Qazaqstan sońǵy shırek ǵasyrdan astam ýaqyt kóleminde saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jáne basqa da salalar boıynsha sátti qadamdar jasady. Bul qadamdar arqyly Qazaqstan óziniń halyqaralyq arenadaǵy bedelin qamtamasyz etti ári óz múddesi úshin tabandylyqpen kúrese biletin irgeli el ekenin is júzinde dáleldedi. Ásirese memleketimizdiń álemdik jáne aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtý salasyndaǵy saıası saýatty bastamalarynyń jóni bólek. Osy oraıda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń júrgizgen sarabdal saıasatynyń zor yqpaly anyq kórinedi...
Halyqaralyq jáne aımaqtyq qaýipsizdikke qater tóndiretin, elder arasyndaǵy daý-damaıdyń týyndaýyna sebep bolatyn máselelerdiń biri – shekara bólýdegi kelispeýshilikter. Adamzat tarıhyndaǵy nebir qaqtyǵystardyń, alapat soǵystardyń basym bóligi jerge talasýdan, shekara bólýde ortaq kelisimge kele almaýdan týyndaǵanyn, qazirgi tańda da keıbir kórshiles elderdiń aımaqtar úshin tartysy álemdik qoǵamdastyqtyń mazasyn qashyryp otyrǵanyn eskere sóılesek, Qazaqstan kórshiles memlekettermen dıplomatııalyq kelisimder negizinde shekarasyn quqyqtyq turǵyda shegendep, osy arqyly álemdik jáne aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa zor úles qosty. Bul – Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik alǵan sátten bastap barlyq kúsh-jigerin aıamaı, tynymsyz júrgizgen jumysynyń jarqyn ári iri jeńisi.
Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgen kúnnen bastap óziniń shekarasyn naqtylap alýǵa asa joǵary deńgeıde strategııalyq mańyz berdi. Memleketimizdiń 2030 jylǵa deıin damý strategııasynda Qazaqstannyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindetine basa nazar aýdaryldy.
Beıbitshilik máselelerin zertteıtin Stokgolm ınstıtýtynyń málimetteri boıynsha, búginde álemde qurlyqtaǵy shekaralardyń 25 paıyzy tolyq anyqtalmaǵan kórinedi. Álgi ınstıtýt sońǵy kezdegi qaqtyǵystardyń 15 paıyzy shekaralyq máselelerdiń sheshilmeýinen týyndaǵanyn, osy ispettes talastan shyqqan qaqtyǵystardyń jalpy sany 95-ke jetkenin jarııalady. Osydan-aq shekarany zańdy turǵyda bekitip alýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin uǵýǵa bolady. Osy derekterge qarap biz: «Qudaıǵa shúkir, biz shekarasy tolyq belgilenbegen elderdiń qatarynda emespiz», dep maqtana alamyz.
Talaılar shekara shegendeýde qazaqstandyq tájirıbeden úlgi alsa bolady. О́ıtkeni qurlyqtaǵy jáne sýdaǵy shekarasy 15 myń shaqyrymǵa jýyqtaıtyn Qazaqstan barlyq kórshiles eldermen shekara máselelerin túbegeıli sheship aldy. Ásirese dúnıe júzi boıynsha qurlyqtaǵy eń uzyn, 7,5 myń shaqyrymdy quraıtyn Qazaqstan-Reseı shekarasynyń naqtylanýy elimiz úshin asa mańyzdy ekeni daýsyz. Sondaı-aq bizge deıin eshkimmen shekarasyn naqtylaı qoımaǵan alpaýyt Qytaımen shekara belgileýde tıimdi qadam jasalyp, eki memlekettiń ortaq mámilege kelýi shyn máninde ulttyq qaýipsizdigimizdi nyǵaıtqan, halqymyzdyń bolashaqqa degen senimin arttyrǵan aýqymdy saıası shara boldy.
Sol sııaqty, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan respýblıkalarymen de shekarany bekitip, jerimizdiń tutastyǵynyń qamtamasyz etilýi kóńil marqaıtpaı qoımaıdy.
Jalpy, Qazaqstan qurlyqta bes memleketpen shektesedi. Olar: Qytaı (shekara uzyndyǵy shamamen – 1 783 km), Qyrǵyzstan (1 257 km), О́zbekstan (2 351 km), Túrikmenstan (458,3 km), Reseı (7 548 km).
Qytaımen aradaǵy memlekettik shekaramyzdy halyqaralyq-quqyqtyq resimdeý úderisinde delımıtasııalaý týraly kelissózder 1992-1998 jyldar aralyǵynda ótip, demarkasııa tolyǵymen 2002 jyly aıaqtaldy. Nátıjesinde Qazaqstan-Qytaı shekarasynyń ótý syzyǵyn jáne onyń shekaralyq belgilermen belgilenýin naqty sıpattap beretin halyqaralyq sharttar jasaldy.
Qazaqstan-О́zbekstan memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý prosesi 2000-2002 jyldar aralyǵynda ótti. Al Qazaqstan-Túrikmenstan shekarasyn delımıtasııalaý týraly kelissózder 2000-2001 jyldary júrgizildi. Qazaqstan-Qyrǵyzstan shekarasyn delımıtasııalaý jónindegi kelissózder 1999 jyldyń qarashasy men 2001 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda ótti. Sondaı-aq Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasyn naqtylaý isi 1999 jyldyń qyrkúıeginen 2005 jyldyń qańtaryna deıin jalǵasty. Sodan 2005 jyldyń 18 qańtarynda Máskeýde Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy týraly shartqa eki eldiń prezıdentteri qol qoıdy. Osylaısha, elimiz óziniń qurlyqtaǵy shekarasyn quqyqtyq talapqa sáıkes resimdedi.
