– Erlan Tynymbaıuly, siz basqaryp otyrǵan arnany ult mádenıetiniń uıtqysy deýge bolady. Desek te, asa qýatty aqparattyq qurylymnyń qazaq qoǵamyndaǵy mindet-maqsaty jaıly ne aıtar edińiz?
– Rasynda ulttyq arna ózińiz aıtyp otyrǵandaı, ult mádenıetiniń uıtqysy bolýymen qatar, elimizdegi irgeli mádenı shańyraqtyń biri. Ári bul mekemeni qaıratker-zııaly tulǵalar únin halyqqa jetkizetin jáne qazaq ónerpazdary men shyǵarmashylyq adamdardy kópshilikke tanytatyn, olardy shyńdaıtyn ustahana ispettes oryn deýge bolady. Demek, ulttyq arnanyń árkezdegi mindeti – ulttyń saıası damýyndaǵy basymdyqtardy aıqyndap, qoǵamdy toptastyratyn isterdi júıeli túrde nasıhattaý. Ashalap aıtar bolsam, ulttyq arnanyń negizgi baǵyty – aǵartýshylyq. Sol sııaqty ulttyq ónerdiń nasıhattalýyna, tól mádenıetimizdiń damýyna qoldaý kórsetý máselesi de árqashan kún tártibinen túsip kórgen joq.
Ekinshiden, ulttyq arna ulttyq sananyń qalyptasýynda úlken ról atqardy desek bolady. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 80-90 jyldary halyqqa rýhanı silkinis bergen Saǵat Áshimbaevtyń «Qaryz ben paryz» atty baǵdarlamalyq jobasy, Sherhan Murtaza júrgizgen «Ult pen sana», etnograf, jazýshy Aqseleý Seıdimbekov pen ánshi Jánibek Kármenov birlesip jasaǵan televızııalyq habarlar jáne t.b. Osy úrdister táýelsizdik dáýirinen keıin de jalǵasyn tapty.
Úshinshiden, Elbasymyzdyń bastamasymen sońǵy kezderi dúnıege kelgen qoǵamdyq-saıası mańyzǵa ıe reformalar desek, osy tarıhı ózgeristerdi qoǵamǵa jetkizip, nasıhattaý mindetin de ulttyq arna atqaryp keledi. Qysqasy, túıindep aıtar bolsaq, ulttyq arna halyqqa jáne memlekettik múddege jumys isteýdiń jarqyn úlgisin qalyptastyra aldy.
– «Qazaqstan» respýblıkalyq teleradıokorporasııasy ótken jyly 60 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Osy merekelik shara aıasynda atqarylǵan jumystarǵa toqtalyp ótseńiz?
– О́tken 2018 jyly qazaq televıdenıesi úshin dataly jyl boldy. Bul oqıǵany biz mereıtoı dep emes, qazaq televıdenıesiniń damýyndaǵy jańa kezeń dep topshylap, merekemizdi toı esebinde emes, urpaqtar sabaqtastyǵyn qalyptastyrýdaǵy negizgi ustanym retinde ótkizýdi jón kórdik. Eń áýeli, ótken jyldyń basynda atalmysh salanyń ardagerleri men qyzmetkerleri qatysqan úlken jıyn ótkizdik. Osy basqosýda jyl boıy ótkizilýge tıis sharalar tizbegi maquldandy. Atap aıtqanda, birneshe ǵylymı konferensııalar, joǵaryda aıtyp ketkendeı urpaqtar sabaqtastyǵyn ornyqtyrý maqsatynda jas jýrnalıster men ardagerlerdiń tájirıbe almasý úrdisin qalyptastyrý baǵytynda birqatar sharalar atqaryldy.
