Shyndyǵynda da bulaı deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni birinshiden, Ýılıam Kohan 17 jyl boıy úzdiksiz Wall Street bankterinde, onyń ishinde alty jyl Lazard Freres & Co. ınvestısııalyq bankinde qyzmet atqarǵan. Demek, ol – atalmysh qarjy ınstıtýttarynyń esiginen kirip, tesiginen shyqqan ári olardyń búge-shigesin bes saýsaqtaı biletin qarjy salasynyń kásibı mamany.
Máselen, avtor keltirgen shynaıy derekterdiń bir parasy tómendegideı: Wall Street ınvestısııalyq bankteri jyl saıyn trıllıondaǵan dollardy aınalymǵa jiberetindikten, mıllıardtap paıda tabady jáne olar ózderiniń bıik laýazymdy qyzmetkerlerine de mıllıondap jalaqy tóleıdi. Solaı bola turǵanmen, Ýoll-Strıttegi ózge alpaýyt banktermen salystyrǵanda Lazard Freres & Co. bankiniń olardan oq boıy ozyq turatyndyǵyn avtor erekshe ataıdy. Sebebi bul bank óz kásibine qajet quraldar tańdaýǵa kelgende aldyna jan salmaıdy, oǵan qosa onyń basshylary qarjylyq bızneste eń aldymen muqııat saqtyq pen qupııalyqqa jáne názik strategııaǵa erekshe basymdyq beredi.
Aıtsa aıtqandaı-aq, kitaptyń «Uly tulǵalar» dep atalatyn betashar taraýynda Ýılıam Kohan bylaı deıdi: «Júz elý jeti jyl ishinde aıtýly Ýoll-Strıttegi Goldman Sachs, Morgan Stanley jáne Merril Lynch sekildi ataqtarynan at úrketin bankterdiń arasynda Lazard Freres & Co. abyroıy erekshe asqaq. О́ıtkeni basqalardaı emes, bul bank óz básekelesterimen qarjy kapıtalynyń moldyǵymen emes, kerisinshe, ıntellektýaldyq kapıtalynyń basymdyǵymen jáne tek mańdaıtermen ǵana keletin ári eshkimge uqsamaıtyn ózindik qupııa sıpatymen, sondaı-aq táýelsiz de derbes erkindigimen báske túsedi. Toq eterin aıtqanda, atalmysh banktiń strategııasy óz klıentterine Uly tulǵalardyń, ıaǵnı álemde teńdesi joq tájirıbe jınaqtaǵan ınvestısııalyq bankırler shoǵyrynyń baǵa jetpes aqyl-keńesterin usynady. Demek, eshbir kapıtal shyǵyndamaı-aq, Darvınshe aıtqanda, klıentterin jasampaz ıdeıalarmen ǵana sýsyndatyp, ózi sheksiz baılyqqa keneledi».
Sosyn, «Uly tulǵalardyń» qupııa syry men biliktiligi atalmysh bankke orasan zor qarjy keltirýmen qatar onyń áleýmettik baǵasynyń da qosa bıiktep, memlekettik bılik butaqtaryna tıgizetin saıası yqpalynyń da qosa artýyna zor múmkindik týǵyzady.
Sodan da bolar, týyndynyń avtory – Ýıllıam Kohan eń aldymen osy banktiń negizin qalaǵan aǵaıyndy Aleksandr (Alexandre), Lazar (Lazare), jáne Saıman (Simon) Lazardtardyń sińirgen baǵa jetpes iskerlik eńbekteri týraly jan-jaqty toqtala kelip, ásirese 1960 – 1990 jyldar aralyǵynda Lazard Freres & Co. bankinde úzdiksiz 30 jyl qyzmet atqarǵan jáne sol banktiń abyroı-ataǵyn áýeletken amerıkalyq qarjyger Felix George Rohatyn týraly erekshe pikir bildiredi: «Lazardtyń «Uly tulǵalarynyń» arasynda Felıks Djordj Rohatınnen asatyn ózge tulǵa joq. О́ıtkeni Felıks Rohatın – álemniń eń abyroıly ınvestısııalyq bankıri. Ol ol ma, 1970 jyldardyń basynda Felıks Rohatın aldymen Ýoll-Strıtti, odan soń Nıý ıork Sıtı syndy irgeli bankterdiń basyna tóngen qara bultty seıiltip, qarjy daǵdarysynan aman alyp qalǵan bolatyn. Sosyn, HH ǵasyrdyń sońǵy otyz jylynda Felıks Rohatın Lazard Freres & Co. bankiniń beıresmı tóraǵasy boldy deýge de tolyq negiz bar, óıtkeni ol álgi bankti Ýoll-Strıttiń aty ańyzǵa aınalǵan, eń abyroıly ári tylsym syry mol ınvestısııalyq áriptestik ınstıtýtyna aınaldyrǵan-dy».
