KSRO-nyń ydyraý ýaqyty jańa táýelsiz memleketterdiń saıası elıtasy úshin damý baǵytyn tańdaý mezgili ispettes boldy. Keńestik sharýashylyq júıesin jalǵaýshy birtutas tinniń úzilýi aýqymdy áleýmettik-ekonomıkalyq kúızelisterge ákelip soqtyrdy.
Máselen, 1990 jyldardyń birinshi jartysynda postkeńestik respýblıkalarda IJО́ kórsetkishi tómenge quldılaı bastady. Osynyń nátıjesinde 1994 jyly negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń tómendeý deńgeıi 1990 jylmen salystyrǵanda 30 paıyzǵa jetti. Mine, osyndaı jaǵdaıda ıntegrasııaǵa baılanysty saıası erik-jigerin kórsetken Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev ózin tek uly memlekettik qaıratker ǵana emes, sonymen birge oıshyl-strateg retinde tanyta bildi.
Elbasynyń: «О́zara qarsylyq kezeńinen qutylý múmkin emes bolatyn, biraq men bul kúızelis ýaqyt óte turaqtylyqtyń jańa kezeńine jol ashyp, túsinistik tanytpaǵan elder men halyqtardyń oqshaýlanýdan bas tartyp, ıntegrasııa jolyna túserine senimdimin» degen sózderi aına-qatesiz keldi.
Nursultan Nazarbaev «Eýrazııalyq memleketter odaǵyn qurý týraly» jobasyn 1994 jyly 29 naýryzda M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ professorlyq-oqytýshylyq quramy aldynda sóılegen sátinde jarııa etti.
Men sol ýaqytta Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi retinde Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi osy tarıhı kezdesýge kýá boldym. Odan alǵan erekshe áserim esimde uzaq saqtalady. Bul batyl da ójet ıntegrasııalyq jobaǵa reseılik belgili ǵalymdardyń tańdanysqa toly janarlary áli kúnge kóz aldymda.
Bul postkeńestik keńistikte ortalyq bıliktiń dáýrenin júrgizýge tyrysýshylyq asqaqtap turǵan ýaqyttaǵy bolashaqqa umtylys beınelengen kózqaras edi. Shyntýaıtyna kelgende, bul erteńgi kúnge asa kemeńgerlikpen qaraý bolatyn. Bir qyzyǵy, osy ıdeıanyń tóńireginde sarapshylyq alańdary men buqaralyq aqparat quraldarynda qoǵamdyq pikirtalastardyń aýqymynyń keń bolýy esh tańdanys týdyrǵan joq. Eýrazııalyq joba aımaqtyq damýdaǵy kúrmeýi qıyn máselelerdi uǵyný men olardyń sheshý joldaryn anyqtaýǵa zor serpilis berdi.
Sol kúni Nursultan Nazarbaev Máskeý merııasynda Reseı astanasynyń bıznes jáne ǵylym salasy ókilderiniń aldynda sóz sóıledi. Sondaı-aq arada birneshe saǵat ótkende Nursultan Nazarbaev reseılik buqaralyq aqparat quraldary elıtasynyń bir shoǵyrymen kezdesip, mazmundy ári ashyq áńgime órbidi.
Tisqaqqan sarapshylar men pýblısıster Elbasynyń ıntegrasııalyq ıdeıasynyń tórkini men onyń túbegeıli jańashyldyqtardan quralǵandyǵyn aıtqyzbaı-aq uqqandaı boldy.
Sol aýdıtorııalar máselege tereń boılap, onyń árbir túıtkilge qyzyǵýshylyq tanytqandaryna qarap, Nursultan Ábishuly óz ıdeıasyn qalyń buqaraǵa jetkizýdiń durys jolyn tapqandyǵy sezildi. Sol sátte ashyq pikir almasý arqyly dástúrli baılanystardyń buzylýynyń teris zardaptaryn sezine bastaǵan jańa táýelsiz memleketterdiń ári qaraıǵy qarym-qatynasy qandaı bolatyny týraly saýaldarǵa naqty jaýap berildi.
Bul kezdesýge qatysqandardyń barlyǵy derlik bizdiń memleketterimizdiń «órkenıetti ajyratý ıdeologııasyn» aýystyratyn, tııanaqty oılastyrylǵan, naqty tujyrymdalǵan zamanaýı eýrazııalyq ıntegrasııanyń jaı-japsary jarııalanǵan tarıhı oqıǵanyń kýágerleri men qatysýshylary ekendigin anyq sezindi.
