«Bolashaq» baǵdarlamasynyń tóńireginde talaıdyń kókeıinde túrli saýaldar bar. Solardyń alǵashqysy ótken men búgindi salystyrýdan, keshegi kúnge kóz tastap, bolashaqty boljaýdan bastalady. Burynǵymen salystyrǵanda «Bolashaq»-tyń grant sany áldeqaıda azaıdy. Máselen, 2005-2006 jyldary 2 574 adamǵa grant taǵaıyndalsa, bıyl 555 stıpendııa josparlanǵan. Dese de, bul ekinshi jaǵynan úmitkerler sanynyń kemýimen baılanysty shyǵar degen oı keledi. Sebebi qazir óz betimen oqýǵa attanatyndardyń qatary kóp. «Bolashaq» baǵdarlamasyna jaýapty Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń prezıdenti Janbolat Meldeshov: «Basqa múmkindikter bolǵan saıyn olarda tańdaý da kóbeıedi. Alaıda «Bolashaq» baǵdarlamasyna úmitkerler sany da, azamattardyń oqýǵa yqylasy da kemigen joq. Buryn da 1 orynǵa 4-5 adam talasqan, qazir de solaı», deıdi.
Ortalyq ókiliniń málimetinshe, osyǵan deıin barlyǵy 431 adam stıpendııasyn almaǵan. Onyń ishinde qoly jetpegen 287-si oqý úlgeriminiń tómendiginen, 67-si elde eńbek ótilderin ótemegender nemese mamandyǵyna saı jumys istemegender. Al 77-si óz erkimen stıpendııadan bas tartqan. Olardyń bári aqshany bıýdjetke qaıtardy delik, alaıda stıpendııany alyp, ýnıversıtette oqı almaı, tek til úırenýmen shektelip, elge qaıtyp kelgender de bar. Ondaı jaǵdaıda memlekettiń aqshasy qaıtaryla ma? «Bilim shetelge barǵannan emes, tek qana eńbekpen keledi», degen J.Meldeshovtiń aıtýynsha, oqı almaǵandardyń sany 1 paıyzǵa da jetpeıdi. Olarmen arnaıy saýaldama júrgizilgende, kópshiligi shetelde de qazaqtardy izdep taýyp, solarmen aralasyp, shet tilin jetildire almaǵany belgili bolǵan. 400-den asa adam oqı almaı qaıtyp kelgen. 9 mlrd-ǵa jýyq qarjynyń 4 mlrd-sy memleketke qaıtaryldy. Qalǵany qaıtarylyp keledi.
«Bolashaqtyń» bir túlegi Nur-Sultan irgesindegi aýylda jumys isteıdi. Endigi eki jylda eńbek ótilin ótep bitedi. Iri, meıli shaǵyn qalalardyń janyndaǵy aýyldardyń jaǵdaıyn shalǵaıdaǵy eldi mekendermen salystyrýǵa kelmeıdi. Onda sapaly turmaq, múlde maman jetispeıtin jaıttar jeterlik. Osyndaıda «pysyqtardy» aqıqatynda aqsap turǵan alystaǵy aýyldardy kóterýge jiberse jón edi deısiń. Osy jóninde ortalyq basshysy: «Bul ispen aınalysatyn arnaıy departament qaı óńirge qandaı maman keregin zertteıdi, sol arqyly jiberip otyrady. Qala irgesindegi aýylda jumys ótilin ótep jatqan adamǵa kelsek, zańǵa qarsy shyǵa almaımyz. Ol – qujat boıynsha aýyl, onyń aýdany, oblysy bar. Sondyqtan oǵan ózgeris engizý qolymyzdan kelmeıdi», dedi.
