Aqan Sataev: Shetelge prokatqa shyǵaratyn fılmder túsirýimiz kerek

− Qadirli, Aqan myrza! О́zi­ńiz­ben áńgimeni balalyq shaq­­­­tyń es­te­likterinen basta­saq. Rejısser bo­lýyńyzǵa ne túrtki boldy?

− Ata-anam uzaq jyldar Qaraǵandy­nyń Sá­ken Seıfýllın atyn­daǵy teatrynda abyroıly eńbek etken óner adamdary boldy. Ekeýi de Halyq ártisi atandy. Bala ke­zim mektep pen teatr arasynda ót­ti desem de bolady. О́zim Qa­ra­­ǵandy qalasyndaǵy daryndy ba­la­larǵa arnalǵan mektep-ınternatta oqydym. Teatr meniń óner jolyma aı­ryqsha áser etti. Bala kezimde áke-she­sheme ilesip, eki-úsh aılyq gastroldik saparlarǵa da shyǵatynmyn. Teatr repertýarynda men kór­megen qoıylym joq ta shyǵar. Biz álemdik klassıkalyq shyǵar­malardy sahnadan kórdik. Mysa­ly, «Shekspırdi» qoıǵanda men repetısııalaryna qatysyp, keıipkerlerdiń rólin jattap alatynmyn. Sosyn úıge kelgende oıynshyqtardyń árqaısysyna «rólderdi berip», gazet, kitaptan dekorasııa jasap, klassıkalyq shyǵarmalardy «sahnalaıtyn­byz». Meniń qalyptasyp, maman­dyq tańdaýyma teatr­ erekshe áser etti. Keıin Almatydaǵy qa­zirgi Temirbek Júrgenov atyn­­daǵy Qazaq ulttyq óner aka­de­mııa­syna oqýǵa túsip, «Televıdenıe jáne kıno rejısseri» mamandyǵy bo­ıynsha dıplom aldym.

Ol zaman keńes ýaqyty bol­ǵan­dyq­tan, Amerıkanyń kınolary kele qoı­maǵan kez. Bolsa da biren-saran. Oǵan bılet te­ joq. Esesine kınoteatrda Fran­­sııanyń komedııalary jıi kór­setiletin. Per Rıshar degen ak­terdiń oıynyna qyzyqtym. Ke­ńes Odaǵynyń da jaqsy fılm­deri kóp edi. Sonyń bári kınoǵa qyzyqtyrmaı qoımaıtyn. Ákem kınoda da kóp rólder somdady. «Kókserek» fılminde Hasendi, «Qulagerde» Aqan serini degendeı. Ákem sol Aqan seri rólin somdap júrgen kezde men dúnıege kelippin. Sonda atymdy ataqty kınorejısser Bolat Mansurov qoıypty.

− О́te qyzyqty derek eken. О́zi­ńiz de óner jolyn ak­ter­­lyq­tan basta­dy­ńyz emes pe?

− Joǵaryda aıtqanymdaı, bala kúnimde ata-anammen bir­ge teatrda júrip, Dýlat Isabekov­tiń «Ápke» spektaklinde bala­nyń rólin de oınaǵanym bar. Keıin stýdent kezimde Qaldybaı Ábenovtiń «Allajar» fılminde basty róldi somdadym. 3-kýrsty oqyp júrgen kezim, on shaqty bala kastıngke bardyq. Ol fılm­niń taǵdyry kúrdeli boldy.  Elde qarjylyq daǵdarys bas­talyp, aqshanyń quny túsip ket­ken ýaqyt-tuǵyn. Sóıtip da­ıyndyq merzimi sozylyp ketti. Al­dynda bir-eki ret synaq­qa barǵam, rejısser basty ról­ge meni bekitipti. Sóıtip mar­qum Qaırat Rysqulbekovtiń ró­­­­line tańdaldym. Sol fılm ma­ǵan erekshe áser etti. Alaıda «Al­lajar» sondaı aýyr kezde túsirildi. Tipti óz basym oqý­dy tastap ketem be dep te oı­laǵam. Biraq Allaǵa shúkir, jaǵ­daı birtindep basqasha qa­lyptasty. «Allajar» fıl­mine túsken soń kınoǵa degen sh­y­naıy súıispenshiligim arta tústi. Keıinnen Satybaldy Na­rymbetovtiń «Kózimniń qarasy» fılminde basty róldi somdadym. Akter retinde túsken negizgi fılmderim osy. Qazir óz kınolarymda kishkentaı epızodtardan kórinip qalyp júrmin. 

