Ultty tárbıeleýdiń dáýiri

Biz – tarıhı ózgerister dáýirinde ómir súrip jatqan urpaqpyz...

Batys pen Shyǵys mıdaı aralasyp, bir órkenıet bir órke­nıetke, bir mádenıet bir máde­nıetke áseri men yqpalyn erkin júrgizýdiń joly kóbeıip, aıla-tásili molaıǵan jahandaný deıtin dáýirde táýelsizdikke qol jetkizip, memleket qurý mindeti peshenesine buıyrǵan urpaqtyń kóshin jetelep, el tizginin otyz jylǵa tarta us­taǵan tarıhı tulǵa on toǵy­zyn­­shy naý­ryz kúni óz erkimen Pre­zı­­denttik bıligin merziminen buryn toq­tata­tynyn resmı túrde málimdedi.

Shynyn aıtý kerek, qazaq Pre­zı­dentiniń bul sheshimi bizdiń eldi qoıyp, álem jurtshylyǵyn dúr silkindirdi. Kúni keshe ǵana «Nur Otan» partııasynyń mereıtoılyq kezekti quryltaıynda kúlli qazaq­standyqtarǵa kúrdeli dáýirdiń qıyndyqtaryn birigip otyryp eńserýdiń naqty baǵdarlamasyn usynǵan, sózi men isi qaı kezde de úılesim taýyp, el oıynan shyǵatyn Elbasynyń myna málimdemesi mıllıonsandy aýdıtorııaǵa ashyq kúnde aq daýyl soǵyp ótkendeı kóringeni ras...

Arǵy dáýirdi aıtpaı-aq, bergi dáýirdiń «turymtaıdy – tusyna, balapandy basyna» ushyryp úrkitken, el kóńilin ári-sári kúıge salǵan ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bergi «ımperııa kúırep», «táýelsizdený dáýiri» erge qonǵan kezeńdi eske alaıyqshy?! Uly kóshi san aýyp, san túzelgen alty qurlyqtyń osy bir Eýrazııa deıtin ulan-ǵaıyr keńistigin qapsyra qushaqtaǵan Uly dala taǵdyry jip ushyna ilikken tusty qalaı esten shyǵarýǵa bolady?!

Iá, halyq qınalǵan kezde erge bekem otyrar erin izdeıdi, kósh bas­tar kósemin, sóz bastar sheshenin izdeıdi. Ýaqyt esimdi ábjelmenniń talapaıyna túsip, birese syrtqy kúshpen, birese ishki kúshpen alys­qan eldiń aryp-ashyp, jadap-júdegen kezdegi «taǵdyrymyzdy tál­kekke túsirmes» degen úmiti men senimi kereqarys mańdaıly osy azamatqa túskeni jadymyzda.

Keregesin kerip, ýyǵyn shanshyp, týyrlyǵyn jańa tiktegen, jańa, jas eldiń óz qoly óz aýzyna jet­peı jatqan kezdegi Tuń­ǵysh Pre­zı­denttiń janushyra shap­qy­lap júrip, týǵan jurtynyń tórt buryshyn qalaı túgendegeni, tórt­kúl dúnıeniń endigi men boılyǵyn qalaı sharlaǵany esimizde... Bul jaı túgendeý, jaı sharlaý emes edi... Turalaǵan jurtyn turǵyzyp, álem nazaryn táýelsiz elge bur­ǵyzý­dyń qam-qareketi bolatyn. Baıaǵy kók túrikter dáýirinen qalǵan «el esin jıdyrý men el eńsesin kóterýdiń» arýaqty qımyly men urany Qazaq eliniń toqtaǵan kóshin qımylǵa saldy. Ult múddesiniń aıyl-tartpasy tartylyp, az ýaqyt ishinde el órisi álem órkenıetiniń keńistigine jalǵasty. «Qazaqstan» deıtin osyǵan deıin jumyr jerdiń betindegilerdiń bireýi bilip, bireýi bile bermeıtin táýelsiz el men táýelsiz eldiń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń esimi birte-birte aýyzdan-aýyzǵa kóshti. Uly dalanyń búgini men bola­shaǵy­na qanat bitirer saıası turaq­tylyq pen rýhanı, ekono­mıka­lyq reformalar keń dúnıeniń nazaryn ózine burdy.

Mine...