Shekaramyzdy belgileý sharalary Qazaqstan úshin ǵana emes, barlyq kórshiles memleketter úshin de tarıhı mańyzdy oqıǵa bolǵanyn atap ótýimiz kerek. О́ıtkeni halyqtar arasyndaǵy senim nyǵaıdy, ekijaqty qatynastar men halyqaralyq uıymdar sheńberindegi yntymaqtastyq úrdisteri jańa kezeńge kóterildi.
Taǵy bir aıta keter jaıt, 2018 jyldyń 12 tamyzynda Aqtaý sammıti ótip, onda Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıyldy. Qatysýshy bes memlekettiń ortaq múdde oraıyndaǵy úlken jeńisiniń kórinisi bolǵan bul kelisim Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa, ekonomıkalyq baılanystardy údetýge, aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa jol ashty. Bul Konvensııanyń qabyldanýy Qazaqstan shekarasyn zańdy túrde bekitý isiniń tolyq aıaqtalǵanyn kórsetti.
Árıne munyń barlyǵy aıtýǵa ońaı. Degemen osynaý jumystardy júzege asyrý jeńil boldy dep aıta almaımyz. Báriniń tabysty aıaqtalýy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń sińirgen eńbegimen tikeleı baılanysty ekeni eshqashan umytylmaıdy.
Joǵaryda sóz bolǵan kúrdeli máselelerdiń óz deńgeıinde sheshilýine N.Á.Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy bıik bedeli men memleketimizdiń kópvektorly syrtqy saıasaty zor yqpalyn tıgizgeni anyq.
Búginde Qazaqstan shekarasyn halyqaralyq quqyqtarǵa sáıkes bekitý isiniń jasampaz tarıhy qalyptasty. Memlekettik shekarany belgileý barysynda atqarylǵan jumystar kún ótken saıyn sanamyzda jańǵyra bermek ári ol el ishinde halqymyzdyń eńsesin kóterer, jas urpaqtyń patrıottyq sana-sezimine oń áserin tıgizer tálimdi estelikter retinde de aıtyla beredi dep oılaımyz.
Qazirgi kezde el ishinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el aýmaǵynyń tutastyǵy úshin júrgizgen saıasaty jóninde jyly lebizdi pikirler kóp. Ásirese Elbasynyń qatysýshy memleketterdiń prezıdentterimen jaqsy qarym-qatynasy, jeke basynyń qasıetteri shekara shegendeýge qatysty júrgizgen kelissózder barysynda eleýli ról atqarǵany týraly áserli áńgimeler kóp. Máselen, Nursultan Nazarbaevtyń kezinde Qytaıdy basqarǵan Szıan Szemınmen jeke qarym-qatynasy óte jaqsy bolǵany, osy adamı qatynas eki eldiń shekara máselesiniń ońtaıly sheshilýine birshama yqpal etkeni jónindegi sóz el aýzynda jıi aıtylady. Árıne memlekettik úlken máseleler tek jeke qarym-qatynas arqyly sheshile qoımasy anyq, biraq onyń isti ilgeriletýge belgili bir deńgeıde oń áseri bolatynyn joqqa shyǵara almaımyz.
Tarqata aıtar bolsaq, Elbasynyń 1993 jyldyń qazanynda Qytaı eline alǵashqy resmı sapary ótedi. Qytaı jaǵy bul saparǵa barynsha mán beredi. Sol joly Qytaı basshysy Szıan Szemın Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eki el arasyndaǵy shekarany delımıtasııalaýǵa kirisýge, shekarany zańdyq turǵydan qaǵazǵa túsirýge qatysty usynysyn birden qoldaıdy. Kelissózder kezinde Szıan Szemın Qytaıdyń Qazaqstanǵa terrıtorııalyq talaptar qoımaıtyny, shekara máseleleri tarıhtan muraǵa qalǵany, al olardy kelissóz jolymen, teń quqyqtylyq qaǵıdattary negizinde sheshýge bolatyny týraly málimdeme jasaıdy. Bul árıne elimiz úshin asa mańyzdy málimdeme edi. Osy arada Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Nur men kóleńke» atty kitabynda Szıan Szemınniń Nursultan Nazarbaevpen bir kezdesýinde shekara máselesin tym soza bermeı sheshý kerektigi, óıtkeni el basshylarynyń keler býyndary osy túıtkildi sheshe almaýy múmkin ekeni, bul óz kezeginde keleshek urpaqqa kóp qıyndyq alyp keletini jóninde aıtqanyn keltiredi...
Qoryta aıtqanda, qansha jerden táýelsiz el bolǵanyńmen, jerińdi qyraǵy, muzdaı qarýlanǵan ásker qorǵap turǵanymen, shekarańdy ózge elder moıyndamasa, ol zaman talabyna saı, quqyqtyq negizde naqtylanbasa, tirligińde bereke bolmasa, alańsyz, emin-erkin júrý qıyn. Sondyqtan Qazaqstan shekarasynyń quqyqtyq negizde moıyndalýy, naqtylanýy táýelsizdik jyldaryndaǵy eń basty jetistikterimiz retinde qarastyrylady. Osy oraıda ata-babalarymyzdan qalǵan keń-baıtaq jerimizdiń shekarasyn shegendeý arqyly halqymyzdyń alańsyz tirshilik etýine múmkindik alǵanymyz basymyzǵa qonǵan baq. Al osy baqtyń Otanymyzǵa uıalaýyna jumsalǵan kúsh-jiger men ólsheýsiz eńbekti qaperimizden shyǵarmaýymyz kerek.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