– Siz 2000-jyldardyń basyna deıin úsh júzden asa rolık túsiripsiz. Rolıkterdi ne úshin jasadyńyz? Úl­ken kıno­ǵa deıingi mektep pe?

− Sol kezde rolık meniń negiz­gi jumysym edi. Birden kıno túsirýge de, qandaı nársemen aınalysamyn degendi tańdap jatýǵa da múmkindigim joq  kezde rolık túsire bastadym. Iаǵnı, rolık taqyryby sonaý stýdenttik kezderden bastalady. Osy taqyryp boıynsha dıp­lom qorǵadym. Bylaısha aıtqanda, ol kezde ro­lık – jumysym, tabysym, mamandyǵym boldy. Rolık ar­qyly tabys taptym, dıplomymdy qorǵadym, rejısser retinde tájirıbe jınaqtadym. 

− 90-jyldardaǵy taqyryp­qa «Reke­­tır» atty eki fılm jáne «Bız­nes­mender», «Aýdan­dar» atty eki fılm arna­dy­ńyz. Belgili bir sebebi bar ma? 

− Ol óte qyzyq ýaqyt. Me­niń jastyq shaǵym. Úlken ım­perııa qulaǵan soń on bes mem­lekettiń táýelsiz el retinde aıaq­­qa turý kezeńi ǵoı. Qat-qabat qıyn­dyqtarmen qatar jańa múm­kindikter de kóp. Men ol kezde stýdent edim. Bul kezeńniń oqıǵalary meniń janymda bolyp jatty. Sol 90-jyldardyń qıly oqıǵalaryna aralasqandar arasynda meniń jaqyn dostarym da boldy. О́zim de sportpen aınalystym basynda. Kádimgi kásibı sportshy bolam dedim. Qysqasy, sol kezdiń oqıǵalary maǵan aıryqsha áser etti. Dál osy 90-jyldardy túsirem degen ustanym bolǵan joq. Kórer­menderge qyzyq bolatyn shyǵar degen oımen túsirildi. 

− Jańa fılmge qalaı da­ıyn­da­lasyz? 

− Ssenarıı týraly ıdeıa paı­da bolǵan kezden bastap men ony kınolenta túrinde basymda «aınaldyramyn». Kıno túsirý týraly sheshim qabyldanǵan soń, birden jumysqa kirisesiń. Qar­jylyq jaǵy, fılm túsiretin jerlerdi anyqtaý merzimi bar. Oǵan kemi úsh nysan bolýy kerek. Ony basynda sýretshi, operatorlar fotolarmen jiberedi. Sosyn rejısserdiń ózi baryp kórip, sońǵy sheshimdi aıtady. Bul eki aralyqta kas­tıng júrip jatady. Eń aldymen fotokastıng jasalady. Sýretteri arqyly on shaqty adam tańdap alynady. Sosyn vıdeokastıng ótedi. Tańdap alǵan adamdar arasynda mátinmen ju­mys isteıtin de kastıng ótki­zemiz. О́z basym fılmniń kez kel­­gen ssenasyn aldyn ala qa­ǵazǵa túsiremin. Bul men úshin óte mańyzdy. Túsirilimge deıin báriniń sýreti salynyp, qaǵazda turýy kerek. Ýaqytqa da, aqshaǵa da, adam resýrstaryna da bul óte ońtaıly. Jalpy, kıno túsirýge óte tııanaqty daıyndalamyn.