Sonymen qatar buǵan deıin qoǵamdyq silkinis týdyrǵan ulttyq arnanyń «Altyn qorynda» saqtalǵan baǵdarlamalardy tehnıkalyq turǵydan qaıta óńdep, aptanyń ár jeksenbisinde efırge shyǵardyq. Bir qyzyǵy, sol habarlarda kóterilgen máseleler men saraptaýlar áli kúnge deıin qunyn joımaǵany, sol kezde aıtylǵan oı-pikirler qazirgi kórermen úshin ózektiligin joǵaltpaǵany jáne ony búgingi kún úrdisimen salystyrýǵa múmkindik týdy. Bul jumystar merekelik is-sharadan keıin de toqtap qalmaı, jyl boıy jalǵasyn tapty.
Joǵarydaǵy úrdisti ári qaraı jalǵastyrý jaıynda shyǵarmashylyq ujymnyń jyldyq qorytyndy esebi barysynda sheshim qabyldandy. Nátıjesinde, bıyl da kórermenderimiz ár aptanyń jeksenbisinde «Altyn qordaǵy» asyl qazynamyzdan súzip alynǵan súbeli habarlardy tamashalaı alatyn boldy. Osy arqyly bizdiń ujym – urpaq sabaqtastyǵyn jalǵastyryp, rýhanııat úshin ter tókken asyl tulǵalarymyzdyń jarqyn beınesin jańǵyrtýdy kózdeýde.
– Urpaq sabaqtastyǵyn jańǵyrtý jolyndaǵy isterińizge sáttilik serik bolǵaı. Biraq qordaǵy muralardyń saqtalýy qazirgi tańda qandaı kúıde?
– Qordaǵy barlyq materıaldardyń saqtalý formaty kásibılik deńgeıde atqarylyp otyr deýge bolady. Sonymen qatar eski muralardy sıfrlandyrý jumysy turaqty túrde, júıeli júrip jatyr. Bul is tek beınejazbalardy ǵana qamtyp qoımaı, Qazaq radıosy qoryndaǵy aýdıo jazbalardy da qamtıdy. Tipti keıbir asa qundy dúnıelerdi qajettiligine baılanysty memlekettik muraǵat qoryna tapsyrýdy da nazarymyzǵa alyp otyrmyz. Jalpy, 2018 jyldyń aıaǵyna deıin 7263 beınetaspa jáne 40505 aýdıotaspa sıfrlandy.
– Jýyqta «Uly dala sazy» atty úlken jobany qolǵa alǵandaryńyz jaıly baspasóz máslıhatyn ótkizdińizder. Bul istiń negizgi ereksheligi qandaı?
– Atalmysh joba birneshe maqsatty toptastyryp otyr. Negizgisi – ulttyq ónerdi nasıhattaý. Iаkı, halqymyzdyń baıyrǵy dástúrli óneri: jyrshylyq, kúıshilik, ánshilik, jyraýlyq mektepterdiń óńirlik erekshelikterin jas urpaqqa tanystyrý maqsatynda, Seken Turysbekov, Janǵalı Júzbaı, Bekbolat Tileýhan, Ramazan Stamǵazıev syndy 90-ǵa jýyq dástúrli óner ókilderin jınap, muralaryn jazyp aldyq. Bul bir jaǵynan ulttyq muramyzdy nasıhattaý bolsa, ekinshi jaǵynan ónerli tulǵalardyń án-jyry «Altyn qorda» saqtalady degen sóz. Bolashaqta jas ónerpazdar men zertteýshiler qordaǵy óner ókilderimizdiń beınesin kórip qana qoımaı, dástúrli mýzykany tyńdaý arqyly boı túzeıdi, ózin shyńdaıdy, rýhanı ósýine septigin tıgizedi. Osy jazbalar tizbegi jaqynda efırge shyǵa bastaıdy. Iаǵnı, qańtar aıynan bastap, shildeniń aıaǵyna deıin ár apta saıyn bir saǵattyq baǵdarlamany arna kórermenderi tamashalaı alady.
– Joǵarydaǵy jobany «Men Qazaqpyn» jobasynyń jalǵasy ispettes dúnıe dep túsinsek bola ma?
