Abylaı han armandaryn oryndaǵan bizdiń buryn ótken tarıhtan tálim alyp, qazaq halqynyń birligin máńgi saqtaýymyz qajet. Sonda ǵana el táýelsizdigi máńgi bolmaq. Babalar arýaǵy árdaıym bizdi qoldasyn» degen aıshyqty pikir jazyp qaldyrýy el tutastyǵyn maqsat etken ár qazaqstandyqtyń júreginen oryn alary anyq.
Egemendi Otanymyzdyń kúnparaǵyna kóz salatyn bolsaq, uly babamyzdyń asqaq tulǵasyn ulyqtaý júıeli jalǵasyp, erkin eldiń erteńgi azamattary úshin maqtan tutar tulǵaǵa aınalǵanyn baıqaý qıyn emes. Jyl ótken saıyn munda syrttan keletin qonaqtardyń, stýdentter men oqýshylardyń qarasy kóbeıip kele jatqany qýantady. Byltyr 25 myńǵa jýyq saıahatshy ekskýrsııa jasasa, bıyl olardyń sany 30 myńǵa jetken. Tarıh sabaǵynan leksııalar, dárister oqylady. Basqa da tanymdyq sharalar qarastyrylǵan.
Endi myna paradoksty qarańyz: Keńes Odaǵy kezinde el jadynda «Abylaıdyń aq úıi» retinde saqtalyp qalǵan tarıhı jádigerge respýblıkalyq mańyzy bar mártebe berilip, memleket qamqorlyǵyna alynsa, táýelsizdigimizdiń eleń-alań shaǵynda jer betinen múldem joıylyp ketýge shaq qalǵan. Qazaq tarıhyna syńarjaq kózqaras ustanýshylar Iаngýzarov, Ganshın, Mýradov sekildi kópesterdiń úılerin, tipti Lenınniń eskertkishin qaıtadan qalpyna keltirý jóninde hattama toltyryp, al «Abylaıdyń aq úıin» múldem jaramsyz dep tanyp, súrip tastaýǵa sheshim shyǵarǵan. Sol kezde jergilikti ult janashyrlarynyń alǵy leginde júrgen Kenjebek Ábishev, Jaqsybaı Samrat sekildi azamattar erekshe belsendilik tanytyp, kópe-kórineý bassyzdyqqa jol bermeı, nebir bıýrokrattyq kedergilerge qaramastan, aman alyp qalǵan. Qazir qalam ushyna ilikken buıryq oryndalyp kete bergende jurtyn ǵana sıpap qalar ma edik dep oılaýdyń ózi qorqynyshty. Reseı arhıvterinen tabylǵan bultartpas qujattar Esil ózeni jaǵasynda hannyń ordasy bolǵanyn, onyń aǵashtan qıyp turǵyzylǵanyn, bekinisten buryn salynǵanyn, qalanyń negizin qalaǵanyn dáleldeıdi. «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda keńse, qonaqúıi, monsha, basqa da qurylystar boı kóterip, Abylaı han ómirinen, HVIII ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhynan syr shertetin eksponattarmen tolyqtyryldy. Eki qabattan turatyn ǵımarat aldyna «Abylaı han at ústinde» eskertkishiniń músindik týyndysy qoıyldy. Tuǵyry – sur-qońyr tústi granıt. Kólemi – 2,7 h 10 h 4 metr, salmaǵy – 81 tonna. Qola músinniń salmaǵy – 7 tonna, bıiktigi – 5,4 metr. Tarıhı zaldar Abylaıdyń balalyq shaǵynan han taǵyna otyrǵanǵa deıingi ómirin, jaýyngerlik, el biriktirýshilik, qaıratkerlik kezeńderin qamtıdy.
Jýyrda «Uly hannyń ordasy – elimiz úshin mańyzdy tarıhı-mádenı oshaq» taqyryby boıynsha birinshi respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótip, «Abylaı hannyń rezıdensııasy» murajaı kesheni qurylýynyń on jyldyǵyna arnaldy. Onda Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy basty áńgime arqaýyna aınaldy. Alqaly bas qosýǵa qatysýshylardy oblys ákiminiń orynbasary Madııar Qojahmet aımaq basshysy atynan quttyqtap, Qazaqstannyń kıeli jerler kartasyna engizilgen biregeı eskertkishtiń mańyzyn atap ótti. Maqaladaǵy «Uly dalanyń uly esimderi» taraýynda Abylaıdyń esimi de asa qurmetpen atalady. Danalar shoǵyryn dúnıege ákelgen Qazaqstandy álemge tanytý barshamyzdyń abzal boryshymyz bolýy tıis, deı kelip, Abylaıtanýǵa qosqan úlken úlesi úshin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń beldi qyzmetkeri Jaqsybaı Samratty oblys ákiminiń Qurmet gramotasymen, M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ-diń professory Zarqyn Taıshybaıdy Alǵys hatpen marapattady.
Osy ýaqytqa deıin eskerýsiz kele jatqan tarıhı taǵylymy mol máseleniń biri – Abylaı hannyń qara joly bolsa, osy olqylyqtyń ornyn Murat qajy Ydyrysuly bastaǵan ǵylymı ekspedısııa músheleri tolyqtyrǵan sekildi. Aqmola oblysy ákimdigi demeý kórsetken «Abylaı hannyń qara joly» atty joba tarıhı sanany jańǵyrtýdy, ulttyq ıgilikterdi zerdeleýdi, kıeli jerlerdi dáripteýdi, jan-jaqty ǵylymı- zertteýler júrgizýdi maqsat tutyp, kóptegen baǵyttar boıynsha júrip ótken. Osylaısha ótken ǵasyrlardaǵy han, kerýen joldaryn, olardyń boıynda ornalasqan nysandardy júıelep shyqqan.
Jıynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Zylıqa Bımaqanova, memlekettik arhıvtiń dırektory Sáýle Málikova, №2 qalalyq sottyń sýdıasy Araı Ábilmájinova, aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Bolat Saǵyndyqov, taǵy basqalary «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan týyndaıtyn irgeli mindetterge toqtalyp, birqatar usynystar aıtty.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