Aıtsa aıtqandaı-aq, kezinde Lazard Freres & Co. bankiniń Nıý Iork, London jáne Parıj qalalaryndaǵy bas keńselerinen bólek qos Amerıka, Azııa jáne Aýstralııa qurlyqtarynda, odan da dálirek aıtqanda, bas-aıaǵy 27 eldiń 43 qalasynda ornalasqan fılıaldary qyzmet kórsetip kelgen. Demek, bul bank júıesi kúlli álemdi orap alǵan edi deýge de tolyq negiz bar. Olardyń negizgi qyzmeti jyljıtyn jáne jyljymaıtyn múlikterdi basqarý, strategııalyq, ınvestısııalyq jáne qarjylyq máseleler boıynsha irgeli transulttyq korporasııalar men saqtandyrý kompanııalaryna, zeınetaqy qorlaryna, jeke jáne saıası tulǵalarǵa, sondaı-aq álemdegi myńdaǵan ózge bank júıelerine aýadaı qajet aqyl-keńes berip, mıllıardtap paıda tapqan bolatyn. Alaıda 1980 jyldardyń ortasyna qaraı alpaýyt banktiń is basqarý júıesinde kúlli kapıtalıstik ekonomıka men qarjy salasyna tán teńsizdik syzatynyń naqty belgileri baıqala bastaıdy. Bul oraıda kezinde bizder saraptama jasap, «Egemen Qazaqstanda» basylǵan Nobel syılyǵynyń laýreaty – asa talantty ınvestısııalyq bankır – Djozef Stıglıstiń «Teńsizdiktiń quny» (Joseph Stiglitz: «The price of Inequality») atty zamanaýı monografııasynda keltirilgen shynaıy derekkózderdi eske túsiredi. О́ıtkeni Djozef Stıglıs te Ýoll-Strıt ınvestısııalyq bankteriniń basyndaǵy baı-baqýatty bankırler men qarapaıym qyzmetkerlerge tólenetin jalaqylardyń arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń múlde teńgerimsiz, ıaǵnı jer men kókteı ekenine oqyrman nazaryn aýdarady. Sondaı-aq kapıtalıstik qoǵamda baı-baqýattylardyń jalpy halyq sanynyń bir paıyzǵa jeter-jetpes qana bóligin quraıtynyn, orta taptyń úlesi bar bolǵany 9 paıyzdy, al kedeı-kepshikterdiń mólsheri aldyńǵylardan on ese, ıaǵnı 90 paıyzǵa teńeletinin qadap aıtqan bolatyn.
Mine, dál sol Djozef Stılıs dóp basyp, aıqara ashyp kórsetkendeı, Ýılıam Kohan da sol shyndyqqa kóz jetkizip, kapıtalıstik júıege tán álgindeı teńsizdiktiń túptiń túbinde sol júıeniń ózine qolbaılaý bolatynyn jáne onyń tikeleı saldary Lazard bankiniń «Uly tulǵalarynyń» uzaq jyldar boıy myzǵymas qamaldaı etip, óz qoldarymen turǵyzǵan qarjy ımperııasyna da syzat túsirip, onyń álsireýine tikeleı yqpal ete bastaǵanyn aıqyn sýretteıdi.
Týyndy avtorynyń tereń zertteýlerinen Lazard qarjy ımperııasynyń negizin shaıqaltqan ózge de obektıvti sebepterdi baıqaý qıyn emes. Olar mynaǵan saıady: Lazard bıznesi neǵurlym qarqyndy damyp, kóz ilespes jyldamdyqpen sharyqtap, basqalardy artqa tastap, óz aksıonerlerin sheksiz baılyqqa keneltken tusta álgi baılyqtyń býy bıznes basyndaǵylardy bosańsytyp jibergen. Onyń saldary, tipti, resessııaǵa da jol ashqan. Bul birinshiden.
Ekinshiden, dál osy kezderde berekesi ketken bankti qaıta qalpyna keltirý úshin Lazardyń is basyndaǵy aksıonerler komıteti jantalasyp, jıi-jıi bas qosyp, jiberilgen qatelikterdi uzaq-sonar talqyǵa salyp, kinálilerdi izdeı bastaǵan. Aldymen komıtettiń tómendeý jalaqy alatyn músheleri álgi banktiń kósh basyndaǵy at tóbelindeı ǵana toptyń tym úlken jalaqy alatyndyǵyna shúıilip, kózderin alartqan. О́z kezeginde bul aıqas jeke múdde janjaldaryna ulasyp, bank júıesinde úlken alaýyzdyq etek alǵan.
Úshinshiden, dál álgindeı jaǵdaıda Ýoll-Strıt qarjy naryǵyndaǵy Lazardpen baqtalas Goldman Sachs, Morgan Stanley, Merrill Lynch jáne Salomon Brothers cekildi alpaýyt bankter de qarap jatpaǵan. Olar ábden álsirep, burynǵy qaýqarynan aıyrylǵan jáne sondyqtan da biregeı monopolıst bolýdan qalǵan Lazardtyń aldyn orap, buryn Lazard qana jeke-dara ıelik etip kelgen ıntellektýaldyq basymdyqtardy ilip áketip, Lazard istegen kúlli bıznesti dóńgeletip áketken. Al Lazard basshylyǵy bolsa, amaly taýsylyp, jylarman da dármensiz kúıde qalǵan.
Saraptamany qoryta kele, AQSh-tyń New York Times, Chicago Tribune, Financial Times, Economist jáne Wall Street Journal sekildi kúlli álemge áıgili basylymdardyń madaǵy men marapatyna ıe bolǵan Ýıllıam Kohannyń túbegeıli zertteýleri álemdik kapıtalıstik jáne básekelestik naryqta, qandaı da bıznes bolmasyn, máńgi monopolıst bolyp qala almaıtynyn jáne myń asqanǵa bir tosqannyń ár kezde daıyn turatynyn, ıaǵnı ıntellektýaldyq kúshtiń eshqashan atasyn tanymaıtynyn tolyq dáleldeıdi.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
