Negizgi tujyrym nede?
Zertteý avtorlarynyń paıymdaýynsha el ishindegi tulǵalyq ártúrlilik neǵurlym joǵary bolsa, onyń ekonomıkalyq áleýeti de soǵurlym joǵary bolady.
Uzaq ýaqyt boıy ekonomıster keıbir elderdiń turaqty ósimge qol jetkizýin, al basqalarynyń toqyraýǵa ushyraýyn ınstıtýttarmen, resýrstarmen jáne ashyqtyqpen túsindirýge tyrysty. Biraq bul túsindirmeler tolyq kórinisti ashyp kórsete almaıdy.
Zertteý máseleni tereńirek – jeke tulǵa deńgeıinde qarastyrýdy usynady. Sebebi ekonomıka – bul adamdardyń kúndelikti qabyldaıtyn sheshimderiniń jıyntyǵy. Eger qoǵamdaǵy adamdardyń oılaý tásili birkelki bolsa, júıe ıkemdiligin, beıimdelý qabiletin jáne ınnovasııa áleýetin joǵaltady.
Negizgi ıdeıa – eldiń ortasha «psıhologııalyq beınesi» ǵana emes, qoǵam ishindegi tulǵalyq aıyrmashylyqtardyń ózi mańyzdy. Osyny ólsheý úshin avtorlar jańa kórsetkish – Jahandyq tulǵalyq ártúrlilik ındeksin (GPDI) engizedi. Bul ındeks adamdardyń minez-qulyq jáne oılaý erekshelikteri boıynsha qanshalyqty aıyrmashylyqqa ıe ekenin kórsetedi.
Zertteý nátıjeleri qandaı boldy?
Zertteý «Úlken bestik» tulǵalyq qasıetter modeline negizdelgen. Oǵan jańalyqqa ashyqtyq, jaýapkershilik, ekstraversııa, meıirimdilik jáne emosıonaldyq turaqtylyq kiredi.
Zertteýdiń aýqymy óte keń: 2005–2023 jyldar aralyǵynda 135 elden 760 myńnan astam adamnyń derekteri taldanǵan. Barlyq qatysýshylar 300 suraqtan turatyn IPIP-NEO saýalnamasyn toltyrǵan.
Nátıjeler tulǵalyq ártúrlilik pen ekonomıkalyq damý arasynda naqty statıstıkalyq baılanys bar ekenin kórsetti. Atap aıtqanda, GPDI kórsetkishi jan basyna shaqqandaǵy IJО́ aıyrmashylyǵynyń shamamen 19,9%-yn túsindiredi. Bul dástúrli ekonomıkalyq faktorlardyń áserimen shamalas. Sonymen qatar, bul kórsetkishti modelge qosý túsindiriletin úlesti taǵy 2,8%-ǵa arttyrady.
Qazaqstan jahandyq ekonomıkalyq reıtıngte 36-orynǵa turaqtady
Eń joǵary oń áser ortasha deńgeıdegi ártúrlilik kezinde baıqalady. Al tym joǵary ártúrlilik qoǵamdaǵy úılesimdilikti tómendetip, senimdi álsiretip, shyǵyndardy arttyrýy múmkin.
Zertteý sondaı-aq «tulǵalyq klasterlerdi» bólip kórsetedi. Mysaly, «lıderler», «novatorlar», «strategter», «úılestirýshiler» sııaqty tıpter bar. Tabysty ekonomıkalarda bir tıptiń basymdyǵy emes, osy toptardyń teńgerimdi úılesimi mańyzdy ról atqarady.
Mıkrodeńgeıdegi derekter de osyny rastaıdy: tulǵalyq quramy ártúrli komandalar (mysaly, startaptar) birtekti toptarǵa qaraǵanda 8–12 ese tabysty bolady.
Teorııalyq turǵydan alǵanda, bul zertteý adamı kapıtal uǵymyn keńeıtedi. Endi oǵan tek bilim men daǵdylar ǵana emes, sonymen qatar psıhologııalyq ártúrlilik te kiredi. Bul faktor ınnovasııany, beıimdelýdi jáne ekonomıkanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi.
Praktıkalyq turǵyda bul nátıjeler memlekettik saıasatqa jańa baǵyt usynady. Iаǵnı, tek bilikti mamandardy tartý emes, ártúrli oılaıtyn adamdar ózara árekettesetin orta qalyptastyrý mańyzdy. Buǵan kreatıvtilik pen synı oılaýdy damytatyn bilim berý júıesi jáne ártúrli komandalardy qoldaý jatady.
Shekteýler men erekshelikter
Sonymen qatar zertteýdiń shekteýleri de bar. Derekter erikti túrde jınalǵan jáne aǵylshyn tilindegi saýalnamalarǵa negizdelgen, bul belgili bir aýytqýlarǵa ákelýi múmkin. Sondaı-aq sebep-saldar baılanysy tolyq anyqtalmaǵan. Ártúrlilik ósimdi qamtamasyz ete me, álde damyǵan elder ártúrliliktiń qalyptasýyna jaǵdaı jasaı ma? Bul suraq ashyq kúıinde qalyp otyr.
Jalpy alǵanda, zertteý tulǵalyq ártúrliliktiń ekonomıkalyq damýda mańyzdy, biraq buryn jetkilikti baǵalanbaǵan faktor ekenin kórsetedi. Ol ekonomıka men psıhologııanyń toǵysyndaǵy jańa ǵylymı baǵyttyń negizin qalaıdy.
Negizgi qorytyndy: ekonomıka tek ınstıtýttar men resýrstarǵa ǵana emes, adamdardyń ártúrli oılaý tásilderine de táýeldi. Dál osy ártúrlilik qoǵamnyń damý jáne ınnovasııa jasaý qabiletin aıqyndaıdy.
