Bıýdjet áleýmettik tapsyrmalarǵa sáıkes naqtylandy

Eldiń eń basty qarjylyq qujattary

Bıýdjetti naqtylaýdyń bas­ty baǵyty Prezıdenttiń halyqty áleý­met­tik qoldaý jónin­degi «Nur Otan» partııa­sy­nyń HVIII sezinde bergen tapsyrmalaryn qarjy­lyq qamsyzdandyrý boldy. Naq osy máselege 2019 jyly 444,3 mlrd teńge qosymsha kózdel­gen. Sonyń ishinde az qam­tylǵan otbasylaryn qol­daý­ǵa – 224,3 mlrd teńge, kóp balaly otbasylaryn tur­ǵyn úımen qamtýǵa – 100 mlrd teńge, aımaqtyq ınfra­qury­lym­dardy damytýǵa – 90 mlrd teńge, «Aýyl – el besigi» atty áleýmettik jobany iske asyrýǵa 30 mlrd teńge. Al Jastar jylyna arnalǵan shara­la­rdy ótkizýge 24,6 mlrd teńge qaras­­tyrylǵan. Sonymen birge «Damýdyń qazaqstandyq ınves­tı­sııa­lyq qoryn» qurýǵa Ult­­tyq qordan 370 mlrd teńge qa­ralǵan. 

Ulttyq qordan bólinetin kepil­den­di­rilgen transfert týraly zań jobasy jónin­de­gi baıandamany Ulttyq ekono­­mıka mınıstri Rýslan Dále­nov jasady. Osy zań joba­synda 2019 jylǵa bó­li­­netin kepil­dendirilgen trans­fert kóle­min ózgertý qaras­ty­ryl­ǵan. Naqty aıtqanda, zań jobasy «Nur Otan» partııa­sy­n­yń kezekti sezinde berilgen tapsyrmalardy iske asyrýdy qamtamasyz etý maqsatynda Ult­tyq qordan beriletin kepil­dendirilgen transfert mól­sherin 2 trln 450 mlrd teńge­den 2 trln 700 mlrd teń­ge­ge deıin ulǵaıtýdy qaras­tyrǵan. Suraq berý rásiminde depýtat Beıbit Mamraev «Ulttyq qordan beriletin trans­fertter kezeń-kezeńmen tómen­­detiledi degen sheshimdi oryn­daý keıinge qaldyrylyp, ony kerisinshe, 2019 jyly 2 trln 700 mlrd. teńgege deıin ulǵaıtýdy qarastyryp otyrmyz. Al belgilengen tómen­de­tý qaı jyldan bastap qolǵa alynady?», dep surady. Oǵan mınıstr naqty jaýap bere almaı, bul máseleniń áli talqylanýda ekenin aıtty. Depýtat Aleksandr Sýslov «О́tken qyrkúıek aıynda Ulttyq qordan bólinetin transfertti 150 mlrd teńgege, al qazir taǵy da 250 mlrd teńgege ulǵaıtyp otyrmyz, osyn­­daı jaǵdaıda Ulttyq bank qordyń ósimin qalaı qam­ta­masyz ete alady?», dep UB tóraǵasy Erbolat Dosaev­qa suraq berdi. Ol ke­pil­­­dendirilgen transferttiń ulǵaıýy durys sheshim dep sanaı­tynyn aıta kelip, Ult­tyq qordyń ósimi munaı baǵa­sy­nyń artýynan bolar degen úmitte ekenderin jetkizdi. 

Osyndaı suraqtardan ke­ıin zań jobasy tutastaı maqul­dandy. 2019-2021 jyl­dar­ǵa arnalǵan res­pýb­lı­kalyq bıýdjet týraly zańǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý jónindegi zań jobasy jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary-Qarjy mınıstri Álıhan Smaıylov jáne Ulttyq banktiń tóraǵasy Erbolat Dosaevtar baıandama jasady. Olar 2019 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­jettiń kiris jáne shyǵys mólsher­leriniń parametrlerin jetkizdi. 2018 jyly eldiń IJО́ kólemi 58,8 trln teńgeni quraǵan, bul 2019 jyldy baǵalaý úshin jaqsy baza bolyp tabylady. 2018 jylmen salystyrǵanda munaı ónimderi 2019 jyly 1,4 mıllıon tonnaǵa nemese 1,5 paıyzǵa tómendemek. Alaıda, qyzmet kórsetý sektory bo­ıynsha neǵurlym joǵary ósim kútilýde. Buǵan ishki sura­nystyń ulǵaıýynyń nátı­jesin­de qol jetkizilmek. 2019 jyly bazalyq parametrler negi­zinen buryn naqtylanǵan deń­geıde saqtalǵan. Iаǵnı, mu­naı baǵasynyń bir barreli 55 AQSh dollary, bir dollar 370 teńge, jyldyq ınflıasııanyń nysanalyq dálizi 4-6 paıyz dep boljanǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń, qury­lys­tyń, saýdanyń, kólik tasy­malynyń ósý boljamy saq­tal­ǵan. Eksport 54,4 mlrd AQSh dollary, ımport 32,9 mlrd dollar deńgeıinde kútiledi. IJО́-niń jalpy ósimi 3,8 paıyz kóleminde bolady dep mólsherlengen. Sóıtip 2019 jyly IJО́ kólemi 64,3 trln teńgege jet­ýi boljanǵan. Túzetilgen makro­ekonomıkalyq boljam negi­zin­de 2019 jylǵa arnalǵan bıýdjet parametrleri: kirister 7 trln teńge bolady dep (bul bekitilgen jospardan 200 mlrd teńgege artyq), al bıýdjet shyǵys­tarynyń kólemi 1,2 trln teńgege ulǵaıa otyryp, 11,9 trln teńge bolady dep boljanǵan. 

