Jıyrma jyl – jıyrma beles

Senbi, 13 qazan 2012 7:12

Azat eldiń irgesin bekitip, saıasat pen ekonomıka turǵysynan ilgeri qadam basqan elimiz sonaý táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan-aq syrtta júrgen qandas­ta­ry­myzdy izdep, olarmen tonnyń ishki baýyndaı baı­lanys jasap kele jatqanyna jıyrma jylǵa jýyqtapty. Keshe Almatydaǵy Ǵylym ordasynda Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń 20 jyldyǵy sheńberinde «Etnıkalyq qazaqtardyń repatrıasııasy Qazaqstan memleketi kóshi-qon saıasatynyń quramdas bóligi retinde: jetistikteri, máseleleri men olardy sheshý joldary» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bolyp ótti.

Senbi, 13 qazan 2012 7:12

Azat eldiń irgesin bekitip, saıasat pen ekonomıka turǵysynan ilgeri qadam basqan elimiz sonaý táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan-aq syrtta júrgen qandas­ta­ry­myzdy izdep, olarmen tonnyń ishki baýyndaı baı­lanys jasap kele jatqanyna jıyrma jylǵa jýyqtapty. Keshe Almatydaǵy Ǵylym ordasynda Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń 20 jyldyǵy sheńberinde «Etnıkalyq qazaqtardyń repatrıasııasy Qazaqstan memleketi kóshi-qon saıasatynyń quramdas bóligi retinde: jetistikteri, máseleleri men olardy sheshý joldary» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bolyp ótti.

– Osydan 20 jyl buryn, 1992 jyldyń qyrkúıeginde, Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen, ult tarıhynyń syndarly tusynda memlekettik shekaramen alshaq­ta­lyp, saıası júıemen bir-birinen qol úzip qalǵan qazaq halqynyń ótkenin ekshep, keleshegin anyq­taýǵa, el tutastyǵyna shaqyrýǵa baǵyttalǵan mindetterdi maqsat etken Dúnıejúzi qazaqtarynyń Quryltaıy Almatyda alǵash ret shaqyryldy, – dedi Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵa­synyń birinshi orynbasary Tal­ǵat Mamashev.
Tuńǵysh Quryltaıda Dúnıe­jú­zi qazaqtary qaýymdastyǵyn qurý, onyń jarǵysyn qabyldaý, basshy organdaryn saılaý máse­leleri talqylandy. Budan keıin de, Elbasynyń tikeleı qamqor­ly­ǵymen, álemniń 35 elinen qan­dastarymyz qatynasqan úsh Qu­ryltaı – Túrkistanda jáne Astanada bolyp ótti. Tórt quryl­taı­da da Dúnıejúzi qazaqtary qa­ýym­dastyǵynyń Tóraǵasy bolyp Elbasymyz, Ult kóshbasshysy – Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılandy.
Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵynyń qoǵamdyq uıym re­tindegi maqsaty álem kartasynda belgilengen jańa egemen memleket – Qazaqstannyń halyqaralyq bedeliniń artqanyn, memlekettik uıymdarda otyrǵan basshylarǵa qazaq dıasporasynyń másele­le­rin, ózekti órtegen muńdaryn, qazaqtardyń tarıhı otany – atameken jerlerine degen nıet-ti­lekterin jetkizý. Bizdiń baıqaýy­myz boıynsha, shetelderdegi otandastarymyz qaı jerde ómir súrse de olardyń óziniń ulttyq bolmysyn, salt-dástúrin, máde­nıe­tin saqtap qalýǵa, basqa ultpen tatý-tátti ómir súrýge degen umtylysy, tarıhı otany – Qazaqstanmen baılanysyn ny­ǵaıtý olarǵa tán erekshe qasıet. Qaýymdastyqtyń yqpal etýimen Qytaıdan, Saýd Arabııasynan, Irannan, Túrkııadan jáne de basqa elderden qazaqtar Qazaq­stanǵa kóptep kóship keldi. Shet elden elge oralýdy uıymdas­ty­rýda oralman ǵalymdardyń eren eńbekterin atap kórsetkenimiz jón. Olardyń erligi kóptegen qazaq otbasylarynyń azamatty­ǵy­nyń ózgerýine úlgi boldy. Ol ǵalymdardyń bir bóligi shetelderden kásibı mamandanyp kelgen bolsa, ekinshileri memleket qoldaýymen aspırantýra men doktorantýradan ótip, qazaqstan­dyq ǵylym ordalaryn toly­q­tyrdy. Mysaly, Mońǵolııanyń burynǵy Premer-mınıstriniń orynbasary, sol eldiń Parlament tóraǵasynyń orynbasary, doktorlyq dıssertasııasyn Más­keýde qorǵaǵan Zardyhan Qınaıat­uly, sonymen qatar, Qytaı qa­zaq­tary arasynan alǵashqy tarıh ǵylymdarynyń doktory Baqyt Ejenhanuly qazirgi kezde Shy­ǵystaný ınstıtýty bóliminiń jáne bizdiń Qaýymdastyqtyń Dıasporologııa ortalyǵynyń meń­gerýshisi. Mundaı tizimdi odan ári de jalǵastyra berýge bolady.