– Olaı emes. «Uly dala sazy» jobasy «Men Qazaqpyn» jobasyna qaraǵanda bólekteý. «Men Qazaqpyn» jobasynyń maqsaty óńirlerdegi jáne shetelderdegi qazaqtyń jas ónerpazdaryn nasıhattaýmen birge, salystyrý, baıqaý, synaltý formatynda ótti. «Men Qazaqpyn» jobasynyń alǵashqysyna 3000-nan astam úmitker ótinish bildirip, aımaqtyq irikteýge 700-deı adam qatysqan bolatyn. Bul joba dástúrli ónerimizdi dáriptep qana qoımaı, jas ónerpazdardyń úlken sahnaǵa qadam jasaýyna uıytqy bolyp, jol ashty. Al «Uly dala sazy» jobasynyń ózgesheligi – dástúrli mýzykany ulyqtaýmen qatar, osy salada júrgen barlyq ónerpazdardyń basyn qosyp, búginde umyt bolyp bara jatqan halyq ánderi men qazaq kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn jańasha stılmen nasıhattaý.
– Sońǵy jyldary sizder tarıhı-derekti birneshe fılm túsirdińizder, osy úrdis bolashaqta jalǵasyn tabatyn bolar?
– Qazaq televıdenıesi tarıhynda otandyq kórkem nemese derekti fılm túsirý úrdisi burynnan kele jatqan dástúr. Jyl saıyn ártúrli taqyrypta on shaqty fılm túsiriledi. Qazir biz kórermenderdiń jas ereksheligine oraı ártúrli taqyrypty qamtyǵan otbasylyq melodrama, tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty fılmder túsirip kelemiz. Mundaǵy basty shart: jumysqa tek qazaq avtorlaryn tartýmen qatar, ssenarıılerdiń barlyǵy derlik qazaq tilinde jazylýyn talap etýdi qolǵa aldyq jáne kórkemdik keńes qurdyq. Keńes quramyna televıdenıe salasynda tájirıbesi mol mamandar tartyldy. Kórkemdik keńes sheshimimen jyl saıyn halyqtyń rýhyn kóteretin, minez-qulyq sıpatyn áıgileıtin tarıhı drama túsirý qolǵa alyndy. Atalmysh taqyrypta túsirgen alǵashqy týyndymyz alash qaıratkerlerine arnalǵan 12 bólimdik «Tar zaman» atty týyndyny kórermen jaqsy qabyldady. Odan keıin osy oqıǵamen jeliles, naqtyraq aıtqanda HH ǵasyr basyndaǵy alasapyrannyń ekinshi beti «Keıki mergendi» túsirdik. 16 bólimdi bul týyndy halyqtyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, qatpary qalyń tarıhı oqıǵany aýdıtorııaǵa jetkizýge úlken sep boldy. Mysaly, YouTube kanalyna júktelgen «Keıki mergen» fılmin dál qazirgi ýaqytta jarty mıllıonǵa jýyq adam kórip úlgeripti.
Osy oraıda aıta ketetin taǵy bir oqıǵa, ótken jyly biz sheteldegi qazaqtar shoǵyrlanǵan mekenderge arnaıy túsirilim tobyn jiberip, 12 bólimnen turatyn «Kóshpendiler» atty derekti fılmder sıklyn jasap shyqtyq. Bul týyndyda shette turyp jatqan qazaqtardyń tarıhy men taǵdyry, búgingi ómir-salty, ýaıym-armany sııaqty dúnıeler qamtyldy. Fılm ótken qazan aıynda efırge shyǵyp, alǵashqy keıipker baıólkelik búrkitshi qyz Aısholpannyń kórermenmen júzdeskenin bilesizder. Bıyl qazaq tarıhynda erekshe orny bar «Orbulaq» shaıqasy jaıly fılm túsirýdi josparlap otyrmyz.
– Sizder efırge shyǵatyn teleónimdi óz kúshterińizben daıyndaısyzdar ma, álde...