Osy parametrler týraly derekterdi óz baıandamasynda tolyqtyrǵan Premer-Mınıstr­diń birinshi orynbasary – Qarjy mınıs­tri Álıhan Smaıylov 2019 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń naqtylanǵan túsiminiń boljamy 821 mlrd teńgege ulǵaıa otyryp, 10 trln 569 mlrd teńgeni quraı­tynyn jetkizdi. Oǵan kedendik ákimshilendirýdi kúsheıtý, kepildendirilgen transfertterdi ulǵaıtý, nysanalyq transfert tartý esebinen qol jetkiziletini aıtyldy. Al shyǵystar 11 trln 895 mlrd teńgeni quraıtyny aıtyldy. 

Eldiń eń basty qarjylyq qujatyn bekitken zań jobasy talqylanǵanda depýtattar únemi úlken belsendilik tanytady. Bul joly da olar baıanda­ma­shylarǵa kóptegen suraq qoıdy. Sonyń ishinde depýtat Aızada Qur­ma­no­va Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstri Berdibek Sapar­baevtan 2016 jyly aza­mat­tyq qyzmetshilerdiń jala­qysy 27-29 paıyzǵa kóteriledi degen sheshim bolǵa­ny­men, shyn máninde olar bolmashy kólemde ǵana bolǵanyn aıta kelip, bıylǵy qosymsha bólingen 1 trln qarajat osyndaı qyzmettegilerdiń naqty eńbekaqylaryna qanshalyqty áser etedi, bul týraly arnaıy esepter bar ma dep surady. B.Saparbaev ondaı eseptiń bar ekenin, atalǵan sala qyz­met­kerleriniń jalaqysy orta eseppen 15-ten 30 paıyzǵa deıin ósetinin aıtty. «Bul ózgeris jobamen 1 mln 200 myń qazaqstandyqty qam­tıtyn bolady», dedi mınıstr. Sonymen birge ataýly áleý­met­tik kómektiń shamamen 830 myń adamdy qamtıtyny, aldyn ala esep boıynsha kómek 40-tan 65 paıyzǵa deıin óse­tin­­digi belgili boldy. 

Depýtat Albert Raý negi­zi­nen jas otbasylar men az qamtylǵandarǵa arnalyp 40 myń jaldamaly páter salý úshin barlyǵy 100 mlrd teńge bólinetinin, sonyń 50 mlrd teńgesi turǵyn úı zaemdary úshin 2-3 paıyzdyq ósimmen ǵana beriletindigin aıtyp, olardy turǵyzý boıynsha jyldarǵa bólingen josparlar bar ma, sonymen birge beriletin zaemdardyń ósimi tómen bolǵanymen alǵashqy jarna sııaqty kedergilerdi eńserý máselesi qaraldy ma dep surady. Oǵan Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń mindetin atqarýshy Q.О́skembaev jaýap berip, osyndaı sanattaǵy adam­dar­ǵa jyl saıyn 6 myń páter salý josparlanǵanyn aıtty. Sonymen birge ol alǵashqy jarna 10 paıyzǵa deıin tómendetiletini kózde­le­tinin jetkizdi.

Depýtat Janat Omarbe­ko­vanyń suraǵy Premer-Mınıstrdiń oryn­­basary Gúlshara Ábdi­qa­ly­qo­va­ǵa arnaldy. Ol áleý­­mettik qol­daýdyń naqty muq­­taj adam­darǵa jetýiniń mańyz­­dylyǵyn aıta otyryp, áleý­mettik kartalardy jasaý qazir qandaı deńgeıde jáne osy baǵytta qandaı jumys­tar atqarylýda dep surady. Oǵan G.Ábdiqalyqova qazir avtomattandyrylǵan júıe bar ekenin, ol elimizdegi bar­lyq derekterdiń ıntegrasııa­sy­nan quralǵanyn, osy júıe boıynsha Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń úlken aýqymda jumys atqaryp jatqanyn jetkizdi. Elimizde barlyǵy 2418 eldi meken bolsa, sonyń ishinde 1896-sy osy júıege qosylǵandyǵy aıtyldy. Onda árbir otbasynyń áleý­mettik portreti týraly to­lyq málimetter bolady eken. Osyndaı uzaq talqyǵa tús­ken zań jobalary tutastaı maquldandy. 

