Mundaǵy bir ǵana Serke Qojamqulov ustaǵan qamshynyń ózi nege turady? «Asaýǵa tusaýda» Sháken Aımanovtyń Petrýchıo rólinde kıip, jýyla-jýyla juqaryp, jyrtylyp ketken shalbary, keıingi aktrısalar «jolyn bersin» dep yrymdap bir kıgennen keıin áspettep ornyna qaıta qoıatyn Sábıra Maıqanovanyń kóldeı kımeshegi, óner maıtalmandarynyń qoljazbalary, kúndelikteri, 1930 jyldardaǵy spektakl afıshalary, tize berseń, taýsylmaıtyn buıymdardan tutas bir mýzeıdi taban astynda jasaqtap qoıýǵa teatrdyń múmkindigi ábden jetedi. Osylardyń ishinde «Ymyrttaǵy mahabbat» atty spektakl qoıylǵan saıyn yńyrshaǵy shyqsa da, sahnada «óz rólin oınap turatyn» aıryqsha kóne jádiger kózimizge ystyq tartady. Kórgen saıyn ózimizge qoıatyn bir suraǵymyz taǵy bar. «О́tken ǵasyrlarda aqsúıekter ǵana tutynǵan aǵashy da, súıegi de asyl, qymbat jıhaz qazaq teatrynyń sahnasynda qaıdan júr?» Túısigimiz aldamapty, kamod, dıvan, ústeli, tórt kreslosy, barlyǵy jeti buıymnan turatyn jıyntyq jádigerdiń tarıhyn kóp jyldar boıy teatrdyń bas sýretshisi bolǵan Esengeldi Tuıaqov tamyljytyp turyp aıtyp berdi.
– Bul jıhazdy dál qazir aýksıonǵa qoıyp satsańyz, mıllıard turatynyna kepildik bere alamyn. Bir oryndyǵynyń ózin osy salanyń myqty mamandary esh qınalmaı 100 myń dollardan artyq baǵalaıtyny anyq. О́ıtkeni bul – baǵa jetpes rarıtet. 1980 jyldardyń tusynda teatr «Shoqan Ýálıhanovty» sahnalaıtyn boldy. Men patshanyń saltanatyn asyratyn, zamanyna laıyq jıhaz izdeı bastadym. Sebebi Shoqannyń patshamen kezdesetin sahnasy bar edi. Sol zamandy pash etetin patsha palatasyna ǵana tán aqsúıektik ádemi jıhaz kerek boldy, al ony aǵash sheberine tapsyrys berip jasatsań, qarabaıyr bolyp shyǵatyny belgili jáne muny zalda otyrǵan kórermen mindetti túrde ańǵaratyn edi. Qaıtpek kerek?
Bir kúni Esengeldi aǵamyzdyń kókten izdegeni jerden tabylady. Teatrǵa súıegine ilingen aryq, taıaǵyna súıenip aıaǵyn áreń súıretip basatyn orys keıýanasy kelip sýretshini suraıdy. Jón surasqan soń álgi qarııa sharýasyn aıtady. «Bilesiz be, meniń úıimde óte kóne, tarıhı jıhaz bar edi. Siz sony kóresiz be? Sebebi ol qymbat buıymnyń baǵasyn bir bilse, osy ónerdiń mańaıynda júrgen adamdar ǵana biledi. Meniń ájemniń kózindeı áýlettik asyl murany basqa eshbir janǵa senip tapsyra almaımyn. Men qartaıdym, bul jaqta et jaqyn eshkimim qalǵan joq, Odessaǵa, elime ketemin» deıdi...
Tuıaqov páterge kirip barǵanda, talyp túse jazdaıdy. Onyń aldynda HVIII ǵasyrdyń jaqutqa bergisiz jádigeri tur edi.
1730 jyldary Peterbýrgte áıgili jeltoqsan oqıǵasy bolyp, kóteriliske shyqqan dekabrısterdiń úlken bóligi Qıyr Shyǵysqa jer aýdarylady. «Bastan qulaq sadaqa» dep júrip ketý qaıdan ońaı bolsyn, ıt arqasy qııanǵa kúıeýleriniń artynan izdep barǵanda, qý dúnıeni kózi qımaǵan áıelderi úı jıhazyna deıin arqalaı shyǵady. Solardyń biri aıazda qaldy ma, álde ashtyq sebep boldy ma, Vladıvostokqa deıin jete almaı, jolda jıhazyn satyp ketýge májbúr bolady. Al satyp alǵan adamy – álgi keıýananyń arǵy ájesi eken.
Bul jıhazdyń biregeılik mańyzy sonda, onda bir otbasynyń ómiri tutastaı aǵash betine oıylyp salynǵan. Esiginde qulaqkesti qul men kúń ǵana emes, arystanǵa deıin ustaǵan qojaıynnyń ústemdigin, jemis jep, júzimniń ǵana sharabyn ishken asa baqýattylyǵyn qolóner sheberi aınytpaı aǵash tilimen sóıletedi. Al jıhazdyń ózi sýdyń astynda 300 jyl jatyp, keptirilgen aǵashtan jasalǵan. Muny jáne jıhazdyń jasalǵan jylyn Ermıtaj mamandary anyqtaǵan. Sebebi qarııa aldymen Lenıngradtaǵy Ermıtajben habarlasady. Olar Almatyǵa kelip jıhazdy alyp ketýge ýáde etedi, biraq áldeqandaı sebeptermen kesheýildeı beredi. «Meniń kútip otyrýǵa ýaqytym joq, Odessaǵa tezirek ketýim kerek» dep seksennen asqan qart ájeı amalynyń joqtyǵynan teatrǵa bar bolǵany 1500 dollarǵa, jaı ǵana sımvolıkalyq baǵaǵa eseptep bere salady. «Men bul jıhazdy sizge ózimdi jáne óz júregimdi senip tapsyrǵandaı senimmen tapsyramyn. Munyń baǵasyn sizden basqa eshkim bilmeıdi, aıalap ustap, kózdiń qarashyǵyndaı saqtańyzdar» deıdi áýlettiń qımas murasyn qaldyryp bara jatqan qarııa...
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
