tyn, keı qoldanystarǵa kú­mánmen qaraıtyn, ondaı­lar­dy birden qabyldaı qoı­maıtyn talǵampaz oqyr­man­nyń ózi, sol sóz tirkesteri men sózderdi gazetten qaıta-qaıta oqı berse, olardyń da birtindep kózderi úırenedi. Bul gazettiń qoǵamdyq sa­na­ǵa, tildik normalardyń qal­yp­tasýyna yqpalynyń zor ekenin kórsetedi. Baspasózde ár sózdiń qoldanysyna úl­ken jaýapkershilikpen qaraý­dyń qajettiligi de osy sebepten týyndaıdy. Sondyq­tan da BAQ tili minsiz bolsyn desek, onda kemshi­lik­ter­diń oryn alýyna jol ber­meı, kezdeskenderin der kezinde túzetip otyrý óte mańyzdy. Jazý mádenıetimiz jetken bıiginen tómen­de­meı, jetile túsýine, kósem­sóz stıliniń kemeldene berý­i­ne kásibı biliktilikpen atsalysý qolyna qalam alǵan ár azamattyń mindeti.

Sherýbaı QURMANBAIULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor.