Qazaqstan men AQSh-tyń zańynda aıtarlyqtaı ózgeshelik bar. Adam quqyǵy bul jerde táýelsizdik qujatyna qol qoıǵannan áldeqaıda buryn qalyptasqan. Irgetasy ilgerirekte qalanǵan Eýropanyń eń ozyq zańdaryn tájirıbe júzinde júzege asyrǵan onyń ǵasyrlarǵa tamyr tartqan tarıhy bar. Alpaýyt eldiń negizin qalaǵan Aleksandr Hamılton, Djon Adams, Bendjamın Franklın, Djon Djeı, Tomas Djeferson, Djeıms Madıson jáne Djorj Vashıngton syndy tulǵalardyń barlyǵy derlik túbi Eýropadan taraǵandar. Muhıttyń arǵy betindegi el kúlli tarıhynda 27 ret ózgeriske ushyraǵan alǵashqy ári ázirge sońǵy Konstıtýsııasyn 1787 jyly 17 qyrkúıekte qabyldaıdy.
Prokýrorlar, sottar, advokattar, zańgerler, sondaı-aq zań salasynda qyzmet atqarýshylar qolyna alatyn birinshi qujat – Konstıtýsııa, sosyn ózge zańdar. Ár zańgerdiń jumys ústelinde turatyn mańyzdy qujat. Eshkimdi sottyń ádil sheshiminsiz mal-múlikten, bas bostandyǵynan, ómirinen aıyrýǵa bolmaıdy. Elimizde sheshimin tapqan oqıǵalardyń barysyna kóz júgirtsek, QR atqarýshy organdary Konstıtýsııadan góri Qylmystyq is júrgizý kodeksine, Qylmystyq kodekske, Azamattyq kodekske, Azamattyq is júrgizý kodeksine súıenedi.
Sonymen qatar AQSh-ta federaldyq zań men shtattardyń zańy arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar. Ár shtattyń óz zańy bolady. Sondaı-aq olardyń federaldyq zańmen sáıkes kelýi shart emes. Máselen, Ortalyq bılik shtattyń ruqsatynsyz onyń bıýdjetin paıdalana almaıdy. Biraq, túıtkil bolmas úshin Ortalyq organdar shtattarǵa mindetter júkteıdi. Mysaly, tamaq ónimderi óndirilip, sol jerde satylymǵa ense, onda bul taǵam túri óndirgen shtattyń baqylaýynda bolady. Alaıda, ónim shtattan ózge óńirlerge satylymǵa shyǵatyn bolsa, onda bul jerde federaldyq zańdar kúshine enedi. AQSh-ta bıýdjet máselesi de dál osylaı qaralady. Federaldar shtattarǵa bıýdjetti qalaı jumsaý kerektigin aıtyp nusqaý bere almaıdy. AQSh halqy, tipti, shtattaryna deıin táýelsizdikti asa joǵary baǵalaıdy. Oblystardy shtat dep elestetip, muny Qazaqstanda júzege asyrsaq qalaı bolar eken degen oı keledi.
AQSh zańyndaǵy taǵy bir erekshe aıta ketetin nárse – is júrgizý quqyǵy. Munda sotta buǵan deıin qaralǵan máseleler men isti bekitýge negiz bolǵan zańdar men erejeler jınaǵyn taba alasyz. Birdeı másele týa qalǵan jaǵdaıda aıypty ózine deıingi zań buzýshylarǵa berilgen jazaǵa tartylady. Al Qazaqstanda birdeı qylmys jasaǵan aıyptalýshylarǵa qatysty sheshim ártúrli.
Soǵan qaramastan, qazirgi tańda Qazaqstanda quqyq salasynda aıtarlyqtaı jańalyqtar bar. Mysaly: mıtıgasııa, arbıtraj, advokattyq qyzmet salasyndaǵy ózgerister – barlyǵy derlik quqyq salasynyń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan batystyń ozyq zańdarynan alynǵan úlgiler. Álemdik zańdardyń úzdik úlgilerin alý arqyly Qazaqstandyq bılik azamattyq qoǵamdy damytýǵa kúsh salyp jatyr.
Jazyp alǵan Saltanat ShYNÁDIL