Dopıng daýy – elge syn

Jalpy otyrysta uzaq talqylanǵan taǵy bir qujat – keıbir zańnamalyq akti­lerge dene shynyqtyrý jáne sport máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar en­gizý týraly bir­in­shi oqy­lym­­da qaralǵan zań jobasy boldy. Bul týraly negizgi baıan­damany Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly jasady. Zań jobasynyń negizgi maqsaty sport­shy­larymyzdyń dopıng qoldaný­y­na qarsy kú­res­ke baǵyttalǵan. Máse­le­ni talqylaý barysynda Má­jilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵ­matýlın de sóılep, do­pıng­­tiń halyqaralyq arenada úlken problema týdyryp júrgen keseli bizdiń sportshylarymyzǵa da jetkeni ókinishti ekenin atap ótti. «Bul jerde aýyzben aıtqan tyıymdarmen shektelýge bolmaıdy. Tek qatań sharalar ǵana bul keseldi aýyzdyqtaı alady. Halyqaralyq Olımpıada komıteti de bizden osyny talap etedi. «Elemese aýrý jaman, eskermese daý jaman» dep halqymyz aıtqandaı, ony elemeýge qaqymyz joq. Bú­gingi tańdaǵy sporttaǵy eń úlken daý – dopıng. Ásirese jas sportshylarǵa onyń zııany tipti kóp», deı kelip spıker halyqaralyq jarystarda ozyp shyqqan sportshylarymyzdy alaqanǵa salyp júrsek, olardyń dopıng qoldanǵany belgili bolyp shyqqanda, uıattan ne isterimizdi bilmeı qalamyz. Bul sportshyny, ony daıyndaǵan jat­tyq­tyrýshyny, sport sala­syn­daǵy basshylardy ǵana emes, búkil eldi uıatqa qaldy­ra­tyn jaıt ekenin basa aıtty. Sondyqtan dopıngke qarsy tártipti buzǵan qatysý­shylardyń bári de jaýap­ker­shi­lik tartýy kerek. Áıtpese bizde tek sportshynyń ózin ǵana qaldyryp, qalǵandary «sútten aq, sýdan taza» bolyp jatady dedi ol. Zań joba­syn talqylaý barysynda kóptegen kóleńkeli máse­le de anyqtaldy. Máse­len, Olımpıada chempıony bolǵan sportshyǵa 250 myń AQSh dollaryna teń syıaqy beriledi. Sonyń 80 paıyzyn jattyqtyrýshy alatyn kórinedi. Al sportshynyń dopıng qoldanǵany belgili bolsa, ol barlyq alǵan aqsha­syn qaıtarady, al jat­tyq­tyrýshyǵa tek 50 AEK kóle­min­de aıyppul salynady. Bul qazirgi baǵammen alǵanda 126 myń teńge ǵana, al qalǵan soma jattyqtyrýshyda qala beretin kórinedi. Osy qaıshy­lyqty ańǵarǵan depýtat­tar aıyppuldyń kólemin sportshyǵa da, onyń jat­tyq­ty­rýshysy men dárigerine de 200 AEK-ke deıin kóterýdi usynǵan. Al sport­tyq fýnksıonerge aıyppul kólemin 750 AEK kólemine deıin arttyrý kóz­delgen. Sonymen birge Olımpıada chempıondaryna beriletin páterlerge qatysty máseleler de osy zań jobasynda qaras­ty­rylǵan. Ol sportshyǵa 10 jylǵa jal­ǵa beriledi, eger osy 10 jylda onyń dopıng qoldanbaǵany belgili bolsa, pá­ter sonda ǵana sportshyǵa menshikke beri­ledi. Al dopıng qoldanǵany belgili bolsa, páter qaıtarylyp alynady. Qory­ta aıtqanda, zań jobasy Ulttyq antıdopıngtik uıymnyń mártebesin kóterip, osy keselge qarsy kúresti kúsheıtýdi kózdegen. 

Osy kúngi otyrysta bas­qa da máse­­leler qaraldy, so­n­yń ishinde Qazaq­stan men Tájikstan úkimetteri ara­syn­daǵy О́teýsiz áskerı-tehnı­ka­lyq kómek kórsetý týraly kelisim ratı­fı­kasııalandy. Sondaı-aq keıbir zań­na­malyq aktilerge kólik máseleleri boıyn­­sha ózgeris­ter men tolyq­tyrýlar engizý týraly zań jobasy ekinshi oqylymda maqul­dandy.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»