Men osy kezdesýlerdiń barlyǵyna qatysa otyryp, Nursultan Ábishulynyń aýdıtorııa nazaryn jobanyń barlyq uńǵyl-shuńǵylyna aýdaryp, aýdıtorııaǵa jaqyn qaltarystarǵa kóńil bólip, túsinikti jáne kókeıge senim uıalatatyn dáıekti túsinikterdi ábden oılastyrǵanyna kózim jetti.
Eýrazııalyq ıntegrasııanyń negizgi kezeńderi
Qazaqstan, Belarýs, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı jáne Tájikstan prezıdentteri 2000 jylǵy 10 qazanda elordada Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqty (EýrAzEQ) qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Ol 2001 jylǵy 30 mamyrda kúshine endi. Qaýymdastyqqa joǵaryda atalǵan bes memleket múshe bolsa, baqylaýshy elder qataryna Armenııa, Moldova, Ýkraına kirdi.
Keden odaǵyn qurý, kelisilgen ekonomıkalyq saıasat júrgizý, ekonomıkanyń naqty sektorlary boıynsha is-qımyl, energetıkalyq naryqty qalyptastyrý jáne ony damytý, kólik odaǵyn qalyptastyrý jáne Qaýymdastyqtyń tranzıttik áleýetin arttyrý, aýyl sharýashylyǵy salasynda ózara is-qımyldy jandandyrý, qyzmet kórsetý salasynyń ortaq naryǵyn qurý, jalpy qarjy naryǵyn qalyptastyrý jáne valıýta ıntegrasııasyn damytý, áleýmettik-gýmanıtarlyq jáne kóshi-qon saıasaty salasyndaǵy yntymaqtastyq jáne Qaýymdastyq organdarynyń ókilettikterin keńeıtý EýrAzEQ-tyń basym baǵyttary bolyp belgilendi.
EýrAzEQ halyqaralyq mártebege ıe, sondaı-aq ol BUU-ǵa baqylaýshy boldy. EýrAzEQ halyqaralyq uıymdarmen ózara is-qımyl jóninde 35 memorandýmǵa qol qoıdy. BUU jáne onyń uıymdary: BUU EEK, ATMEÁK, IýNIDO, IýNESKO, BUU DB, sondaı-aq EO, Dúnıejúzilik keden uıymy, EQYU; aımaqtyq birlestikter arasynda – TMD, UQShU, ShYU EýrAzEQ-tyń basty halyqaralyq áriptesteri sanalady. BUU Bas Assambleıasynyń qararlarynda EýrAzEQ-tyń túrli salalardaǵy BUU júıesiniń uıymdarymen tyǵyz yntymaqtastyǵy birneshe ret atap ótildi.
Qaýymdastyqqa múshe elder halyqaralyq is-qımyldy, azyq-túlik qaýipsizdigin, biryńǵaı energetıkalyq naryq pen biryńǵaı kólik keńistigin qalyptastyrýdy qamtıtyn birqatar birlesken memleketaralyq baǵdarlamalar men tujyrymdamalardy ázirledi.
EýrAzEQ – álemdegi eń úlken aýmaqta ornalasqan jáne mıneraldy-shıkizat bazasy jáne ekonomıkalyq jáne syrtqy saýda áleýeti zor iri aımaqtyq naryq.
2007 jyldyń 6 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasynyń 62-shi sessııasynda, EýrAzEQ Bas hatshysy retinde men «BUU men Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq arasyndaǵy yntymaqtastyq» atty rezolıýsııanyń biraýyzdan qabyldanǵany týraly baıandama jasadym.
Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik
EýrAzEQ sheńberinde shekteýlerdi qoldanbaıtyn erkin saýda aımaǵyn qurýdyń arqasynda 2008 jyly qoǵamdastyq elderiniń arasyndaǵy ózara taýar aınalymy 2000 jylmen salystyrǵanda 4,2 ese ósti (29 mıllıard dollardan 123 mıllıard dollarǵa deıin). Bul ıntegrasııanyń kelesi satysy – Keden odaǵyn qurýdyń alǵyshartyn qalyptastyrdy.
Keden odaǵyn qurý týraly sheshim 2007 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbede ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesi otyrysynda Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı basshylarynyń qatysýymen qabyldandy.
Sonymen qatar KO-ny qalyptastyrý jónindegi is-sharalar jospary bekitildi.
Keden odaǵynyń bizdiń elderimizdiń azamattaryna bergen úlken múmkindigi retinde kedendik rásimderdiń shekaralardyń syrtqy kontýryna aýysýyn aıtýǵa bolady.
Uzyndyǵy 7,5 myń kılometrdi quraıtyn Qazaqstan-Reseı shekarasynda jumys isteıtin eki eldiń myńdaǵan keden qyzmetkerleri búginde jumysyn toqtatty. Nátıjesinde qos memlekettiń irgeles óńirlerindegi mıllıondaǵan adamdar (Reseı jaǵynda 26 mln adam turatyn 12 aımaq, Qazaqstannan 6 mln adam turatyn 7 aımaq) shekaradan kedendik rásimdersiz erkin ótedi.