Eldegi eńbek naryǵynda suranysta joq mamandyqtardy oqyp kelip, óz salasynda jumys tappaı sandalyp júrgen túlekter taǵy bar. Amalsyzdan basqa jumysqa bas suǵady. Keıde sanaly túrde tabylyp turǵan jumystan bas tartady. Nege? Tabysy jaqsy. Al bul máseleniń mánisin J.Meldeshov: «Suranysta joq mamandyqtardy oqıtyndar, sodan kelip jumys tappaıtyndar bar. Bul – problema, jasyrmaımyz. Ondaıda alǵan mamandyǵyna jaqyn salada bolýyn qadaǵalaımyz. Bir «Bolashaq» túlegine 3-4 jumys berýshi tur. Demek, olar qandaı jaǵdaıda da suranysqa ıe», dep túsindirdi.
«Bolashaqpen» shetelden dıplom ǵana emes, tájirıbe alyp kelýge de múmkindik bar. Biraq bir qyzyǵy taǵylymdamadan ótýge baryp, óz betinshe jumys istep qaıtatyndar jıi kezdesedi eken. Oǵan bir sebep – taǵylymdamanyń sońynda emtıhan ne test sekildi eshbir synaq bolmaıdy, ıaǵnı erkinsiń. Osy oraıda taǵylymdamanyń ornyna Phd sanyn arttyrǵan áldeqaıda tıimdi sekildi oı keledi. «Taǵylymdamaǵa bıýdjetten bólinetin stıpendııa sanyn azaıttyq. Bul baǵyt boıynsha attanǵandar sany tek 10 paıyzdy quraıdy. Burynǵydaı praktıkalyq emes, ǵylymı baǵyttaǵy taǵylymdamadan ótýge ǵana jiberiledi. Taǵylymdama talaptary qatańdatyldy», deıdi J.Meldeshov.
Bıyl Vengrııa qazaqstandyq talapkerlerge 200 grant bólip otyr. Bul týraly óz oıymen bólisken Majarstannyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Andrash Baranı ótken jyldyń aqpan aıynda Býdapeshtte alǵash ret ótken Qazaqstan men Majarstan rektorlarynyń forýmynda 20-dan astam sharttar men memorandýmǵa qol qoıylǵanyn aıtty. Alǵashqy ýnıversıtet irgetasy 1367 jyldary qalanǵany men Nobel syılyǵyn ıelengen 14 vengr laýreatty alǵa tartqan A.Baranı myrza: «Bıylǵy stıpendııalyq baǵdarlamaǵa 1000-nan astam ótinish berildi. Suranysqa saı grant sanyn 200-den 250-ge arttyrý josparda bar», deıdi.
«Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri jıǵan bilimin qanshalyqty paıdalanyp júr? Osy suraqqa jaýap bergen N.K. degen azamat ıgergen ilimin elde tolyq qoldana almaı júrgenin jetkizdi. Onyń oıynsha, qoǵam halyqaralyq deńgeıde bilim alyp kelgen jastardan úlken ózgeris, qubylys, damytý, reforma kútedi. Alaıda kútken nátıje bola bermeıdi. Onyń sebebin Adam resýrstaryn basqarý mamandyǵy boıynsha magıstratýrany bitirip kelgen keıipkerimiz: «Biz tájirıbeni emes, teorııany alyp kelemiz. Laıyqty nátıje bolýy úshin ortalyq «Gýgl», «Maıkrosoft», «Shevron», «Mersedes» sekildi sheteldik kompanııalarda tájirıbeden ótýdi qamtamasyz etýi qajet», deıdi. Bitirýshiniń aıtýynsha, bilimdi barlyq jerden alýǵa bolady, al tájirıbe – bárinen qymbat. «Teorııa alǵanymmen, praktıka alýǵa joba múmkindik bermedi. Sheteldik kompanııalar bitirgen kezde kóp shaqyrdy. Al eldegi eńbek ótilimdi ótep bolǵan soń barýǵa, tájirıbede kórgenimdi keıin elge alyp kelýge bolady. Biraq Qazaqstandaǵy tájirıbemen shetelde sapań birden túsedi», deıdi ol.