Osyndaı qysqa merzim ishinde Nursultan Nazarbaev Qazaq elin táýelsiz memleket retinde álemge tanytty. Osy jyldar ishinde elimiz óz derbestigin dáıekteıtin asa mańyzdy tarıhı qujattarǵa qol jetkizdi, álemniń ondaǵan iri mem­leketterimen saıası, ekono­mıka­lyq baılanystar ornatty, shek-shekarasyn belgilep, keıingilerge «daý qalmaıtyndaı» shegendedi. Birte-birte táýelsiz Qazaqstan qana­tyn keń jaıǵan qyrandaı bıik­tep ushty. Qanatyn jaıyp ushty. Eki ǵasyr shektesken ólara kezeń­degi «aýyzdyǵa – sóz, aıaq­tyǵa jol bermes» alyp elder arasyn­daǵy daý-talastarǵa tórelik aıtý mártebesine deıin kóterilý – Qazaqstannyń demokratııalyq-quqyqtyq baǵytta damyǵan shynaıy ulttyq úlgidegi zaıyrly el ekenin dáleldedi.

«Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen kıeli de qa­sıetti qaǵıdaǵa den qoıǵan el­miz. Tarıhtyń turlaýly kóshi uzaǵan saıyn, sana tórin kómkergen ýaqyttyń qoıý tumany buldyratyp bara jatqan sol ult júreginde tumardaı túıilip saqtalýy tıis tarıhı oqıǵalardyń júzege asýy ońaı bolǵan joq. Qoǵam ómirindegi qıyndyqtardy eńserý; aımaqtyq, qurlyqaralyq qaqtyǵystar men alýan-alýan kataklızmderge kóp ult ókilderi turatyn Qazaqstandy uryndyrmaı, uly kóshimizdi úlken bilgirlikpen alǵa bastaý; álemdik órkenıet pen ulttyq qundylyqtar úılesimin qatar óristetý; halyq sanasyn zamana taıtalasynyń jemine jibermeı, «ulttyq kod» deıtin qasterli uǵym aınalasyna toptastyrý; el men jer tartyly­syn qamtamasyz eter «Rýhanı jań­ǵyrýdyń» tarıhı tamyrlaryn túgen­deý; bilim men bilik jetekshilik eter jańa dáýirde ultty tuǵyrynan taı­dyrmas ıntellek­týaldy urpaq tár­bıeleý; tehnologııasy damyǵan el­der­men terezesin teń ustap, el tizginin tep­kige bermes qanatty kadr­lar daıyndaý; yqylym ǵasyrlar men sıfrly dáýirler arasyna aqyl men ǵylymnyń, namys pen óner­diń, ádep pen ádebıettiń, rýh pen uly qundylyqtardyń altyn kópirin ornatý deıtin urpaq pen ult sanasyn modernızasııalaýdyń (jańǵyrtýdyń) ulttyq baǵdarla­malaryn usyný, saıyp kelgende, Nazarbaev dáýiriniń bet-beınesi, baǵyt-baǵdary, ar-ojdany boldy.

Kórip otyrsyzdar, sanamyzǵa sáýle nuryn shashar osynaý ult jaratylysyn jańǵyrýǵa, túleýge jeteler naqty atqarylǵan tegeýrini myqty tarıhı reformalar men tanymy keń, taǵylymy tereń rýhanı sharalar keshegi Qazaqstannyń bas­tan ótken joly ǵana emes, búgingi táýelsiz el ómiriniń aqıqatyn, Uly dala jurtynyń baıandy bolasha­ǵyn dáıekter tarıhı shyndyqtary­myz, ult pen urpaqty tárbıeleýdiń úlgileri!

Iá.

Nazarbaev dáýiri – ult pen ur­paq­ty Máńgilik el rýhyna tárbıe­leýdiń uly dáýiri! 

Bul dáýir el tarıhyna da, álem tarıhyna da osyndaı tarıhı baǵamen eneri sózsiz. Aınalyp kelgende osynyń bári Tuńǵysh qazaq Prezı­dentiniń álem aldyndaǵy beınesin somdar ýaqyt, zaman shyndyǵy. 

Aq qaǵaz betine asyǵys túsken osynaý san taraý oılardyń basyn qaıyra otyryp, nege ekenin meniń esime el ómirinen syr tartar eki sýret qatar keldi. 

Biri – ótken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldaryndaǵy jary­ǵy sóngen aýyldar men keńestik dáýirdiń kózindeı bolyp, qańyrap-qıraǵan el-eldegi, jer-jerdegi eski ǵımarattar... Keteýi ketip, japsarynan jel ańyraǵan taýyq qoralary men mal bordaqylaý oryndary... Qundy kitaptarynyń kóbi qoldy bolyp tarap ketken kitaphanalar men esikterin qara qulyp kúzetken klýbtar... Kóshesinde qaıyr surap, qolyn sozǵan kári-qurtań órip júretin qalalar... Jaıma bazar jaǵa­lap, janbaǵys qamynda júrgen adamdar... Ala qap arqalap, shekara asqan áıelder... Kósheler men saýda oryndaryn toryǵan ury-qarylar...

