Aýdan jaıyndaǵy derekterde Ertis ózenin jaǵalaı jaıqalǵan mundaǵy qaraǵaılar bes tizbek qurap óskendikten aýdanǵa Besqaraǵaı ataýy berilgendigi aıtylady. «Semeı ormany» tabıǵı rezervatyna qarasty ormannyń 60 paıyzynyń osy aýdan aýmaǵynda ornalasqany belgili. «Júrgen soń kúnde kórip baýyrynda, taýlardyń bıiktigi baıqalmaıdy» degendeı, oblysymyzda Besqaraǵaı aýdanynyń barlyǵyn bilgenimizben bul óńirdiń eshkimge uqsamaıtyn osyndaı ózgeshelikterge ıe ekendigin baıqamappyz. Durysy, mán bermeppiz. Osy joly jumys saparymen barǵanda buǵan kóz jetkizip, ózimizge jańalyq ashqandaı boldyq.
«Úsigen sábiz» nemese búrshik terý prosesi qalaı júredi?
Besqaraǵaı, Katonqaraǵaı nemese Marqakólge qaraı bet alsańyz, joldyń qos qaptalynan nemese taý bókterinen, jota betkeılerinen sulý qaraǵaılardy kórer edińiz. Tipti kózińizdi ala almaı, kólik terezesinen qaıta-qaıta qaraı bererińiz anyq. Asyqpaı júrseńiz, az-kem aıaldap, sýretke túsetinińizge de kúmánimiz joq. Alaıda sol siz tamsanyp kele jatqan qaraǵaılardyń keıbirine 200, keıbirine 100 jyl bolǵanyn oılap kórdińiz be? Siz sýretke túsken qaraǵaıdyń bir jylda qansha santımetrge ósetinin tipti de oıǵa almaǵanyńyzǵa bás tiger edik. Hosh, másele onda emes. Biz jurt bir kúnde ósip shyqqandaı qyzyǵa tamashalaıtyn qaraǵaılardyń qalaı, qandaı eńbekpen ósiriletinin «Semeı ormany» tabıǵı rezervatyna qarasty Kanonerka fılıalynyń tuqymbaǵynyń jumysymen tanysqanda bildik.
Tuqymbaqtaǵy jumys kúzde, naqtyraq aıtsaq, qazan aıynda qaraǵaıdyń búrshigin jınaýdan bastalady eken. Búrshik degenimiz – ishi tolǵan qaraǵaıdyń tuqymy. Búrshiktiń qaýashaǵyndaǵy tuqym tıinniń de súıikti asy. Terilgen búrshik bir qaraǵanda úsigen sábizge uqsaıdy eken. О́zim qoımadan alǵash ret kórip, tańǵaldym, buǵan deıin búrshik dep oılap júrgenim orman ishindegi pisip, shashylyp qalǵany eken. Qysqasy, tuqymbaqta qazan-qarasha aılarynda búrshik terý jumysy qarqyn alyp, jeltoqsanda búrshikti keptirý prosesi bastalatyn kórinedi. Úsigen sábiz sekildi búrshigińiz jaqsylap keptirgennen keıin baryp qana ashylady eken. Keptirý ýaqyty – 40 saǵat. «50-60 gradýs ystyq temperatýrada keptiremiz. Búrshik ashylǵanda ishinen uryq shyǵady. Bıyl biz 11 tonna búrshik terdik. Ár fılıaldyń jospary ártúrli. Áýeli ózimizdikin, odan keıin basqa fılıaldardan túsken búrshikterdi keptiremiz», deıdi tuqymbaq bastyǵy Syrym Elemes.
Keptirilgen búrshik ári qaraı suryptaýǵa jiberilip, sapaly tuqym iriktelgennen keıin arnaıy tehnıka kómegimen kishkene ydysqa (ózderi kasseta dep ataıdy) bir-bir dánnen jeke-jeke salynady eken. Salynǵanǵa deıingi topyraqqa sý quıý, tyńaıtqysh qosý degen prosesteri óz aldyna bólek áńgime. Kassetaǵa salynǵan tuqym odan keıin úsh jylyjaıǵa (árqaısysyna 550 myń danadan) jiberilip, bul jerde naýryz aıynan mamyr aıyna deıin kútimge alynyp, mamyrda qar erip, kún jylynǵanda daladaǵy shynyqtyrý alańyna shyǵarylady. Iá, dene shynyqtyrý páni degen sekildi kishkene qaraǵaılar da «denesin» shynyqtyrady.
«Shynyqtyrý alańy ne úshin kerek? Kishkene qyltanaq qaraǵaılardy kúnge, sýyqqa shynyqtyrý, boılaryn úıretý úshin qajet. Úsh jylyjaı bosaǵannan keıin taǵy da qaraǵaı kóshetterin ákelemiz. Shynyqtyrý alańynda kóshetter kúzge deıin turady. Senesiz be, senbeısiz be, osy ýaqyt ishinde, ıaǵnı alty aı mólsherinde qaraǵaı bar bolǵany 7-15 santımetrge ósedi. Qaraǵaıdy otyrǵyzý, bekitilgen josparǵa sáıkes jan-jaqqa taratý jumystary kúzde bastalady. Qaraǵaıdy kóktemde de egip jatady. О́zim kúzde otyrǵyzǵandy qolaı kóremin. О́ıtkeni qys boıy jaýǵan qar kóktemde erip, sý tamyrlarǵa barady. Kóktemde ekse, maýsym, shildede kún ystyq bolsa, jas kóshetter solyp qalýy múmkin», deıdi tabıǵat janashyry.
Kóshetterdi shapshań ósirý – shved tehnologııasy
Qaraǵaıdy kúzde otyrǵyzý, kóshetterdi osylaı kútip-baptaý shved tehnologııasy kórinedi. Qazir jarty jylda ósip shyǵatyn 15 santımetrlik qaraǵaı buryn tabıǵı jaǵdaıda, dalada eki jyl boıy ósirilgen eken. Tuqymbaqta áýeli jylyjaıda, sosyn shynyqtyrý alańynda ósirilgen qaraǵaı kóshetterin saqtaıtyn tońazytqyshy bar úlken qoıma jumys isteıdi. Syrym Muratuly bizdi sondaı qoımanyń birine kirgizip, Elbasynyń tikeleı bastamasymen qurylǵan, búginde jaıqalǵan ormanǵa aınalǵan Astana mańyndaǵy jasyl beldeýge kóktem týa jiberiletin 50 myń dana qaraǵaı kóshetterin kórsetti. Tuqymbaq qyzmetkerleri elorda irgesindegi orman alqabyna buǵan deıin de 50-100 myń danadan kishkene qaraǵaı kóshetterin birneshe márte jibergen eken. Orman alqaby degennen shyǵady, Memleket basshysy Astanada ótken Jastar jylynyń ashylý saltanatynda: «El Təýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna qaraı «Jasyl el» qozǵalysynyń bazasynda «Jasyl qala – jasyl aýyl» jalpyulttyq jobasyn iske qosý qajet. 20 jylda Astananyń aınalasynda qolmen otyrǵyzylǵan orman paıda boldy. Bul – 80 myń gektar jasyl ekpeler, sonyń nətıjesinde qalanyń ishi ekologııalyq jaǵynan tazara tústi. Astananyń úlgisi boıynsha búkil óńirdegi eldi mekenderdiń jasyl ekojúıesin damytý qajet» degen edi. «Bizdiń oblystaǵy aýdandardyń barlyǵy Besqaraǵaı, Katonqaraǵaı, Marqakól sekildi aǵashqa baı emes. Eger Abaı, Tarbaǵataı, Aıagóz aýdandary aǵash otyrǵyzý jaǵynan kómek surasa, járdemdesýge daıynsyzdar ma?» dep suradyq tuqymbaq basshysynan. Joǵaryda atalǵan aýdandarda, ondaǵy aýyldarda orman alqaptarynyń sırek ekendigi jergilikti jurtqa belgili. «Besqaraǵaıdyń qaraǵaıy bul aýdandardy jersine qoıa ma eken?! Áýeli jerdi zertteý kerek. Biz tek qaraǵaı kóshetterin ósirýmen shuǵyldanamyz. Aǵash egýmen aınalysatyn arnaıy mekemeler bar. Solardyń kómegine júginý kerek shyǵar», dedi S.Elemes.
Qaraǵaı qansha jyl ómir súredi?
Besqaraǵaı aýdanyndaǵy bul tuqymbaq jyl saıyn 3 mıllıon dana qaraǵaı kóshetterin ósirip, shyǵarady eken. О́sirilgen kóshetter órtengen jerlerge, kári aǵashtardyń ornyna, elimizdegi orman sharýashylyǵy fılıaldaryna jiberiletin kórinedi. Syrym Muratulynyń aıtýynsha, qazirgi tańda «Semeı ormany» rezervatyna 135 myń gektarǵa, Kanonerka fılıalyna qarasty tuqymbaqqa 1 myń gektar jerge aǵash otyrǵyzý qajet.
2016 jyly BUU baǵdarlamasy aıasynda ashylǵan tuqymbaqta búginde 35 adam qysy-jazy turaqty túrde eńbek etedi. Al jaz kezinde 50-ge jýyq kisini ýaqytsha jumysqa alady. Alaıda, Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz tuqymbaq qyzmetkerlerin tolǵandyrǵan máseleler de joq emes. «Bizdegi bir másele – jalaqynyń azdyǵy. Jazda kún ystyqta eńbektep, shóp julyp, kútip-baptaý ońaı ma? Qyzmetkerlerdiń alatyn jalaqysy 40 pen 60 myńnyń aralyǵynda. Olardyń jalaqylaryn 100 myń teńgeden asyrsa jaqsy bolar edi», deıdi tuqymbaq basshysy.
Syrt kózge sulý kóringenimen qaraǵaıdyń óte baıaý ósetinin eldiń biri bilse, biri bilmeýi múmkin. Jaı aǵashtar jylyna 1-1 jarym, tipti 2 metrge deıin ósse, qaraǵaı sýy mol, jeri qunarly bolǵannyń ózinde ári ketse 50 santımetr qosady. «Nege baıaý ósedi deısiz be? Tabıǵat solaı jaratqan. Naǵyz jetildi, ósti, pisti degen qaraǵaıǵa joq degende 80 jyl kerek. Myna biz ósirip jatqan kishkene qaraǵaılardy biz de, bizdiń balamyz da kórmeıdi. 80-90 jyldan keıin ǵana 20 metrden asady. Eń bıik qaraǵaı – 30 metrge, qalyńdyǵy 1 metrge deıin barady. Keıbir qaraǵaılar 200 jyl ómir súredi. Besqaraǵaıdyń relıkti qaraǵaıly ormany elimizdiń eshbir aımaqtaryna uqsamaıdy. Mundaı orman álemde tek Kanadada ǵana bar. Osy qundylyǵymyzdy, osy baılyǵymyzdy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek», deıdi tabıǵat janashyry.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Besqaraǵaı aýdany
