Kaspıı – dostyq teńizi
Byltyr tamyz aıynda kúlli álem qazaq dalasyna kóz tigip, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi anyqtalǵan kelissózderdiń nátıjesin kútkendigi belgili. Aqtaý qalasyndaǵy sammıtte Qazaqstan, Ázerbaıjan, Iran, Reseı jáne Túrikmenstan prezıdentteri 20 jylǵa sozylǵan kelissózderge núkte qoıyp, Nursultan Nazarbaev «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» dep súıinshilep ataǵan mańyzdy strategııalyq qujatqa qol qoıyldy.
Ol konvensııa Kaspıı teńizindegi ulttyq aımaqtardyń, quqyqtyq talaptary men egemendiktiń ara-jigin ajyratý, qoınaýyn paıdalaný, tranzıt jáne tasymaldaý, sýasty qubyrlary men baılanys jelilerin júrgizý quqyqtaryn, tabıǵı ortasy men bıologııalyq resýrstaryn qorǵaýǵa baılanysty máselelerdi qamtydy. Oǵan qosa, qazirgi zamanǵy qaýipter men qaterlerge qarsy turý, tótenshe jaǵdaılardy eskertý jáne joıý, Kaspıı mańy elderiniń áskerı qyzmeti turǵysynda qaýipsizdik máselelerine basa nazar aýdaryldy.
Bul máselelerden bólek, Kaspıı teńiziniń qoınaýyndaǵy en baılyq úshinshi memleketterdiń kózqurtyna aınalyp, osy strategııalyq ólkege yqpalyn júrgizýge qumartqandar az bolǵan joq.
– Konvensııaǵa sáıkes, Kaspıı teńiziniń aıdyny túrli tártiptegi aımaqtarǵa bólinedi. Taraptar syrtqy shekarasy memlekettik shekara mártebesine ıe 15 teńiz mılinen aspaıtyn kólemde aýmaqtyq sýdy bekitti. Aýmaqtyq sýlarǵa ár memleket tek kásip etý quqyǵyna ıe on mıldik balyq aýlaý aımaǵy shektesetin bolady. Konvensııa depozıtarııi bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýblıkasy besinshi ratıfıkasııalyq gramotany alǵan kúnnen bastap kúshine enedi, – dedi zań jobasy boıynsha baıandama jasaǵan Syrtqy ister mınıstri Beıbit Atamqulov.
Onyń aıtýynsha, Kaspıı kelissózi sheńberinde joǵary deńgeıli – 5, Syrtqy ister mınıstrliginiń deńgeıinde 7 kezdesý, konvensııany ázirleý boıynsha jumys tobynyń 52 otyrysy, sondaı-aq ártúrli formattaǵy onnan astam resmı jáne beıresmı basqosýlar ótken.
Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesiniń rettelýi kóptegen jyldar boıy jaǵalaý mańy memleketteriniń syrtqy saıasatynyń strategııalyq baǵyttarynyń arasynda negizgileriniń biri bolyp kelgendikten, Qazaqstan Prezıdentiniń usynystary men bastamalaryn taraptar joǵary baǵalady.
Osy oraıda Senat Tóraǵasy da bul kelissózderdiń ońaıǵa soqpaǵandyǵyn atap ótti.
– Syrtqy ister mınıstrligi 20 jyl boıy kelissózder ótkizip keldi. Aqyry bes memleket oń nátıjege qol jetkizdi. Sondyqtan muny tarıhı oqıǵa dep esh kúmánsiz aıtýǵa bolady, – dedi Q.Toqaev.
Teńizdiń quqyqtyq mártebesiniń anyqtalýy qaýipsizdik, ekonomıka salalarymen qatar ekologııalyq turǵyda da mańyzdy bolyp otyr. О́ıtkeni álemdik bekire qorynyń basym bóligi saqtalǵan sý aıdynyn qorǵaý strategııalyq mindet bolyp sanalady.
«Egemen» kótergen másele – senatorlar nazarynda
Jalpy otyrysta senatorlar Májilis maquldaǵan «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa ózgeris engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly», «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń úshinshi memlekettermen, halyqaralyq uıymdarmen nemese halyqaralyq ıntegrasııalyq birlestiktermen halyqaralyq sharttary týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń terrorızmge jáne ekstremızmniń ózge de zorlyq-zombylyq kórinisterine qarsy kúresti júzege asyratyn quzyretti organdardy materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýdegi yntymaqtastyǵy týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobalaryn tolyǵymen qabyldady. Atalǵan máseleler boıynsha Syrtqy ister mınıstri Beıbit Atamqulov pen Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Nurǵalı Bilisbekov baıandama jasady. Osy máseleler boıynsha talqylaýlarǵa qatysqan depýtattar kez kelgen kelissózder men kelisimderde ulttyq múddelerdi barynsha eskerý kerektigin nazarǵa aldy.
Al jalpy otyrystyń sońyna qaraı ortalyq atqarýshy organdardyń basshylaryna depýtattyq saýal joldaǵan senatorlar qorshaǵan orta men janýarlar dúnıesin qorǵaý jáne brakonerlikke qarsy kúresti kúsheıtý, alys-jaqyn elderdegi muraǵattarǵa irgeli zertteýler júrgizip, tarıhymyzdyń asyl qazynalaryn qazaq jerine ákelý, menshikke qylmystyq quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy is-qımyl boıynsha uıymdastyrýshylyq, profılaktıkalyq, túsindirý jáne basqa da sharalardy kúsheıtý, onyń ishinde mal urlyǵynyń aldyn alýǵa basymdyq berý, Túrkistan oblysy Ordabasy aýdanynda kireberis temirjoldaryn salý jáne Qaraǵandy oblysyndaǵy Shahan kentine salynatyn ortalyq qazandyq qurylysyna qarjy bólý máselelerin kóterdi.
Máselen, senator Nurlan Qylyshbaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde birneshe márte jazylǵan múlik jáne mal urlyǵy men onyń aldyn alýǵa baılanysty jasaǵan depýtattyq saýalyna buqaralyq aqparat quraldarynda kóptegen jarııalanymdar jáne áleýmettik jelilerde bóten múlikti urlaýdyń jıilep ketken faktileri týraly talqylaý sebep bolǵandyǵyn atap ótti.
– Qylmystyq jolmen alynǵan múlikti satyp alýdy jáne satýdy júzege asyratyn top quramynda qylmys jasaǵan adamdarǵa qatysty bótenniń múlkin qaıtalap urlaý jaǵdaılary úshin jazany qatańdatý jóninde sharalar boıynsha usynystar engizý qajet dep esepteımiz. Mal basyn esepke alýdy jáne birdeılendirýdi kúsheıtý (tańbalaý, syrǵalaý, chıpteý) veterınarlyq anyqtamalar men pasporttardy berýdi qatań baqylaýǵa alyp, qajetti sharalar qabyldaý qajet. Tıisti organdar kúdiktilerge qatysty neǵurlym qatań bultartpaý sharalaryn qoldaný qajet. Kóp jaǵdaıda kúdiktilerge qatysty «eshqaıda ketpeý týraly qolhat» nemese «kepil» qoldanylady. Osy sebepten urlyq jasaýda negizdelgen kúdiktilerdiń 5 myńnan astam adam bostandyqta qalýda. Qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinen bosatylǵan adamdardy áleýmettik beıimdeý jáne ońaltý jónindegi probasııa qyzmetiniń jumysyn kúsheıtý qajet, – dedi N.Qylyshbaev óziniń Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevqa joldaǵan saýalynda.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