Ekinshisi – jańa ǵasyrmen jary­sa damyp, ómiri de, órnegi de óz­ger­gen táýelsiz elimizdiń búgin­gi ómiri. Bul eshqandaıda ásire­leý emes... Ǵımarattary men saıabaq­tary menmundalap kóz tartar eń­seli mekenjaılar... Oblys, aýdan orta­lyqtaryndaǵy sándi ǵımarat­tar... Dala tósin tilip, Batystan – Shyǵys­qa, Shyǵystan – Batysqa zym­ǵap, symdaı tartylǵan temir jol­dar men tas joldar... Astana men Almaty aspanyna, Saryarqa jeri men Alataý bókterine japyrlaı qonǵan jańa úıler... Atyraý men Qarataýǵa qaıyra qut alyp kel­gen eldi mekender... Jańa tur­pat­ty oqý oryndary... Jasqaný men jabyrqaýdy bilmeı ósken, keshe­gi «alyp ımperııa quramynda bol­dyq» degen sózdi eski erteginiń úzindisindeı kóretin jańa býyn, jas urpaq elesteıdi. 

Birinshisi – bizdiń urpaq basynan keshken «ótpeli dáýir» aqıqaty.

Ekinshisi – «Rýhanı jańǵyrý» men «Uly dala máńgiligine» bet burǵan búgingi urpaqtyń oıy, keskini. 

Ekeýi de otyz jyl el basqaryp, jaryǵy sónip, kósheleri qańyraǵan Keńester Odaǵynyń sary jurtyn týmysy bólek, tuǵyry bıik táýelsiz el dárejesine jetkizgen Nazarbaev dáýiriniń sýretteri. Nazarbaev dáýiriniń aqıqattary.

* * * 

Prezıdent málimdemesin tyń­dap otyryp, meniń kóz aldyma taǵy da eki sát, eki kórinis elestedi.

Birinshisi... 1994 jyldyń naý­ryzy. 

Qazaqstan Prezıdentiniń Amerıka Qurama Shtattaryna bara jatqan alǵashqy resmı sapary. Sonda ushaq qanatynda bara jatyp, Nursultan Ábishulymen bol­ǵan qysqa suhbattyń tusynda aıtylǵan myna bir sózder qaz-qalpy qulaǵyma jetkendeı boldy. «Biz bul saparǵa Prezıdent Klıntonnyń resmı shaqyrýymen bara jatyrmyz. Bul qatardaǵy sapar emes. Bas-aıaǵy shyńdalǵan, ár qujaty tııanaqty daıyndalǵan sapar... Alla jetkizse, eldik sıpatymyzdy bekiter biraz mańyzdy tarıhı qaǵazdarǵa qol qoıylýy tıis. Qujattar elimizdiń qaýipsizdigi men qorǵanysyn, ekonomıkasyn retteýge, tyǵyryqtan alyp shyǵýǵa baǵyttalǵan...» dep edi.

Prezıdent óz sózin: «Elge qyz­m­et etemiz...» dep bastap, «Biz el er­­teńi­ne jumys isteımiz...» dep aıaqtap edi.

Ekinshisi... 2019 jyldyń 19 naý­ryzy...

Qalyń elin – kúlli qazaqstan­dyq­tardy ǵana qobaljytyp qoı­­maı, álem jurtshylyǵyn da oı­lantqan osynaý tarıhı sheshimniń bir tusynda Elbasy ózi de tolqýyn sabyrǵa jeńgizip otyryp: «El múd­desi, halyq qamy – meniń máń­gilik muratym bolady» degeni jadymda jańǵyryp otyr.

Elbasynyń bul tarıhı sheshimi, sóz joq, Qazaq eliniń uly tutas­ty­ǵyn tolǵap, bereke-birligin oıla­ǵannan týǵany kúmánsiz. О́z basym Nursultan Ábishulynyń bul qa­da­myn kemeńgerlik kórinisi, el tuǵy­ryn bıiktetý úshin jasalǵan tereń oıdyń jemisi dep baǵaladym. 

Iá...

El týraly sóz aıtý úshin el qurmetine kenelý az, el mahabbatyna bólený kerek! Nazarbaev shyn máninde el qurmeti men el mahabbatyna bólengen tarıhı tulǵa! 

Osy kúnderde Ata Zańdy qaster­leıtin Alashtyń qalyń jurty­nyń qımaı tolqyp, Elbasynyń atyna aıtyp jatqan alǵysty sózderiniń kýási bolyp otyrmyz... Eline qalt­qy­syz qyzmet etip, ultyn jańa dáýir talaptaryna saı ómir súrýge tár­bıe­legen Ult kóshbasshysyna el aty­nan aıtylar alǵys pen qur­met­tiń qandaıy bolsa da jarasary haq.

О́ıtkeni...

Nursultan Nazarbaev – elimen birtutas uǵymǵa aınalǵan tarıhı tulǵa.

Nurlan ORAZALIN, 

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty