Sotyna sengen el – keleshegine senedi
Aldymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» konstıtýsııalyq zańynyń jobasy qaralyp, ol týraly negizgi baıandamany Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanov jasady. «Sýdıalardyń qoldary taza emes, kásibı saýattylyǵy tómen» degen sózderdi biz jıi estımiz, dep bastady ol sózin. Búgingi usynylyp otyrǵan zań jobalary qoǵamda qalyptasyp otyrǵan osyndaı keleńsiz kózqarastardy qalaı sheshedi degenge toqtalatyn bolsaq, men baıandamamdy «keshegi sot», «búgingi sot» jáne «bolashaqta qandaı sot qalyptastyrýǵa umtylamyz» degen úsh tarmaqqa bóleıin, dep jalǵastyrdy ol óz sózin.
Odan ári tóraǵa ótken ǵasyrdyń 80-jyldary bizdiń respýblıkamyzda túrli qylmystary úshin túrmege qamalǵan adamdardyń sany júz myńnan asatynyn eske salyp ótti. Al qazir ol úsh ese azaıyp 30 myńǵa túsken. Onyń basty sebebi – jeke adamǵa qarsy jasalatyn qylmys sany azaıdy. Al ol kezde 100 myń qazaqstandyqqa shaqqandaǵy sany 10 bolatyn, qazir bul kórsetkish eki ese azaıǵan. Ekinshi sebep, sot quqyq qorǵaý organdarynyń aıyptaý qorytyndysynyń yqpalynda ketip, árqashan da jazalaýǵa beıil bolatyn. Tipti kinási joq ekenine kózi jetip tursa da prokýror bekitken aıyptaý qorytyndysyna qarsy shyǵyp, adamdy aqtaýǵa batyly barmaıtyn. Qazir barlyq aıyptalýshynyń tek 25 paıyzy ǵana bas bostandyǵynan aıyrylady. Biz sýdıalardyń boıynda bolatyn «jazalaýǵa beıimdilik» sııaqty keleńsiz dástúrden arylýǵa tyrysýdamyz. Sonyń nátıjesinde bedeldi halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qazaqstandyq sot júıesiniń kóptegen jetistikterge qol jetkizgenin atap ótýde. Atap aıtqanda, bizdiń sottarymyzdyń qoljetimdiligin, daýlardy jyldam sheshetinin jáne IT-diń jaqsy damyǵandyǵyn olar tilge tıek etedi. Búkilálemdik bankiniń reıtıngi boıynsha sot júıesine jaǵdaı jasaýda Qazaqstan tórtinshi orynǵa shyqqan. Biraq eń bastysy bul emes. Elbasy N.Nazarbaev bizden sýdıalardyń ádiletti sheshim shyǵarýy kerektigin talap etedi. Eger sottyń sheshimi zańdy bolsa, árbir sottalýshy sýdıanyń osyndaı sheshimge kelý logıkasyn moıyndasa jáne sheshim túsinikti, qarapaıym tilde jazylsa aıtylǵan ýájderdiń bárine tolyq jaýap berilse – mine, sonda ǵana halyq sotqa senedi. Al sotqa sengen el – keleshegine senedi. Biraq mundaı sheshimderdi tek tereń bilimdi kásipkerler, myqty zańgerler, múltiksiz mamandar ǵana shyǵara alady. Olardy sýdıalyq qyzmetke tartý bizdiń mindetimiz. Ol úshin áleýmettik jaǵynan qorǵalý máselelerin sheshýimiz kerek. Usynylyp otyrǵan zań jobalary osy talaptardy qamtamasyz etýge tyrysqan, dedi tóraǵa óziniń sóziniń qorytyndysynda.
Depýtattar baıandamashyǵa birneshe suraq qoıdy. Sonyń ishinde Asylbek Smaǵulov tatýlastyrý ortalyǵy jáne tatýlastyrýshy sýdıalar bar ekenin eske sala kelip, halyqtyń kimge barǵany jón ekenin surady. Oǵan eki qyzmettiń de bir-birine qaıshy kelmeıtindigi aıtylyp, ekeýine de barýǵa bolatyndyǵy jetkizildi. Endi bul máseleni birjaqty sheshetin zań jobasy ázirlenip jatqandyǵy da aıtyldy. Depýtat Maıra Aısınanyń suraǵy Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy Talǵat Donaqovqa arnaldy. Ol zań jobasynda sýdıalyq qyzmetke tańdaý konkýrsyna túsetinderdiń eki jyldyq jumys ótili bolýy kerektigi talap etiletinin, biraq alys jerlerdegi osyndaı qyzmetke úmitkerlerge mundaı talap qoıylmaıtyndyǵyna nazar aýdaryp, «alys jerler» degenniń ózin qalaı túsinýge bolatyndyǵyn surady. Oǵan «alys jerler» Úkimetpen aqyldasyp anyqtalatyndyǵy jetkizildi.
Sonymen birge depýtattar zań jobasynyń maqsaty – sot júıesin jańǵyrtý, sýdıa kadrlaryn sapalyq jaǵynan damytý jáne jańartý, sýdıalar táýelsizdiginiń kepildikterin kúsheıtý jáne sýdıalarǵa quqyqqa syıymsyz yqpaldy boldyrmaý ekendigin suraqtar berý barysynda anyqtady.
Zań jobasy boıynsha qosymsha baıandamany Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirov jasady. Ol osy sot júıesi jáne sýdıalar mártebesi týraly zańǵa 2007 jáne 2017 jyldardaǵy konstıtýsııalyq reformalar kezeńinde de ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgenin eske salyp, qazirgi ózgerister Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparynyń oryndalýyn quqyqtyq jaǵynan jetildirý sheńberinde engizilip otyrǵanyn aıtty. Talqylaýǵa qatysqan depýtat Qýanysh Sultanovtyń usynysymen zań jobasy bir aýyzdan maquldandy. Sonymen birge osy zańǵa ilespe zań jobasy da talqylanyp, maquldandy. Ol negizinen tórt zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizetini belgili boldy. Olardyń birazy sýdıalyqqa úmitkerlerdiń biliktilik emtıhandaryn kúrdelendirýge baǵyttalǵan.
Otyrysta qaralǵan ózge zań jobalary
Sonymen qatar Májilistiń keshegi otyrysynda balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi uıymdardyń qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly depýtattardyń bastamasymen ázirlengen zań jobasy ekinshi oqylymda maquldandy. Bul týraly baıandamany depýtat Ábdimanap Bekturǵanov jasady. Zań jobasynyń maqsaty – balalardyń quqyqtaryn qorǵaýdy júzege asyratyn uıymdardyń jumys isteýimen baılanysty máselelerdi naqtylaý esebinen olardyń qyzmetin jetildirý, sondaı-aq Ulttyq aldyn alý tetigi mandatyn balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn barlyq uıymdarǵa qoldaný arqyly zańnamalyq deńgeıde keshendi sheshý. Zań jobasymen jumys isteý barysynda depýtattar balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn uıymdardyń tizbesin naqtylaýǵa, bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organǵa balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý standarttaryn ázirleý jáne bekitý jónindegi fýnksııany berýge jáne t.b. kóńil bólgen. Sondaı-aq belgili bir laýazymdy atqarýǵa jáne bir qyzmetpen aınalysýǵa ómir boıyna tyıym sala otyryp, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jasalǵan qylmystardy jeke bólikter etip shyǵarýǵa jáne basqa da birqatar túzetýler engizdi. Depýtattardyń usynystaryn qaraý qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń 6 kodeksi men 6 zańyna túzetýler engizý kózdelgen.
Jalpy otyrysta Qazaqstan men Reseı úkimetteri arasyndaǵy elimizge munaı jáne munaı ónimderin jetkizý salasyndaǵy Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy da uzaq talqylanyp, depýtattar tarapynan qoldaý tapty. Zań jobasy boıynsha baıandama jasaǵan Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevqa kóptegen suraq qoıyldy. Sonyń ishinde halyq qalaýlylary ishki rynokty sapaly janar-jaǵarmaımen úzdiksiz qamtamasyz etý máselelerine qatty alańdaýshylyq bildiretinderin jetkizdi.
Otyrys sońynda birneshe depýtat ortalyq atqarý organdaryna ózderiniń saýaldaryn joldady. Sonyń ishinde depýtat J.Ahmetbekov Úkimet basshysyna qaraqshy-brakonerlerdiń qolynan halyq qazynasyn qorǵaý jolynda qaza tapqan qoryqshy Erlan Nurǵalıevke «Halyq qaharmany» ataǵyn berý máselesin qarastyrýdy usyndy. Al depýtat A.Perýashev respýblıka ataýyn «Qazaqstanmen» qatar «Qazaq respýblıkasy» dep resmı túrde ataýdy usynatynyn Úkimet basshysyna jetkizdi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