Saıasat Nurbektiń avtorlyǵymen shyqqan 2014 jylǵy zertteý jınaǵynda ınjenerlik-tehnıkalyq salada 35,10 paıyz, áleýmettik-gýmanıtarlyq salada 18,73 paıyz, medısınada 4, 35 paıyz stýdent bilim alǵany kórsetilgen. Al ortalyqtyń jasaǵan sońǵy zertteýlerine súıensek, túlekterdiń 53 paıyzy áleýmettik-gýmanıtarlyq salada, 38 paıyzy ınjenerlik-tehnıkalyq salada, 7 paıyzy medısınada, 2 paıyzy shyǵarmashylyq boıynsha oqyp kelgen. Iаǵnı, gýmanıtarlyq baǵytqa kóp kóńil bólingen. Soǵan saı bitirýshilerdiń 40 paıyzy ekonomıkalyq sektorda eńbek etetini aıtylady. 20 paıyzy bilim men ǵylymda, 7 paıyzy medısına salasynda jumys isteıdi. Túlekterdiń tórtten bir bóligi – iri kompanııalar men memlekettik mekemelerdiń top-menedjerleri. Júzdegen «Bolashaq» túlekteri ǵylymı-zertteýler júrgizip, ınjenerlik, mádenıet, densaýlyq, bilim berý salasynda taǵy 100-ge jýyq áleýmettik jobalardy júzege asyrǵan. 2000-ǵa tarta múshesi bar «Bolashaq» túlekteriniń qaýymdastyǵy osy derekterdi dáıekteı túsedi. Atalǵan uıymnyń atqarýshy dırektory Laýra Demesin bitirýshilerdiń bıýdjetten bólingen shyǵyndy óteýge atsalysyp jatqanyn aıtady. «Biz 6-7 jyl ishinde memleketten esh qarajat almaı, demeýshiler tartý arqyly Gollıvýdtiń 27 kınosyn qazaq tiline aýdardyq. Bul bir ǵana joba, túlekter barlyq salany damytýǵa úles qosyp, ıgi ister atqaryp keledi», deıdi ol.
Ward Howell halyqaralyq zertteý uıymy Qazaqstan naryǵyndaǵy kompanııalardyń básekege qabilettiligin anyqtaý maqsatynda 2015 jyly zertteý júrgizgen. Sonda «Bolashaq» túlekteriniń 80 paıyzǵa jýyǵy ekonomıkalyq nemese bıznes salasynda emes, memlekettik qyzmette júrgeni aıtylǵan. Bir stıpendıanttyń oqyp kelýine bıýdjetten, mysaly, Anglııanyń magıstratýrasyn bitirýge 50 268 AQSh dollary, teńgege shaqqanda shamamen 18-26 mln bólinetinin esepke alsaq, ketken shyǵyndy qaıtarýǵa qaı sala kóbirek múmkindik beredi?
Túlekterdiń kelgennen keıingi eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıy alǵashqy, eń kóp degende, 5 jylda ǵana esepke alynady. Osy esep boıynsha olardyń qaı salada, qandaı qyzmette jumys istep jatqany anyqtalady. Alaıda bitirýshilerdiń shetelden jınaǵan qoryn, bilimin qoǵamǵa, elge qalaı, qandaı dárejede berip nemese ózgeris engize alyp jatqanyna zertteý júrgizilmeıdi. Bul «Bolashaq» bizge ne berdi?» dep bastalatyn baǵdarlama aınasyndaǵy túrli suraqtarǵa beriletin tushymdy jaýapqa tosqaýyl bolyp turǵandaı.
Balasyn bar malyn satyp oqytatyn búgingi qazaqta «Bilimge salynǵan ınvestısııa eselep qaıtady» degen túsinik bar. Eldik saıasat ta osy bir qarapaıym uǵymnan bastaý alǵan. 20 jyl buryn bitirgen túlek reforma engize alatyn pármeni bar qyzmetke endi ǵana kelgenin eskersek, eselep qaıtýdyń aýyly áli alys-aq.