− Túsirilim alańynda ım­pro­vı­zasııaǵa esh oryn bermeı­siz be sonda?

− Menińshe ol jaqsy emes. О́ıtkeni kıno birinshi qaǵazǵa tú­sip qoıǵan. Kıno tilinde ony «raskadrovka» deımiz. Jaqsy­lap daıyndalǵannan keıin múm­kin­diginshe jospar boıynsha ja­saǵan durys. Biraq, keıde kút­pegen oqıǵalar da oryn alyp jatady. Seniń kadryńda kún ashyq bolý kerek, biraq, sen tú­sirý alańyna kelgende kún bult­ty, jań­byr jaýyp ketti degendeı. Osyndaı kezderde ǵana ım­­provızasııa oryn alsa, onyń ne­­­gizgi oqıǵaǵa ózgeshe áseri bolmasa eshteńe etpeıdi.  

− Akterlermen qalaı ju­mys is­teı­siz? Muny suraǵan sebe­bim, sizdiń fılmińizde jaq­sy oı­naǵan akterler basqa fılm­de ondaı deńgeıde oı­naı almaı ja­­tatyn sııaqty bolyp kó­ri­nedi. Qu­­pııańyzben bólis­seńiz. 

− Birinshiden, solaı baǵa­la­ǵa­nyńyzǵa rahmet. Aktermen ju­mys istegende kas­tıngke, daıyn­dyq merzimine kóp kóńil bólemin. Bir sózben aıtqanda, kastıngke kóp mán beremin. Ol endi meniń ǵa­na jumysym emes, komandanyń ju­mysy desem bolady. Birinshi talap, adamnyń ishi men syrty uqsas bolý kerek, sodan keıin ob­razben saı kelýi tıis. Eger ta­lapqa saı adam tabylmaı jatsa, biz qansha ýaqyt bolsa da izdeýdi toqtatpaımyz. Men kas­tıngte óte talapshylmyn. Akterdiń kishkene bir jerinde kiltıpan bolyp, sál ǵana kúdigiń bolyp jatsa da al­maýǵa tyrysqan durys. Eger kó­ńilshektikke salynsań, ol kúdik fılm túsirý barysynda seni de, akterdi de ábden qı­­naıdy, obraz da sátti somdalmaıdy. Son­dyqtan tap­­qansha izdeı beremin. Obrazǵa saı adam tabylǵan soń ol ári qaraı sýdaǵy balyq sııaqty jú­­zedi. О́zine keńistik beresiń, er­kin samǵaıdy, bárin erkin ıge­redi. Mysaly, Shárip Serik degen jigit boldy. О́te talantty, biraq amplýasy shaǵyn, jan-jaq­ty emes. Biz ony basynda «Bıznesmende» bas keıipker bo­lady dedik. Úsh ret synaq ja­sap túsirdik. Qalaı oınatsaq ta bas­ty keıipkerge kelmeı-aq qoı­dy. Tartpaıdy. О́ıtkeni onyń or­­ganıkasy basqa. Sosyn óziniń «hý­lıganskıı terrıtorııasyna» jiberdik. Ol jaqta endi balyqsha júzdi dese bolady. Akter tańdap alý jalǵyz meniń ǵana isim emes, ujymmen bolatyn jumys. Men tańdaý bary­synda «mynaý unaıdy» dep bir­den aıtpaımyn. Basqalardyń da pikirlerin tyńdaımyn, sosyn ba­ryp sońǵy sheshimdi aıtam. Al­laǵa shúkir, nashar tańdaýlar bol­ǵan joq, jáne komandam bir akterdi, men bir akterdi tań­dap, qatty qaıshylyqqa túsken kezderimiz joq. О́zińiz bilesiz, men Álııa Nursultanqyzymen ju­­mys isteımin ǵoı, ol kisiniń de talǵamy men ónerge qoıar ta­laby joǵary. «Anaǵa aparar jol», «Tomırıs» jobalarynda kastıng ońaı bolǵan joq. Álııa Nursultanqyzymen, mı­nıstrlikpen kelisimge kelý kerek. Qudaıǵa shúkir, olar meni tyń­dady, sendi. Sol úshin Allaǵa táýbe deımin. Akter tańdaǵanda prodıýserim «bul adam maǵan unamaıdy» dep tabandap turyp alǵan joq. Olar obektıvti túrde qarady da, kelisti. Bul jerde eń bastysy – kásibı adal bolý kerek. 

− Aqan Sataev fılmine tú­sý qıyn, onyń sanaýly ǵana ak­­terleri bar, solar ǵana oınaıdy. Sonan soń sa­pa jaqsy bolady deıtin áńgimeler bolyp jatady...

− Mende ondaı shekteý joq. Negizinde ondaı oı qalaı qalyp­tasqanynan beıhabarmyn. My­saly, Berik Aıtjanovty bir kı­noǵa túsirdik. Men onymen ju­mys istegen soń ony bilemin, bel­gili deńgeıde senemin. Endi ekin­shi bir joba bastalǵanda, ol meniń oıymda turatyny zań­­dylyq. О́ıtkeni ol akter re­tinde ne­ge qabiletti degendi bi­lem ǵoı. Biraq bizde «kóshe kas­­tıngi» degen de bolady. Biz shek­teý qoımaımyz. Tek qana Be­rikke «jabysyp almaımyz». Biz bá­rine múmkindik beremiz. Tipti jańa bet-beıneler tabylyp jatsa qýanamyz. Biz fılmderimizde akterdi barynsha «ashqymyz» keledi. Buryn teatr­da oınap júrgen bolsa, endi onyń kınoda ashylýyna múmkindik beremiz, ózin-ózi tabýyna jol ashylady. Biraq aınalyp kelgende munyń ózi bizdiń negizgi maqsat emes. Iаǵnı, ár jańa kıno saıyn jańa akterler tabýdy maqsat etpeımiz. Maǵan óz jumysymdy jaqsy jasap, jaqsy fılm túsirý kerek. Sondyqtan bul jerde qatyp qalǵan qaǵıda joq.

Biz jaqsy ssenarısti de iz­deı­miz. Meniń ınstagramda, feıs­býk­ta­­ paraq­shalarym bar. Soǵan da jazyp­ jatatyndar bar. Maǵan rolıkter jiberedi. Ýa­qytqa baılanysty men bárin qa­raı almaımyn. Biraq, bizdiń prodıý­serler baqylap otyrady. О́ziniń shyǵar­mashylyq qy­ryn kórsetken myq­ty jumys bol­sa oǵan nazar aýdaramyz. Qa­laı túsirilgen, kim túsirgen, kim oına­ǵan, dıalogtary qalaı jaz­ylǵan degen tur­­ǵyda baqylap otyrady. 

− Kınoóndirisinde eń úlken má­sele bıýdjet ekeni ras. Degen­men, bizdiń elde kıno jasaýda qar­jydan bólek qandaı qıyn­dyq bar? 

− Bizde naryq kólemi shaǵyn. Eger naryq kólemi mol bolsa, qar­jylyq qıyndyqtar eń­se­riler edi. Naryq kólemi kı­no­ón­dirisine, sapaly fılm tú­sirýge tikeleı áser etedi. Eger elde adam sany kóp bolsa, kınoteatr­lar sany da, kórermen sany da kó­beıer edi. Túsiriletin kıno da kóp bolar edi. Sannan sapa degendeı arasynan sapaly dúnıe kóp shyǵyp, kınoóndirýshilerdiń de múmkindigi molaıa túsedi. Qa­zirgi jaǵdaıda kommersııalyq kı­no­nyń adymy qysqa. Mysaly, bir kı­nony túsirý shyǵyny 500 myń dollardan asyp ketse, ony aqtaý qıynǵa túsedi. Al bizdiń jaǵdaı basqashalaý. Tarıhı fılmderdi memlekettik qoldaýmen túsirip jatyrmyz. Tarıhı fılm bolǵan soń, bıýd­jeti de joǵary bola­tyny belgili. Bir fılmniń qar­jysy 10 mıllıon dollarǵa de­ıin ketip qalady. Ony aqtaý óte­ qıyn.  Sondyqtan meniń ar­ma­nym – shetelge prokatqa shyǵa­ratyn fılmder túsirý. Jaqyn kór­­shilerimiz Reseıge, Qytaıǵa shy­ǵarsaq jaqsy bolar edi. Reseı biz úshin áleýetti naryq bolar edi. Amerıka óz fılmderin bú­kil álemge eksporttaıdy. Sol ar­qyly óz mádenıetin, ıdeologııa­syn nasıhattaıdy. Olar kınolary arqyly álemdi qutqaryp jat­qan sııaqty áser beredi. Biz de olar­dan úıre­nýimiz kerek. 

− Siz álemdik kınoda qaı re­jıs­serdiń shyǵarmashy­ly­ǵyn unatasyz? 

− Myqty rejısserler kóp qoı. Ara­synan bireýin bóle-jara aı­tý kerek bolsa, Devıd Fıncher degen amerı­kalyq rejısserdi atar edim. Onyń fılm­deriniń «tu­raqty sapalylyǵy» unaıdy. My­saly, keıbir rejısserlerdiń bir kıno­sy unaǵanymen, kelesisi unamaı qalýy múmkin. Fıncherdiń barlyq kınosyn táýir kóremin. Ádeıi izdep júrip kórem dep aıta almaımyn, biraq, kez bop jatsa, rahattanyp tamashalaımyn. Qa­rap bolǵan soń ózimshe ishteı taldaý jasaımyn. 

− Myqtylyǵy nede?

− Devıd Fıncher daıyndyqqa qat­ty mán beretin rejısser. Men onyń bir kadrdy bir kún tú­sirgenin bilemin. «Aıdahar tań­baly qyz» degen fılminde qyz­dyń bir qujattardy qarap oty­ratyn jeri bar, sol kadr­dy bir kún túsirgen. Árıne ol bıýd­jetke baılanysty. Onyń bir kadrdy bir kún túsirgenine pro­dıýseri ókingen shyǵar, bi­raq ondaı úlken tulǵalardyń múm­kindigi de joǵary. Amerıka kınosynyń bıýdjeti de osal emes. Eger bizde ondaı múmkindik bolyp jatsa, men de bas tartpas edim. Mysaly,  japonnyń Akıra Kýrosava degen rejısseri bar. Sol qar jaýyp turǵan kadrdy túsirmek nıetpen túsirýshi topty qar jaýyp turǵan dalaǵa ákeledi de, túsirmeı ketip qalady. Nege deseńiz oǵan qardyń dál bulaı jaýyp turǵany unamaǵan. Ol óziniń oıyndaǵy kadrdy túsirgisi keledi. Biraq ony kóre almaıdy. Sonda ne isteıdi? Bir aı kútip júrip, aqyry oıyndaǵy kadrdy túsiredi. Sondyqtan mundaı nár­seler ártúrli jaǵdaılarǵa – re­jısserdiń óziniń yntasyna, bıýd­jetke, prodıýserge táýeldi. Kez kelgen sýretker óz maqsatyna je­tý jolynda qandaı da bir táýe­kelderge baryp jatsa oǵan tek qýaný kerek. 

− Siz úshin kıno degen ne? Qazaq kınosynyń sapasy qa­laı kóteriledi?