Shynymen de, táýelsiz jıyrma jyl ishinde Qazaqstan sapa­lyq jańa deńgeıge kóterildi. Elimizdiń osy ońdy ózgeristerine ata-babalar jerine kelip, ómirdiń san-salasyna bite qaınasyp ketken etnıkalyq qazaqtardyń úlesi mol. Aldaǵy josparymyz budan da kúrdelene túspek. О́ıtkeni, zaman talaby solaı. Shetelderdegi dıasporamen mádenı, aǵartýshy­lyq, rýhanı, aqparattyq baılanystardy ornatýda jańa ádister kerek. Qazaqstan joǵary mektebi arqyly dıasporanyń ulttyq ıntellıgensııasyn qalyptastyrý, olardy qoldaý saıasatyn júrgizý qajet…
Konferensııada talqylanǵan máselelerdiń aýqymy keń. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjanov shet el qa­zaq­tarynyń ádebıeti men óneri jóninde keleli áńgime órbitti.
– Álemdik jahandaný úderisi jaǵdaıynda ulttyq ádebıet pen óner máselelerin tereńirek zert­teýdiń mán-mańyzy zor, – dep bas­tady áńgimesin Ýálıhan Qalı­januly. – Osy rette Qazaqstan­nan tysqary elderde ómir súre­tin qazaqtardyń ádebıeti men ónerin arnaıy zertteý asa ma­ńyzdy. Qazir álemniń qyryqtan astam memleketinde 5 mıllıonǵa jýyq qazaq dıasporasy turyp jatyr. Olar shetelderdegi az etnıkalyq top bolǵandyǵyna qa­ramastan, árdaıym ózderiniń ata­mekeni Qazaqstanmen rýhanı-mádenı jáne sharýashylyq baılanysta bolýǵa tyrysady. 2011 jyldyń 25 mamyrynda Astana qalasynda ótken Dúnıejúzi qa­zaq­tarynyń IV quryltaıynda Elbasy, Qaýymdastyq Tóraǵasy N.Nazarbaev «Qazaqstan – dú­nıe­degi ár qazaqtyń qasterli quby­lasy» atty baıandama jasaǵan bolatyn. Elbasynyń osy quryl­taıda sóılegen syndarly sózinen týyndaıtyn búgingi kún talaptaryn negizge ala otyryp, qazaqtar tyǵyz qonystanǵan kórshi elder – Reseı, Qytaı, Mońǵolııa, О́z­bek­stan, Túrkimenstan qazaqta­ry­nyń ádebıeti men ónerin bir­tutas ulttyq qundylyqtar tur­ǵy­synan jan-jaqty zertteýdiń mańyzy zor. Bul elderde turatyn qazaqtar ádebıeti men óneri osy­ǵan deıin dıssertasııalyq eń­bek­ter aýqymynda ǵana qarasty­rylyp kelgenimen, memlekettik baǵdarlama deńgeıinde keń aýqym­­da zerttelgen joq edi.  Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty 2012-2014 jyldarǵa josparlan­ǵan «Shetelderdegi qazaq ádebıe­ti men óneri» atty baǵdarlama daıyndady. Onyń basty maqsaty – otandastarymyz tyǵyz qonys­tanǵan kórshi elderdegi qazaq ádebıeti men óneriniń bir jarym ǵasyrlyq tarıhyna tereń barlaý jasap, dúnıe júzi qazaqtary áde­bıeti men óneriniń negizgi damý baǵyttary men maqsat-mindette­rin aıqyndaý barysynda shyǵar­mashylyq úndestik, sabaqtastyq prınsıpterin negizge ala otyryp ilgeri ǵylymı eńbek jazý.
