Qazaqtyń qara esepteri

Ertede elge syıly, halyqqa qadirli Zere atty anamyz ótipti. Osy anamyzda kóneden kele jatqan dástúr boıynsha, eneden kelinge mura retinde berilýi tıis asyl tastardan jasalǵan óte qymbat alqa bolypty. Zere anamyz qartaıǵan shaǵynda óz kindiginen taraǵan jeti kelinin shaqyryp alyp: «Myna alqany ejelgi josyn boıynsha bireýińe tapsyratyn kez keldi, eger bireýińdi tańdap amanat qylyp tapsyrsam, onda qalǵan altaýyń ókpeleısińder. Demek, olaı jasaýǵa bolmaıdy. Eger ekeýińdi tańdap alyp, alqany ekige bólsem, onda bir monshaq artylyp qalady, olaı da bolmaıdy. Sol sııaq­ty alqany úshke, tórtke, bes­ke jáne altyǵa bólsem, on­da árbir bólis kezinde bir mon­shaq artylyp qalady, ıaǵnı bóliske túspeıdi. Eger alqany jetige bólsem, onda alqa monshaqtary qaldyqsyz teńdeı bólinedi. Biraq alqany ejelgi ósıet boıynsha bóliske salmaı bútindeı bir kelinge tapsyrýym kerek. Endeshe osy alqada qansha monshaq bar, kim birinshi sheshedi alqa sol kelinge beriledi» degen eken.  

17-shi esep: 

О́rmekshi qansha ýaqytta jerge túsken?

Qabanbaı atamyz qartaıǵan shaǵyna deıin jekpe-jekke shyǵyp,  jeńilip kórmegen teńdesi joq erekshe batyr bol­ǵany elge áıgili. Mysaly, «Qa­banbaı batyr» jyrynda qart sardar sońǵy jekpe-jegine shyǵarda astyndaǵy saıys tulpary Qýbas atpen «Men keldim jetpis segizge, Sen keldiń otyz segizge...» dep sertteskeni bar. Atamyz ke­zekti bir saıysta aýyr jaraly bolady. Emshi-domshylar ony keregesi 12 qanat, bıiktigi 5 metr kıiz úıge jatqyzyp em­deıdi. Biraq jaraqat aýyr, kúnnen-kúnge batyrdyń jaǵ­daıy tómendeı beredi. 

Bir kúni shańyraqtan salbyrap tómen túsip kele jatqan órmekshini kórip qalǵan Qa­banbaı batyr muny jaq­sylyqqa joryp, órmekshi jer­­ge tússe jazylatyn shy­ǵar­myn dep úmittenedi. Biraz ýaqyttan keıin órmekshi qaı­tadan joǵary kóterile bas­taıdy. Ony kórip batyrdyń kóńili qulazıdy. Birshama ýaqyttan keıin órmekshi qaı­tadan tómendeıdi. Ony kór­gende batyrdyń úmiti oıanady. Osylaı birneshe dúrkin qaıtalanady. Qabekeń ańdap qarasa órmekshi 15 mınýt sa­ıyn 2 metr tómendep kelesi 15 mınýtta 1 metr joǵarylap, odan keıin qaıtadan 15 mınýt boıy 2 metrge tómendep, odan qaıtadan 15 mınýt boıy 1 metr­ge joǵarylaıdy eken. 

Biraz ýaqyttan keıin ór­mekshi jerge túsipti. Qaban­baı batyr: «Bul táńirden kelgen nyshan, men jazylamyn, endi maǵan qaıtyp jatýǵa bolmaıdy»  dep, tósekten tu­ryp ketipti. Buǵan qýanǵan el-jurty qurbandyqqa aq­bozat shalady da, budan bylaı batyrǵa endi qaıta jekpe-jekke shyǵýǵa tyıym salady. Qurmetti oqyrman, «О́r­mekshi shańyraqtan qansha ýaqytta jerge túsken?» osyny tapsańyzdar?

18-shi esep: 

Qazdar sany qansha?  

Keledi ushyp bir top qaz,

Sýalyp kóli bolyp saz.

Muny bilmeı kezikken,

– Esensiz be, júz qaz,

Dedi kelip bir qaz.

Moınyn buryp bastaýshy 

Bildirdi oǵan bylaı naz.

– Topqa taǵy osyndaı

Jetpeı tur ǵoı qosylmaı,

Buǵan onyń shıregi, 

Jáne jarty keregi.

О́ziń jalǵyz kezikken,

Qosylaryn sezip pe em?

Bárin birge jınasaq,

Júz qaz sonda bolamyz.

Osynyń bárin eseptep,

Aıtshy sonda, jalǵyz qaz, 

Qansha edik basta biz?