– Kóp baǵdarlamalardy óz kúshimizben daıyndaımyz. Mysaly, «Parasat maıdany», «Dara jol», «Tańsholpan», «Minber» t.b. Sondaı-aq biz otandyq medıanaryqty qoldaý maqsatynda, jekemenshik shyǵarmashylyq kompanııalardyń qatysýymen de teleónim daıyndaımyz. Olarǵa qarjy-shyǵyn jáne ýaqyt máselesinde qatań talap qoıamyz. Osy maqsatta jumys isteıtin arnaıy bólim de quryldy.
Bizdiń qazirgi jáne aldaǵy ýaqyttaǵy maqsatymyz – teleónimderdi otandyq aýdıtorııaǵa daıyndaýmen qatar, elimiz jaıly tanymdyq-tarıhı derekti aqparlardy, ıaǵnı óz ónimderimizdi sheteldik naryqqa shyǵarýdy kózdep otyrmyz. О́ıtkeni biz buǵan deıin tek tutynýshylyq qabiletke ıe bolyp keldik. Osydan qutylý úshin sheteldik ónimderdi azaıtýdy jón kórdik. Qazirgi tańda efırden kórsetilip jatqan shyǵarylymdardyń 80 paıyzy ózimizdiń ónim, al ótken jyly biz jeti fılmdi shetelge sattyq.
Televıdenıemen qatar arnanyń áleýmettik jelilerdegi nasıhatyn jetildirý jumysy da qolǵa alynýda. Saıtymyz bar, odan basqa ótken jyly shyqqan «Qazaqstan tv» mobıldi qosymshamyzdy az ǵana ýaqyt aralyǵynda 492 036-dan astam qoldanýshy júktep úlgerdi. Osy qosymsha arqyly saıtqa salynǵan qyzyqty kontentti tegin júktep alýǵa tolyq múmkindik jasalǵan. Sondaı-aq YouTube-taǵy «Qazaqstan tv» arnasynyń kórsetilim sany 132 mln-ǵa jetti. Korporasııamyzdyń quramyna kiretin medıaaktıvterdiń resmı akkaýnttarynda da oń ózgerister baıqalady. Feısbýk, ınstagramm jáne t.b áleýmettik jelilerdegi akkaýnttarǵa jazylǵandardyń sany bir jyl ishinde 9% ósken. Sonymen qatar mınıstrliktiń tapsyrmasymen «Balapan» arnasyn kórshiles respýblıkalarda, naqtyraq aıtqanda, shekaralyq aımaqtarda ómir súrip jatqan qandastarymyzǵa taratý jumystary tııanaqtaldy.
– О́tken jyldyń sońynda Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy jarııalanyp, tarıhı sanany qalyptastyrýdyń joldary aıqyndaldy. Osy maqsatta qandaı sharalar josparlanýda?
– Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» sııaqty bastamalary shyǵarmashylyq ujymdarǵa tyńnan shabyt bergeni shyndyq. Tipti keıbir oıda júrgen ıdeıalarymyz osy rýhanı baǵdardan kórinis taýyp jatqany bizdi erekshe qýantyp otyr. Osy oraıda, bizdiń ujym taǵy bir shyǵarmashylyq jumysty bastap ketti. Atap aısam, bir jarym jyl buryn kanadalyq tanymal kompanııamen kelisimshart jasasyp, áıgili kanadalyq rejısser, antropolog Naıobı Tompsonnyń kirisýimen árqaısysy 50 mınýttyq «EQUUS» («Jylqy tarıhy») atty derekti trılogııasyn qolǵa alǵan bolatynbyz. Qazaqstan jylqyny alǵash qolǵa úıretken jáne atbegilik ónerdiń negizin qalyptasyrǵan el ekeni belgili. Sońǵy jyldary tabylǵan arheologııalyq jádigerler, jylqyny qolǵa úıretken alǵashqy adamdar qazaq jerinde ómir súrgenin aıqyndaı tústi. «EQUUS» derekti trılogııasy jylqy janýarynyń adamzat tarıhyndaǵy rólin ashyp, Ortalyq Azııada jylqynyń shyǵý tegi jaıly baıandaıdy. Bul fılm boljam boıynsha álemniń 50-den astam elinde mıllıondaǵan aýdıtorııa jınaıdy dep kútilýde. Týyndy aǵylshyn, qazaq, orys tilderinde daıyndaldy.
