Trılogııanyń tusaýkeseri

Ánes Saraı qazaq ádebıetiniń kókjıegin tarıhı-kórkem baıan­darymen tolyqtyryp, sóz óne­rine erekshe ár bergen jazýshy. Alǵashqy áńgimelerimen-aq ádebıet álemine tanylǵan jazýshy keıinirek romandarymen de, tarıhı shyǵarmalarymen de qalyń oqyrmannyń yqylasyna bólendi. Isataı, Mahambet, noǵaı, qazaq rýlarynyń tarıhyna baılanysty eńbekteri búgingi kúni óz oqyrmandarynyń izdep júrip oqıtyn týyndylaryna aınalǵan. Tarıhı shyndyqtan, fak­tiden aýytqymaı, estetı­kalyq kórkem mátindi senimdi jazatyn jazýshynyń ónimdi eńbegi memleket tarapynan da joǵary baǵalanyp keledi.

«Edil-Jaıyq» romanyna túsinik bergen akademık Rymǵalı Nurǵalı bul shyǵarmany: «Edil-Jaıyq» – búginderi tarıh enshisine aınalyp bara jatqan ótken ǵasyrdyń basyndaǵy uly dúrbeleń kezindegi Atyraý óńi­riniń tynys-tirligine arnal­ǵan kezeńdik shyǵarma. Ol Qazan tóńkerisin maqtamaıdy da, dattamaıdy da, halyq basynan ótken bir kúrdeli oqıǵa retinde baıan­dap qana qoıady. Batys ıdeologtary evolıýsııalyq joldy qansha dáriptegenmen, qoǵam ishteı irip-shirigende, tazalaný úshin revolıýsııalyq tóńkeristerdiń kerek kezderi bolady. Biraq ol sol qoǵamnyń ishinde pisip-je­tilýi kerek.

Avtor qazaq qaýy­mynda ulttyq qozǵalystyń pisip-jetilgenimen, taptyq qoz­ǵalystyń pisip-jetilmegenin, sol sebepti basty keıipkerler tóń­keris maqsattaryn shala uǵyp, kúmándi oılarǵa jıi-jıi be­riletinderi arqyly – bul álemdik oqıǵaǵa óziniń avtorlyq kózqarasyn ańdatady» dep baǵa­laǵan edi.

Jıynda sóz alǵan jazýshy Tólen Ábdik qalamdas-áripte­siniń talmaıtyn izdenisine, sar­qylmaıtyn qajyryna súısinis bildirdi. «Bul roman óziniń baǵa­­syn alǵan, Memlekettik syı­lyqty da enshiledi. Biraq osy kúnge deıin bul shyǵarmany jan-jaqty taldap, júıeli, tereń, ke­zeńdik turǵydan zerttegen bir­de-bir synshynyń eńbe­gin oqy­ǵan joq­pyn. Bul ózi tal­daýǵa da ońaı soq­paıtyn, revo­lıýsııa­nyń ar jaq, ber jaǵyn qamtıtyn kúrdeli shyǵarma. Qazir baǵalaý da ózgerip bara jatyr.  Sondyqtan bul romanǵa búgingi kózqaras turǵysynan taldaý qajet.

Al endi Ánes Saraıdy stýdent kúninen bilemin. Biz óleń jazarymyzdy, ne prozaǵa aýysarymyzdy bilmeı júrgende, bul bulǵaqtamaı birden proza janryn tańdady. Bul da bizdiń ádebıetimizde sırek kezdesetin jaǵdaı. Sol kezde bas almaı álem ádebıetiniń klassıkterin oqyp jatatyn. Sol qalpynan tanbaı áli kúnge kitapqa salǵan kózin almaı keledi. Qaǵazy men qalamy da únemi daıyn turady. Shyǵarmashylyq tabysqa jete berýin tileımin», dep aqjarma tilegin aıtty.

Tusaýkeser sharasynda qy­zyq­ty estelikter men jazýshy shy­ǵarmashylyǵy týraly oı-pikirler aıtylyp, jyrshy-termeshiler án-jyrdan shashý shashty.

Baǵashar TURSYNBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»