Sonaý sekseninshi jyldardyń orta sheninde oblys ortalyǵynda mektepke deıingi 37 bilim mekemesi jumys istedi. Jasyratyny joq, keńestik dáýirde Ortalyq Azııadaǵy mektepke deıingi eń úzdik bilim júıesi Qazaqstanda qalyptasty. Mektepke deıingi mekemelermen jeti jasqa deıingi balalardyń shamamen 70 paıyzy qamtyldy. 1991 jyly respýblıkada 8743 balabaqsha bolsa, olardyń jartysynan astamy, ıaǵnı 4868-i ońtaılandyrý kezinde jekeshelendirilgen. Bir bóligi bos qalǵan, qıraǵan. 2000 jylǵa deıin balabaqshalar sany 1144-ke deıin azaıypty.
О́tpeli kezeńniń ókpek jeli Kókshetaýdaǵy osy tektes mekemelerdi de aınalyp ótken joq. Sol jyldary jumys istep turǵan 32 balalar baqshasynyń ońtaılandyrý kezinde 9-y ǵana qaldy. Olar «Ertóstik», «Qarlyǵash», «Chaıka», «Ásel», «Gagarın», «Zvonochek» tárizdi mektepke deıingi mekemeler. Qysqa jip kúrmeýge kelmeı, ekonomıkalyq daǵdarys janalqymnan alǵan shaqta bolashaqty oılaýǵa da shamanyń jetpeı qalǵany aqıqat. Sonyń saldarynan eńseli, sapaly salynǵan balabaqshalar pyshaq ústinde bóliske tústi. Bári zańdy. Ustap turýǵa bıýdjettiń dál sol kezde basyna tartsa aıaǵyn jaba almaıtyn azyn-aýlaq qarajaty jetpegen soń aýksıonǵa shyǵaryp satty. Sý teginge. Jumyrtqadaı jutynǵan qanshama balabaqsha bastapqy mindetin ózgertip, ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń aýzynda ketti. Sol kezden qalǵan, bir kezde bala tárbıesine ulaǵatty úlesin qosqan, jadyraı jarqyraǵan ǵımarattar murty buzylmaı áli kúnge deıin tur. Máselen, №23 «Snejınka» balabaqshasy gýmanıtarlyq-tehnıkalyq lıseıge, «Rosınka» balabaqshasy qazaq-túrik lıseıine, «Zvezdochka» balabaqshasy balalar kórkemsýret mektebine, «Skazka» balabaqshasy tirek-qımyl apparatynyń buzylýy bar múgedek balalarǵa arnalǵan ınternatqa, «Rodnıchok» balabaqshasy ishki ister departamentiniń emhanasyna aınalyp ketti.
Sol dáýirdegi istiń kózin biletin, aıdalada jatqan batpan quıryqtyń sý tegin oljaǵa aınalatyndyǵyn qaltaly azamattar da birden ańǵardy. Qoly jetkender, kózin tapqandar bes birdeı balabaqshanyń ǵımaratyn turǵyn úılerge aınaldyrdy. Al alty mekeme buzylyp, qurylys materıaldary talan-tarajǵa tústi. О́zge altaýy kóz ortalyǵy, lımonad sehy, avtoturaqqa aınaldy. Ony aıtasyz, kúni keshe ǵana balǵyndardyń bal kúlkisine tolyp turatyn, perishte uıa salǵan, qurqyltaıdyń uıasyndaı jyp-jyly balabaqshany áldebir pysyqaılar taban aýzynda jerleý bıýrosyna aınaldyrǵanyn kórgen jurt jaǵasyn ustaǵan bolatyn.
El esin jıǵan soń 2010 jyldan bastap búginge deıin keıbir mektepke deıingi mekemeler áýpirimdep zordyń kúshimen keri qaıtaryldy. Olardyń qatarynda «Juldyz», «Erkemaı», «Qýanysh», «Nuraı», «Áıgerim» tárizdi balabaqshalar bar. Ońaı olja bolyp ketken balabaqshalardyń keıin qaıtqany – altaý. Táýelsizdik jyldary oblys ortalyǵynda jeti birdeı jańa balabaqsha iske qosyldy. Biraq sonyń ózi qaladaǵy balalardyń bárin qamtamasyz ete almaı otyr. Endigi arada ne isteý kerek degen saýal týady. Bizdiń oıymyzsha, amaldyń joqtyǵynan jekeniń qolyna ótip ketken, áli kúnge deıin qurylysshynyń qalaǵynan jańa shyqqandaı jutynyp turǵan burynǵy balabaqshalardy qaıtarý kerek.
–Jekeshelendirilip ketken ǵımarattardyń qojaıyndaryna úsh-tórt jyl buryn hat jazǵan bolatynbyz, – deıdi qalalyq bilim bóliminiń basshysy Beıbit Júsipov, – biraq eshqaısysynan jaýap bolmady.
Árıne, bolmaıdy. Bir kezde bolar-bolmas tıynǵa alǵan, bul kúnde baǵasy áldeneshe márte ósip ketken, qalanyń qaq ortasynda ornalasqan ǵımarattardy kim ońaı bere qoısyn? Bir kezde olardyń zań aıasynda alǵandyǵyn joqqa shyǵara almaımyz. Solaı bolǵanymen, ult bolashaǵyn oılaıtyn adam bir ıkemge kelýi de múmkin ǵoı. Hat jazyp qarap otyrǵannan eshteńe shyqpaıtynyna kóz jetken soń aldyna baryp arylý kerek edi. Bálkim dál qazir oblys ortalyǵynda balalar baqshasyna kezekte alty jasqa deıin 6656 balanyń turǵandyǵyn aıtarmyz. Jańa tártip boıynsha náreste ómirge kelgen soń birden kezekke turady. Biraq sonyń ózinde uzyn-sonar kezek taýsylyp bitetin emes. Eger bir balalar baqshasyna orta eseppen 150-200 bala bardy degenniń ózinde 20-30 balabaqsha salý kerek. Ol qaı ýaqytta salynady.
–Kishkentaıymyz dúnıege kelgen soń arada kóp ýaqyt ótpeı qalalyq bilim bólimine baryp kezekke turǵanbyz. Qazir kezektiń bári kompıýterge engizilgen, burynǵydaı tamyr-tanystyqpen alyp jatyr dep eshkim de aıta almasa kerek. Biraq sonyń ózinde kezegimiz keler emes, – deıdi Nurjan Qaraýylov, – qazir tuńǵyshymyz tórt jastan asty, balabaqshadan oryn tımegen soń jubaıymnyń jumysqa ornalasýǵa múmkindigi bolmaı júr. Otbasynda eki adam birdeı jumys istep, tabys tappaǵan soń qalalyq jerde kúnkóris te qıyn.
Kúnkóris qana emes, balǵyndardyń ósip-jetilýine, qalyptasýyna da qıyn. Álmısaqtan bala tárbıesine aıryqsha mán bergen halqymyzda «bala estigenin aıtady, kórgenin isteıdi» deıtuǵyn ataly sóz bar. Demek, mektep jasyna deıingi balalardy altyn uıa – balalar baqshasynda tárbıeleýdiń mańyzy óte zor. El erteńi – kishkentaı sábılerimiz ata-anasynyń, tárbıeshisiniń, kishkentaı dostarynyń júris-turysynan, istegen isinen ónege úırenip, úlgi alýǵa tyrysady. Bul arada bala tárbıesindegi balabaqshanyń bar qyzmetin baqaıshyqtap aıtý artyq bolar. Al kerisinshe zardaby jeterlik. Eń aldymen balabaqshanyń bolmaýy ásirese jas otbasylaryna úlken aýyrtpalyq ekendigi shyndyq. О́tken jyly oblysta shańyraq kótergen jastardyń elý paıyzǵa jýyǵy dám-tuzdary jaraspaı ajyrasyp tyndy. Ult úshin úlken qasiret bolyp sanalatyn osy bir jaıdy túbegeıli zerttegen psıhologtardyń aıtýyna qaraǵanda, eń birinshi sebep áleýmettik-turmystyq jaǵdaı eken. Onyń ishinde balabaqsha da bar. Máselen, qazirgi jastar baýyr eti balalaryn kimniń ata-anasy baǵatynyna deıin eseptesedi eken. Eshkimge kúni túspeı bere qoıaıyn dese, balabaqshada oryn joq. Demek, jalǵyz tárbıe ǵana emes, shańyraqtyń shaıqalýyna da osy bir ótkir másele sebepshi bolyp otyrǵandyǵy ras.
Sońǵy jyldary oblys ortalyǵynda 7 balabaqsha salyndy. Kásipkerler de tabysty jerdi tamyrshydaı tap basyp jekemenshik shaǵyn ortalyqtar ashýǵa umtylýda. Búginge deıin osyndaı 18 ortalyq ashylǵan. Biraq ondaǵy oryn tym az. Barlyq suranysty tolaıym qanaǵattandyra almaıdy. Sondyqtan da bir kezde jekeshelendirilip ketken, bar qajettiligi eskerilip salynǵan balabaqshalardy el ıgiligine qaıtarý máselesin qozǵap otyrmyz.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
