Bul órkenıetti Eýropada oryn alyp otyrǵan alǵashqy jaǵdaı emes. Birer jyl buryn Germanııada ata-anasynyń daýys kóterip, jekirgeni úshin ıývenaldyq polısııa balany áke-sheshesinen aıyryp alǵany týraly aıtylǵan bolatyn. Sondaǵy bar dáleli balaǵa kúsh kórsetýge bolmaıdy degen ýáj kórinedi. Ol joly da ata-ana ózderiniń ondaı «tártipke» narazy ekendikterin bildirgen. Biraq olardyń ókpe-nazyna qulaq asyp jatqan eshkim joq.
Birden aıta keteıik, Eýroodaqqa múshe elderdiń basym kópshiliginde joǵarydaǵydaı zań áldeqashan-aq qabyldanǵan. Bul neni bildiredi? Qarapaıym tilmen aıtsaq, bul óziń dúnıege ákelip, tún uıqyńdy tórt bólip baǵyp-qaǵyp, búkil bos ýaqytyńdy jumsap tárbıelep, oqytyp, ósirip shyqqan týǵan balańa bir aýyz sóz aıtýyńa bolmaıdy degen sóz. Osy jerde bir kúlkili másele týyndaıdy. Týǵan balańa, qazaqy tilmen aıtqanda «baýyr etińe» senen góri ózgelerdiń kóbirek jany ashıdy, olar saǵan qaraǵanda áldeqaıda kóbirek jaqsylyq jasaıdy degenge kim senedi?! Eger shynymen de solaı bolsa, memleket sender durys baqpaısyńdar dep árbir balany týǵan sátinen bastap nege óz kútimine almaıdy? Bıýdjetten qyrýar qarjy bólip, tárbıeshiler taǵaıyndap, qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı ósirip shyǵarýyna bolady ǵoı. Meniń paıymdaýymsha, ata-analarǵa kúdikpen qaraǵan kez kelgen memleket áý bastan osylaı jasaýy tıis. Árıne aqıqat biz oılaǵannan góri áride. Bul jerde urpaqqa degen janashyrlyq emes, ata-ana men bala arasyna syna qaǵý, balany óziniń týǵan áke-sheshesine jat qylý pıǵyly jatyr.
Batysta otbasylyq qundylyqtarǵa nuqsan keltirý baǵytynda qarqyndy jumys júrgizilip jatqany týraly kóp jyldan beri aıtylyp keledi. О́zimizge qatysy joq bolǵan soń biz ondaı «usaq-túıekke» nazar aýdarǵan emespiz. Túsinýimshe, bul beker sııaqty. «О́gizge týǵan kún buzaýǵa da týady» degendeı, Batysta qalypty sanalatyn jaǵdaıdyń elimizde ara-tura bolsa da boı kórsetip qalyp jatatynyn keıde baıqap ta júrmiz. Máselen, joǵaryda aıtqan ıývenaldyq polısııa bizde de bar. Ras, halqymyzdyń mentalıtetine baılanysty ol ázirge ata-ana men balanyń arasyna túsip jatqan joq. Biraq jyldardyń jylynda olardyń da eýropalyq áriptesterinen úlgi almasyna kim kepil.
Áńgimeniń ashyǵyna keler bolsaq, kári qurlyqta bolyp jatqan, bizge oǵashtaý kórinetin kóptegen oqıǵalardyń astarynda qupııa syrlardyń jatqanyn kópshiligimiz túsine bermeımiz. Aıtalyq, otbasylyq qundylyqtardy buzý degen neni bildiredi, ondaı maqsattyń artynda ne tur? Ondaǵy basty maqsat – adamdardyń dástúrli túrde úılenip, balaly-shaǵaly bolyp, urpaq jalǵastyrýyna kedergi keltirý. Osyndaı nıetti júzege asyrýdyń alǵashqy beıkúná joly retinde dúnıege kelgen tásil «azamattyq neke» bolatyn. Mundaı nekeniń ereksheligi sol, onda erli-zaıyptylardyń bir de biri ózderine otbasy týraly, bala týraly, ıaǵnı urpaq ósirý týraly mindetteme almaıdy. О́ıtkeni «azamattyq neke» tártibi boıynsha qosylǵandar ómir boıy birge tura da bermeıdi. Olardyń kúni erteń-aq aıyrylysyp, basqa bireýlermen jup quryp, tirshilikterin alańsyz jalǵastyra berýlerine bolady. Ekinshi tásil – genderlik saıasat. Bul óte tereń oılastyrylǵan amal. Áıelder teń quqyly bolý kerek, olar da erler sııaqty qyzmet isteýi kerek deıdi. Mundaı pikirge kim qarsy shyǵa alady. Oǵan qarsy shyqqan kisi áıelderdi, kerek deseń, tipti óz anasyn syılamaıtyn adam bolyp shyǵýy múmkin. Demokratııany moıyndamaý óz aldyna. Sondyqtan jurttyń bári kelisedi. Ondaǵy qupııa nede deısizder ǵoı? Ondaǵy qupııa sol, qyzmet istegen, ásirese jaýapty qyzmet istegen áıeldiń 4-5 bala taýyp, olardy baǵyp-qaǵyp úıde otyrmaıtyny belgili. Ári ketse bir nemese eki bala týar. Sonymen is bitti. Demograftardyń aıtýynsha, ult sany ósý úshin ár otbasyna kem degende 3 baladan kelýi tıis. Sonda áke men sheshe qartaıyp dúnıeden ótken kezde ekeýi olardyń ornyn basady da, úshinshi bala ósimge qyzmet etedi. Eger ár otbasynda eki baladan ǵana bolatyn bolsa ult óspeıdi, eger bir ǵana bala bolsa ult sany kemıdi.
Jalpy, bul mysaldar órkenıetti deýge keletindeı, sonshalyq bir oǵashtyǵy joq jaıttar kórinedi. Sol sebepten de shyǵar, mundaı jaǵdaılarǵa eshkim onsha nazar aýdara bermeıdi, qalypty dúnıe retinde qaraıdy. Tyrnaq astynan kir izdeı almaısyń. Biraq otbasylyq qundylyqtardy qurtý sharalary munymen shektelip qalǵan joq, olardyń adam oıyna kelmeıtin nebir sumdyqtary paıda bolyp jatyr.
Sonyń biri – erkek pen erkektiń, áıel men áıeldiń úılenýi. Bul endi aıtpasa da belgili jaıt. Mundaı otbasynyń dúnıege bala ákelmeıtini, demek ondaılardy adamzat urpaǵyn jalǵastyratyn dástúrli otbasy dep ataýǵa kelmeıtini ózinen ózi túsinikti. Olardyń arasynda bala asyrap alyp jatqandar da bar. Biraq oılanyp kóreıikshi, eki erkektiń nemese eki áıeldiń ortasynda ósip shyqqan balanyń psıhologııasy, áke men sheshe týraly túsinigi qandaı bolmaq? Odan qaldy, ondaı bala eseıgen kezde dástúrli otbasyn quryp, urpaq taratýǵa qabiletti bola ala ma? Bul da kúmándi másele. Demek bir jynysty nekeniń otbasylyq qundylyqtardy túbegeıli joıýǵa qyzmet etetini eshqandaı talas týdyrmaýy tıis. Soǵan qaramastan mundaı salt jyldan-jylǵa keń óris ala túsýde. Álemniń 20-dan astam elinde bir jynysty nekeniń zańdastyrylýy sózimizge dálel. Jáne mundaı elderdiń qatary bolashaqta arta túspek.
Búginde Batysta adamdardyń jurtshylyq aldynda jartylaı jalańash júrýi úırenshikti kóriniske aınalyp barady. Bul sııaqty ábes qylyqtardy keıde teledıdar ekrandarynan da kórip qalyp jatamyz. Bul az deseńiz, olar bizdiń quqymyz aıaqqa taptalmaýy tıis dep zańdy talaptar da qoıyp jatady. Aıtalyq, klımattyń jylynýyn toqtatý, soǵys órtin týdyrmaı, bosqyndardyń elderine oralýyna jaǵdaı jasaý sııaqty talaptardyń oryndalmaýy ábden múmkin, al jańaǵy geılerdiń talaptary mindetti túrde oryndalady. Sóıtsek, biz uıatsyzdyq dep qana baǵalaıtyn mundaı áreketter sebepsiz paıda bolǵan qubylys emes, onyń da astary bar eken. Sońǵy jyldary psıholog mamandar mundaı kórinisterdiń josparly túrde uıymdastyrylatynyn, onyń da otbasy degen qasıetti uǵymǵa qarsy jumys isteıtinin dáleldep otyr. О́ıtkeni adamdardyń bir birin jalańash kúıinde únemi kórip júrýi saldarynan túptiń-túbinde erkektiń áıelge, áıeldiń erkekke degen qumarlyǵy álsireıdi eken. Sebebi táttini kóp jeseń júrekti aınytatyny sııaqty, kúnde kórip júrgen dúnıe kisini qyzyqtyrmaıtyn bolady. Eshqandaı qupııalyq joq, ózi qandaı bolady eken, kózben kórse ǵoı dep armandamaısyń – bári kóz aldyńda tur. Ári-beriden soń tipti jalyqtyra bastaıdy. Eger adam bir kórýge yntyzar bolyp júrgen zatyn aıaq astynan kóre qalsa, e, osy ma álgi keremetiń dep óziniń sonshama áýre bolǵanyna renjıdi emes pe. Biz baıandap otyrǵan jaıt ta dál sol sııaqty eken. Erkek pen áıel bir-birin esh kedergisiz únemi tyr jalańash kúıinde kóre beretin bolsa, onyń ózi aqyr sońynda olardyń bir-birine degen qumarlyǵyn joıyp, onyń arty «osyǵan» bola úılený qajet pe, joq pa degen saýaldyń týyndaýyna alyp keletin kórinedi. Osylaısha dástúrli otbasyn qurýǵa degen yqylas ta, qajettilik te azaıa beredi.