Almaty qalasynda 2009 jylǵy 19 jeltoqsanda ótken beıresmı sammıt barysynda Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı prezıdentteri Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý jónindegi 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyn bekitti.
BEK, bul – kásipkerlerge taýarlaryn erkin satýmen qatar, qyzmet kórsetý, elektr jetkizý, kólik jáne baılanys salalary boıynsha ózara áriptestik ornatýǵa múmkindik beretin biryńǵaı naryq. Birtutas ekonomıkalyq keńistikte ekonomıkany, salyq, qarjy jáne keden saıasatyn retteýdiń tıimdi biryńǵaı tetigi jumys isteıdi.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý týraly kelisimge 2014 jyldyń 29 mamyrynda elordada Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı prezıdentteri qol qoıdy. Atalǵan kelisimdi qatysýshy memleketter ratıfıkasııalap, sonyń nátıjesinde EAEO 2015 jyldyń 1 qańtarynan jumys isteı bastady.
Kelisimge sáıkes EAEO sheńberinde taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń, kapıtaldyń jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysy, ekonomıka salalarynda úılestirilgen, kelisilgen nemese biryńǵaı saıasat júrgizýi qamtamasyz etiledi.
EAEO-nyń negizgi maqsattary – múshe memleketter halqynyń ómir súrý deńgeıin arttyrý múddesine oraı olardyń ekonomıkalarynyń turaqty damýy úshin jaǵdaı jasaý, taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń, kapıtaldyń jáne eńbek resýrstarynyń biryńǵaı naryǵyn qalyptastyrý, sondaı-aq jahandyq ekonomıka jaǵdaıynda ulttyq ekonomıkalardy jan-jaqty jańǵyrtý, kooperasııalaý jáne olardyń básekege qabilettiligin arttyrý.
Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń ońtaılandyrylǵan sharttyq-quqyqtyq bazasy EAEO týraly kelisimge negiz boldy. Sondaı-aq EAEO kelisimi Dúnıejúzilik keden odaǵy men basqa da halyqaralyq uıymdardyń erejelerine sáıkes jetildirildi.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy Eýrazııa keńistigindegi ıntegrasııalyq úderisterdi damytý boıynsha jáne HHI ǵasyr tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa boldy.
Zamanaýı ekonomıkalyq ıntegrasııalyq qurylymdar – EýrAzEQ, Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik jáne EAEO – «Eýrazııalyq ıntegrasııa» jobasyn iske asyrýdyń negizgi quraldary sanalady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ortaq energetıkalyq naryǵy
Álemdik energetıka búginde damýdyń jańa satysynda tur. Ol ıntegrasııalyq úderisterdi kúsheıtý, energııa óndirisi salasyndaǵy jańa tehnologııalardy damytý, sondaı-aq energııa tasymaldaýdyń jańa baǵyttarynyń paıda bolýy arqyly sıpattalady.
Osyndaı jaǵdaıda EAEO-ǵa múshe memleketter úshin energetıkalyq qaýipsizdik máseleleri aıryqsha mánge ıe. Bul oraıda ulttyq ekonomıkalardy jáne áriptes elderdi elektrmen úzdiksiz ári sapaly qamtamasyz etý mindetin oryndaý mańyzdy.
2015 jyl Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń ortaq energetıkalyq naryqtaryn qalyptastyrýdyń mańyzdy kezeńi boldy. Naqtylaı aıtqanda, EAEO ortaq naryǵynyń energetıka, gaz, munaı jáne munaı ónimderi boıynsha úsh tujyrymdamasy ázirlendi.
2015 jyldyń mamyr aıynda EAEO-nyń biryńǵaı elektr energetıkalyq naryǵyn qalyptastyrý tujyrymdamasy bekitildi, al 2016 jylǵy jeltoqsanda EAEO-nyń ortaq elektr energetıkalyq naryǵyn qalyptastyrý baǵdarlamasy qabyldandy.
EAEO-nyń munaı jáne munaı ónimderiniń ortaq naryǵyn qalyptastyrý 2016 jyldyń mamyr aıynda maquldanǵan Odaqtyń munaı jáne munaı ónimderi ortaq naryǵyn qalyptastyrý tujyrymdamasyna jáne 2018 jylǵy 6 jeltoqsandaǵy ortaq naryqty qalyptastyrý baǵdarlamasyna sáıkes júzege asyrylady.
Taıyr MANSUROV,
Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi (1994–2002 jj.),
EýrAzEQ-tyń bas hatshysy (2007–2015 jj.)