− Buǵan naqty tujyrymmen ja­ýap berý qıyn. Iá, bireýler úshin kıno – bıznes. Bázbireýler úshin ózin-ózi kórsetýdiń joly. Biraq, bir shyndyq bar. Jaqsy kıno kórgende demalasyń. О́mirdi barlyq boıaýymen qabyldaısyń. Men úshin kıno túsirý – eń aldymen mamandyǵym, óz-ózimdi izdeý úshin eń­bektenýim, tabysym. Shyn máninde kıno – jasampaz óner. Úlken talap tur­ǵysynan kel­sek, sýretker kınosy aınalasyna, qoǵamǵa, elge paıda ákelýi qajet. Menińshe, kez kel­­gen kınoónim jasampaz bolýy kerek. Iаǵnı, kınońyzǵa kel­gen adam basqasha oılanyp, jarty qadam bolsa da jaqsylyq ja­ǵyna qaraı umtylýy tıis. Kez kelgen ónim problemany kó­te­rip, odan shyǵatyn joldy da nusqaýdy umytpaǵany abzal. Árıne, kıno óner tilimen jet­kiziledi. Mysaly, Ádilhan Erjan degen myqty rejısser jigit bar, ony shetelde jaqsy tanıdy. Festıvalderde de jaqsy ba­ǵa alyp júr. Biraq men onymen kezdes­kende aıttym, qansha qa­rańǵy ómirdi túsirseń de bir sáýle bolýy kerek shyǵar dep. Uzyn da qarańǵy qubyrmen uzaq júrgende sońynda bolsa da bir jerinen jaryq kórinýi tıis qoı. Bul, árıne – meniń ustanymym.

Sapaly jáne sapasyz kıno ár elde bar. Amerıka, túriktiń kıno­lary bizge súzgiden ótip ke­ledi. Bizde de sapaly men sapasyzy bar. «Kósh júre túzeledi» deı­di ǵoı. Kóp ónim bola bergeni jaqsy, sapalysy ózin dáleldep, sapasyzy syzylyp qala beredi. Kıno kóp túsirilse, jaqsy fılmder tezirek jaryqqa shy­ǵady. Tipti jaryq berýshiler, operatorlar, sýretshilerden bastap, mamandar kınodan kınoǵa ósedi.

− Jaqynda kıno týraly zań qa­byldandy. Qazaq kıno­synyń damýy­na qandaı yq­paly bolady? 

− Zańnyń qabyldanýy úl­ken jeńis dep esepteımin. О́ki­nishke qaraı, biz áli kúnge kınoǵa qansha bılet satyldy, qansha adam kel­di degendi baqylaı almaımyz. Al basqa elderde bul to­lyq she­shilgen. Mysaly, Reseıde bir fılm­­niń prodıýseri Máskeýde otyryp Vladıvostoktaǵy kınoteatrda kór­setilgen fılminde qansha bılet satyldy, qansha kisi kirdi, bárin baqylap otyrady. Jańa zańnyń arqasynda biz endi osyǵan kelemiz. Ja­qyn­da  «Bolashaq» qaýym­das­ty­ǵy jasaǵan «Shaqyl­daq» mýlt­fılmine bardym. О́te sapaly deń­geıde qazaqshalaǵan. Osyndaı 30-ǵa jýyq joba jasapty. Zalǵa qaraǵanda jartysynan kóbi balalar. Olar kele-kele osyndaı sapaly qa­zaqsha dúnıelerdi iz­deıdi. Talap qoıylsa, izdese, kınoteatrdan surasa, olar min­detti túrde qoıady. Qazirgi zań osyǵan basymdyq berip otyr. Eger suranys kúsheıse, zańdaǵy jeńildikter jaqsy júzege asady.

−«Tomırısti» qashan kóre­miz? 

− Túsirilim aıaqtaldy, qazir mon­tajdalyp jatyr. Buıyrsa, kóktemde jaryqqa shyǵady.

− Aldaǵy josparla­ryńyz­ben bó­lis­­­seńiz.

− Qazir Reseıde jáne bas­qa da elderde sporttyq fılm­der túsirip jatyr. Bizde de sondaı kıno bolý kerek. Boksshy, Olım­pıada chempıony Serik Sápıevtiń ómirin arqaý etken  «Bokser» degen fılm túsirgeli jatyrmyz. Kóktemde túsirilimdi bastaımyz. 

− Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Ularbek NURǴALYMULY, 

«Egemen Qazaqstan»