– Sizder qazaq tilindegi birden bir arnasyzdar. Sol sebepti til tazalyǵy jaıly aıtpasqa bolmas, sonyń ishinde «Qazsport» arnasynda sporttyq sharalardy júrgizip otyrǵan jýrnalısterdiń, ásirese ulttyq sport túrlerin tápsirleýshi azamattardyń til jutańdyǵy men ulttyq-sporttyq ataýlardy bilmeıtindigi qynjyltady. Ekinshiden, áleýmettik jelilerde ulttyq arna efırinde satıralyq jeńil-jelpi dúnıeler kóp berilýde degen syn-pikirlerdi de kózimiz shalyp qalady. Osyǵan ne aıtasyz?
– Komentatorlarmen jumysty qolǵa alyp jatyrmyz. Birneshe ret kastıng te jarııaladyq. Bul jerde myna bir jaıtty erekshe aıtsam deımin, sebebi, jýrnalıst-komentatorlardy daıyndaıtyn biz emes, joǵary oqý oryndary. Deıturǵanmen ulttyq arna siz aıtyp otyrǵan máseleni nazardan tys qaldyrmaıdy. Telejúrgizýshi nemese sporttyq oıyndardy júrgizetin komentatorlardy synaqtan ótkizip, qabyldaıtyn boldyq. Tańdaý barysynda eń birinshi talaptardyń biri – kommentatorlardyń til baılyǵy men sporttyq bilimi.
«Qazsport» arnasynda ótken jyly «Qazaqstan FIGHTER» kóp bólimdi televızııalyq realıtı-shoý efırge shyqqan bolatyn. Bul jobada jas sportshylar «Aralas jekpe-jekten Qazaqstannyń eń myqty sportshysy» ataǵy úshin synǵa tústi. Sondaı-aq sporttyq arna búkilálemdik UFC sport uıymynyń jekpe-jekterin Qazaqstan aýmaǵynda bir jarym jyl boıy kórsetý quqyǵyna ıe bolǵanyn bilesizder. UFC jekpe-jekteri kórermender arasynda úlken qyzyǵýshylyq oıatyp, kórsetilim boıynsha eń joǵarǵy reıtıngke jetti.
Al kelesi suraqqa keletin bolsaq, ulttyq arnada buryndary kórsetilip júrgen ázil-syqaq jobalary edáýir azaıdy. Bizdiń arna meılinshe barlyq janrdy qamtýy kerek, sebebi kórermenderimizdiń talǵamyn da eskerýimiz qajet. Árıne ulttyq arna kóshbasshy arna bolǵandyqtan, biz árqashan da el aýzynda, halyq nazarynda bola beremiz. Sondyqtan syn-pikirlerdiń bolýy da zańdylyq, onsyz ózgeris bolmaıdy. Qazirgi kezde efırge tek kásibı, maman jýrnalısterdi shyǵarý jolǵa qoıyldy. Osy rette baǵdarlamalardyń janrlyq úlesi jaıynda da aıta ketkenim jón bolar, baǵdarlamalardyń 19%-ǵa jýyǵy gýmanıtarlyq baǵytta, 10,1% – qoǵamdyq-saıası, 8,1% – jańalyqtar bolsa, 8,7% ǵana ózińiz aıtyp otyrǵan oıyn-saýyq janryndaǵy jobalardy quraıdy.
Ulttyq arna qashanda kórermenderine sapaly da, qyzyqty jobalardy usynýdy kózdeıdi. Sondyqtan biz únemi izdenis ústindemiz, bolashaqta da kórermenderimizdi sapaly dúnıelermen, qyzyqty týyndylarmen qýantamyz degen oıdamyz.
Áńgimelesken Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