Álemde halyq sany tym kóbeıip barady, erteń olardyń bárin azyq-túlikpen, basqa da resýrstarmen qamtamasyz etý múmkin bolmaı qalady, sondyqtan jer beti turǵyndarynyń sanyn azaıtý kerek degen máseleniń kóterilip, ony júzege asyrý jolynda tııanaqty jumys júrgizilip jatqanyna talaı jyldyń júzi boldy. Osy mindetti júzege asyrý úshin alpaýyt baılar mıllıardtaǵan dollar qarjy da bólýde. Tipti kishkentaı kezinde arnaıy vaksınamen egilgen qyz balanyń jıyrma jasqa kelgende júkti bolý qabileti joıylady eken degen alypqashpa áńgimeler de aıtylyp qalyp júr. Sońǵy kezderi ıýtýbta vaksınalardyń zııany týraly leksııalar da paıda bola bastady. Sonymen birge Batys Eýropadaǵy qaltaly azamattardyń balalaryn ektirmeıtini de belgili bolyp otyr. Mundaı qaýesetke senbeıin deseń, búginde aýrýshań balalar men júkti bolý qabiletinen aıyrylǵan áıelder qatary tym kóbeıip barady.
Oıymyzdy osy maqalanyń basynda keltirilgen balany shapalaqtaý máselesimen túıindeý durys sııaqty. 3-4 jyl buryn belgili jýrnalıst Maıa Bekbaeva «Astana» telearnasynda uıymdastyrǵan bir tok-shoýdy qaradym. Áńgime biz aıtyp otyrǵan taqyryp – balaǵa qol jumsaý kerek pe, joq pa degen másele tóńireginde órbidi. Árıne aıtylǵan pikirler san alýan boldy. Ol zańdy da. Solardyń ishinde osy habarǵa qatysyp otyrǵan bir jigittiń pikiri maǵan erekshe oı saldy. «Bala kezimde tártip buza qalǵan shaqtarymda ákem meni talaı shapalaqtaǵan. Odan eshqandaı jamandyq kórgen emespin, jasyq bolyp ta shyqqan joqpyn, eger búginde qandaı da bir jetistikke jetken bolsam, sonyń bári ákemniń qatań tárbıelegeniniń arqasy», dedi jańaǵy jigit. Sóıtse álgi koreı jigiti Qazaqstandaǵy belgili bir sport federasııasyn basqarady eken.
Shyny kerek, bala kezimizde bárimiz de áke-sheshemizden talaı shapalaq aldyq. Biraq odan eshqashan muqalǵan da, jasyǵan da emespiz. Ári ketse bir jylap alyp oıyndy ári qaraı jalǵastyra beretinbiz. О́ıtkeni áke-shesheniń balaǵa jaman bol dep uryspaıtynyn, ómirdegi eń janashyr adamdar da solar ekenin júrekpen túsinetinbiz. Sol sebepti birdemeden qoryqsaq, bireýlerden zábir kórsek úıge júgirip kelip áke-sheshemizge shaǵym aıtyp, solardan kómek suraıtynbyz. Olar da ile arasha túsetin. О́zi shapalaqtasa da óz balasynyń ózgelerden zábir kórýine eshýaqytta jol bermeıtin. Keıde maǵan tipti ákemdi shapalaqtaǵany úshin de jaqsy kórgen sııaqty bolyp kórinedi. О́ıtkeni ol ózimsinip shapalaqtaıtyn, sol shapalaǵynyń ózinen bir ákelik qamqorlyq seziletin. Bálkim erteń ómirden shapalaq kórmeýi úshin qazir men shapalaqtaıyn dep oılaǵan da bolar áke. Qalaı degende de ata-ananyń balaǵa ara-tura istegen teris isine qaraı qataldyq tanytýy tárbıeniń bir túri bolatyn. Naǵyz azamat qatal tárbıeniń nátıjesinde shyńdalyp shyǵady. Onyń ústine halyqaralyq sarapshylar júrgizgen túrli zertteýler nátıjesinde sońǵy jyldary erkekter áıel minezdi bolyp bara jatyr degen qorytyndylar jasap otyr. Olaı bolsa, bar bále jetkinshektiń jigerin janıtyn shapalaqta emes, odan góri tereńirekte jatqan bolsa qaıtemiz.
Sizder qalaı oılaısyzdar, aǵaıyndar? Biz keleshekte berik otbasynyń tutqasy bolatyn naǵyz er-azamattar tárbıeleı alyp júrmiz be?..
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