Gazetimizdiń 20-shy jeltoqsan kúngi №242 sanynda jarııalanǵan qara esepterdiń durys jaýaby:

13-shi qara eseptiń durys jaýaby:

Esep sharty boıynsha: «bú­men túmen» = 100 000*10 000, «túmen búmen» = 10 000*100 000.  Bul esep «Eki jer­degi úsh kóp pe, álde úsh jer­degi eki kóp pe?» degen esep­pen dálme-dál keledi. Árıne, kóbeıtkishter oryn aýys­tyrǵanmen, kóbeı­tindi ózgermeıdi. Endeshe olar ózara teń bolady.

14-shi qara eseptiń durys jaýaby:

Jolaýshy jáne onyń eki balasy úsh túıege minip, ár­qaısysy tórt aptalyq sý-tamaǵyn alyp bir aptalyq jol júrgende, olardyń ár­qaısysynda úsh aptalyq qor qalady. Osy jerde birinshi túıedegi kishi balasy ekinshi túıege, ıaǵnı aǵasyna bir ap­talyq sý men tamaq jáne úshinshi túıedegi ákesine de bir aptalyq sý men tamaq be­rip, ózi bir aptalyq qormen aman-esen oralady. Al ekinshi jáne úshinshi túıe taǵy bir apta jol júrgen soń, olar­dyń árqaısysynda taǵy da úsh aptalyq qor qalady. Osy jerde ekinshi túıedegi ekin­shi bala bir aptalyq sýsyndy úshinshi túıedegi ákesine be­rip, ózi eki aptalyq qorymen aman-esen oralady. Al úshinshi túıe ózindegi tórt aptalyq qormen eki aptalyq mejege jetip, osy jerge qaıtyp oral­ǵanda, ony osy jerde ekin­shi túıege mingen úlken bala tosyp turady da ol óziniń bir aptalyq sýyn úshin­shi túıege berip, qaıtý saparyn birlesip taǵy bir aptaǵa jalǵastyrady. Bul jerde olardy birinshi túıege mingen kishi bala kútip turady da, ol bir-bir aptalyq sýdy alǵashqy eki túıege bólip berip, barlyǵy birge aman-esen elge oralady. 

15-shi qara eseptiń durys jaýaby:

Ádette bul esepti kóp­tegen oqyrman birinshi jol­­dasqa jeti laq, ekinshi jol­dasqa bes laq, al, úshinshi jol­dasqa tórt laqtan berý kerek dep sheshedi. Sonda bar­lyǵy 16 laq bolady. Biraq bul du­rys emes. Sebebi barlyǵy 16 somdyq taýarlardy tórt adam­ǵa teńdeı bólgende ár­qaısysyna tórt somdyq taýar tıedi. Demek, tórtinshi joldas bi­rinshi joldasynyń kómegi arqyly úsh somdyq taýar jáne ekinshi joldasynyń kómegimen bir somdyq taýar alady. Al, úshinshi joldas, bylaısha aıtqanda, óz aqshasyna ǵana tıisti taýar alady. Osy sebepti laqtar birinshi jáne ekinshi joldastarǵa bóliný kerek. Endeshe 16 laqty tórt somǵa baǵalasaq, onda bir somǵa tórt laq para-par bolý kerek (16 laq: 4 som = 4 laq/som). Demek, birinshi joldas 4*3=12 laq, al, ekinshi joldas 4*1=4 laq alý kerek. Durys jaýaby: birinshi joldas 12 laq, al ekinshi joldas 4 laq alýy kerek.

Gazetimizdiń ótken 20-shy jeltoqsan kúngi №242 sanynda jarııalanǵan 13,14,15-shi qara esepterdiń jaýabyn shyǵarýǵa kóptegen oqyrmandarymyz úles qosty. Biraq bul retki esepter shyn máninde logıkalyq oılaýmen matematıkalyq qısynǵa negizdelgendikten sheshýi óte kúrdeli-tin. Dese de, buǵan deıingi esepterdiń durys jaýabyn taýyp, turaqty atsalysyp kele jatqan Aqmola oblysy, Zerendi aýdany, Aqkól aýylynyń turǵyny Baıan Zııadanqyzynyń logıkalyq paıymdaý tásili tánti etse, taǵy bir turaqty oqyrmanymyz belgili qalamger Qajyǵalı Muhanbetqalıuly, sol sııaqty astanalyq azamat Abaı Dýlatı, qyzylordalyq Ábdirazaq Ábdihalyquly 14 jáne 15-shi esepterdiń jaýabyn durys tapsa, mektep oqýshylary tarazdyq Arnur Jeńisbekuly men qyzylordalyq Ázıza Bımaǵanbet sońǵy esepti dál sheshken.

Eskertý: esep jaýaptaryn info@egemen.kz poshtasyna joldaýlaryńyzdy ótinemiz!

Daıyndaǵan Beken QAIRATULY, 

«Egemen Qazaqstan»