Ǵylymı jıynda álemge tarydaı shashyrap ketken qandas­ta­rymyzdyń kóptegen máseleleri kún tártibine qoıyldy. Tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, pro­fes­sor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­tý­tynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Zardyhan Qınaıatuly Qaýymdas­tyqtyń qurylýyn qazaqtyń taǵ­dy­rynan týǵan tarıhı qubylys dep baǵalady. 1990 jyldary ata­mekenine atbasyn burǵan qazaq­tardy qushaq jaıa qarsy alyp, aǵaıyndy aǵaıynmen qaýyshtyr­ǵan altyn kópir boldy. Qaýym­dastyq osylaısha atajurtyn ańsap kelgen qazaqtardyń at baılaıtyn aq otaýyna aınaldy.
– Bizdiń qazaq otarshyldyq saıa­sattan japa shekken halyq­tar­dyń biri, – dedi Zardyhan Qı­naıat­uly. – 1990 jyldary ata­jurt­qa bet burǵan qazaq kóshi qazaqty etnodemografııalyq jáne rýhanı quldyraýdan qutqa­rý jolynda jasalǵan ıgi qadam­dardyń biri bolatyn. 1989 jyly Keńes odaǵy kóleminde júrgizil­gen jan sanaǵynyń resmı qory­tyndysyna júginsek, qazaqtar respýblıkadaǵy 16 199,2 myń halyqtyń 40,1 paıyzyn quraı­tyn. Ulttyq quldyraýdyń mun­daı kórsetkishteri álemde sonsha­lyqty kóp bolmaǵan. Oqıǵany durys baǵamdaý úshin kósh úde­risin birneshe kezeńderge bólip, taldap kórsetti kórnekti ǵalym.
Zerdeli áńgimesin aıaqtaı kele Zardyhan Qınaıatuly sheteldegi qazaq aǵaıyndardy tyǵyryqqa tirep otyrǵan máseleni de tilge tıek etti. 2011 jyly qabyl­dan­ǵan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» jańa Zańynda keıbir ilgeri­leýshiliktermen birge qatelik­ter­diń de ketkenin ashyq aıtty. Bul zań azamattyq, menshik jáne basqadaı zańdarmen úılestiril­me­gendiktiń saldarynan qatelik­terge ushyraǵan. Mysaly, ata­jurt­qa kelemin deýshiler jáne kelip alsa da azamattyq ala almaı júrgender úshin endigi jerde burynǵy turǵan eliniń azamat­tyǵynan birjola shyǵyp kelý nemese anyqtama ákelý mindettel­gen. Bul BUU Bas Assambleıasy 1948 jyly 10 jeltoqsanda qa­byl­daǵan «Adam quqyǵynyń jal­py erejelerin» bylaı qoı­ǵan­da, azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyǵyna qaıshy keledi. Sonda QHR, Mońǵolııa, О́zbekstan Respýblıkasy óz azamatyna «Bul bizdiń eldiń azamattyǵynan sh­y­ǵaryldy» degen anyqtamany qa­laı bermek?! Osydan bolyp, ázirge kvota jáne azamattyq alý máselesi toqtap tur. Menińshe, osy máselelerdi rettemeı qazaq kóshi kólikti bola almaıtyn túri bar…
Batys Eýropadaǵy birqatar elderde qazaq dıasporasynyń ókil­deri ómir súrip keledi. Mun­daǵy qazaqtardyń alǵashqy legi 1961 jyly Germanııa men Túrkııa arasynda qol qoıylǵan «Eńbek mıgrasııasy» týraly kelisim shart boıynsha 1962 jyldan bas­tap Túrkııadan Germanııaǵa qo­nys aýdarǵan. Túrkııamen sondaı kelisim-sharttar ol kezde eńbek kúshine muqtaj basqa Eýropa el­derimen de jasalǵan. Sol eńbek mıgrasııasy kelisim-sharttary ne­gizinde qazaqtar Germanııaǵa qosa Shvesııa, Fransııa, Avstrııa, Norvegııa, Danııa jáne Shveısarııa sııaqty elderge kóship barǵan. Sondaı-aq Túrkııadaǵy qazaqtar­dyń óz betterinshe Gollandııa, Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Avstrııa sııaqty elderge qonys aýdarýymen tolyǵa túsken.
Saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, Eýropa Qazaq qoǵamda­ry federasııasynyń tóraǵasy Kesıjı Abdýlqaıým ózi basqaryp otyrǵan uıymnyń jumysyna ke­ńinen toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Eýropa qazaqtary qoǵamdyq uı­ym­dar quryp, solardyń aınalasyna toptasa bastaǵan. 1980 jyl­dar­dyń basynda tuńǵysh ret Germanııada qurylǵan qazaq máde­nıet qoǵamdarynyń qataryna bas­qa Eýropa elderinde qurylǵan qazaq qoǵamdary da qosylǵan. Osy ortalyqtary ózara baılanys­taryn, jumystaryn belgili bir júıege keltirip, úılestirip otyrý maqsatyna oraı «Úılestirý keńesteri» uıymdastyrylyp sol arqyly báriniń basyn qosatyn bir shańyraq uıym qurýdy qolǵa alǵan. Osy baǵyttaǵy jumys­tar­dyń nátıjesinde, Eýropadaǵy on qazaq qoǵamy 2009 jyly resmı túrde «Eýropa Qazaq Qoǵamdary Federasııasyn» qurǵan.
Qazirge deıin atqarylyp otyr­ǵan izgi nıetti is-áreketterge, sha­ralarǵa qaramastan, Eýropa qa­zaq­tary arasynda qazaq tiliniń jaǵdaıy jyl ótken saıyn nasharlap bara jatqanyn, ásirese, jas býynnyń ana tilin múldem bilmeı, umyta bastaǵanyn mo­ıyn­daýǵa májbúrmiz, – deıdi Kesıjı Abdýlqaıým, – Degenmen, mundaı unamsyz betalysqa qar­sy qol qýsyryp, jaıbaraqat otyr­ǵan jaıymyz joq. Mysaly, London, Parıj, Keln, Mıýnhen jáne Vesteros sııaqty qalalarda kýrstar uıymdastyryldy. Aptasyna bir ret oqytylatyn qazaq­sha úırený kýrstaryna qyzyǵý­shylyq kóp boldy. О́ıtkeni, ol kýrstarǵa balalar, jastar, eresek kisiler de qatysady.
Eýropadaǵy qazaqtardyń ult­tyq salt-dástúrlerdi qanshalyq­ty saqtaǵandyǵyna keletin bol­saq, jaǵdaı jaman emes. Quda túsý, qyz uzatý, úılený toılary, shildehana, besik toı, tusaý kesý rásimderi, azan shaqyryp, balaǵa at qoıý dástúrleri, balany sún­det­ke otyrǵyzý salty, qaıtys bolǵan kisige jetisin, qyrqyn berý, jyl aınalǵanda asyn ótkizý, oraza aıynda quran-hatym túsirý sııaqty joralǵylar, salt-dástúr­ler azdy-kópti ózgesheliktermen burynǵysynsha oryndalyp ke­ledi. Konferensııada sóz alǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Islam Jemeneı, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Serik Ájiǵalı, Reseı qazaqtary ulttyq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy, Reseı Federasııasy prezıdenti janyndaǵy ultaralyq qatynas­tar keńesiniń múshesi Toqtarbaı Dúısenbaev, ózbekstandyq qoǵam qaıratkeri Úsen Asqarov, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Ǵalymjan Dúısen, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ál­jan Qýanysh, fılosofııa ǵylym­da­rynyń doktory Serik Nurmu­ratov sııaqty ǵalymdar jáne qo­ǵam qaıratkerleri óz oılarymen ortaqtasty.
Dúnıejúzi qazaqtarynyń qa­ýymdastyǵy Elbasynyń shynaıy qoldaýy men qamqorlyǵynyń ná­tıjesinde qazaq dıasporasymen baılanys jasaýdy barynsha ny­ǵaıtyp, jıyrma jyl ishinde bıik belesterge kóterilip, aıtarlyq­taı tabysqa jetkeni atap aıtyldy.
Konferensııa jumysyna Prezıdent Ákimshiligi ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek Asqarov qatysty.
Búgin M.Áýezov atyndaǵy aka­demııalyq drama teatrynda Má­denıet jáne aqparat mınıstr­ligi Til komıtetiniń qoldaýymen Dú­nıejúzi qazaqtary qaýymdas­tyǵynyń qurylǵanyna jıyrma jyl tolýyna arnalǵan saltanatty merekelik shara ótedi.
Sharafaddın ÁMIROV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty.