Qazaq termınologııasy: búgini men erteńi

Is-sharaǵa Parlament depýtattary, Prezıdent Ákimshiligi men Premer-Mınıstr Keńsesiniń jaýap­ty qyzmetkerleri, Úkimet janyn­daǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń músheleri, Qazaq tili álipbıin latyn grafıka­sy­na kóshirý jónindegi Ulttyq ko­mıssııa janyndaǵy jumys top­tary­nyń músheleri, jetekshi ǵalym­dar, memlekettik organdardyń qyz­metkerleri, ulttyq kompanııa­lar men BAQ ókilderi qatysty. Ǵy­ly­mı-tájirıbelik konferensııa­ ba­ry­­synda qatysýshylar otandyq ter­mı­nologııanyń mańyzdy máselelerin keńinen talqylady.

Otyrysty ashqan Májilistiń áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń hatshysy Beıbit Mamraev elimiz­diń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq ma­qalasyndaǵy  qoǵamdyq sanany jań­ǵyr­tý ıdeıalary barsha qazaq­standyqtar tarapynan keń qoldaý taýyp, jalpy ulttyq rýhanı órleýge jol ashqanyna toqtaldy. «Usynǵan ıgi bastamalary – qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qazirgi qazaq termınologııasyn odan ári damytýmen tikeleı baılanysty. Elbasymyz «Eger biz qazaq tili ǵumyrly bolsyn desek, ony jónsiz termınologııamen qıyndatpaı, qazirgi zamanǵa laıyqtaýymyz qajet. Termınologııa turǵysynan qazaq tilin halyqaralyq deńgeıge jaqyndatý kerek», degen bolatyn. Shynynda da qazaq tilindegi termınderdi qalyptastyrý jáne be­kitý prosesin jetildirý qajettigi týyn­dap otyrǵandyǵy daýsyz. Oǵan ǵylymı jáne shyǵarmashylyq ıntellıgensııa ókilderi, jetekshi ǵalymdar, tiltanýshylar men jaýapty organdar belsene atsalysýǵa tıisti. Mundaı jumys júıeli negizde júrgizilgeni jón», dedi B. Mamraev. 

О́z kezeginde sóz alǵan A.Baıtur­syn­uly atyndaǵy Til bilimi ınstı­týtynyń dırektory Erden Qajy­bek,­ ǵalym-termınolog, professor Sherýbaı Qurmanbaıuly zama­naýı termınderdi qalyptastyrý qa­ǵı­dattaryna, salalyq termınderdi biriz­den­dirý men júıeleý máselelerine basa nazar aýdaryp, jańa qazaq álip­bıi negizinde termınderdi qoldaný aıa­syn odan ári keńeıtý qajettiligine toqtaldy.

«Qazirgi qazaq termınologııasynyń ózekti máseleleri» degen taqyrypta baıandama jasaǵan Sh. Qurmanbaıuly bul saladaǵy birinshi kezekte at­qa­rylýǵa tıisti jumystar men sheshimin tap­paǵan máseleler jóninde aıtyp ótti. «Bul turǵydan kelgende eki má­se­lege erekshe mán berý qajet dep oı­laımyz. Birinshiden, termınologııa damýynyń baǵyt-baǵdaryn belgilep otyratyn ǵylymı kadrlardyń, ási­rese termın jasaýǵa mashyqtanǵan, ter­mınologııalyq jumystardy kási­bı turǵydan júr­gizýge quzyretti prak­­tık ter­mın maman­darynyń jet­ki­­liksizdigi men ol­ardyń osy is­tiń basy-qasynda bolmaýy, ózderi ma­man­danǵan ispen tikeleı aınalys­pa­ýy. Ekinshiden, termınologııalyq jumystardy res­pýblıkalyq deńgeıde júıeli túr­de úılestire otyryp, joǵary kási­bı deńgeıde júrgizilmeýi. Qazaq ter­mı­nologııasynyń sheshimin tappaı jatqan ózge máseleleriniń bári osy eń bas­ty eki máseleni durys sheship, jolǵa qoımaýdan týyndap otyr deýge bolady», dedi ol.

Pikir alysý barysynda aýdarma salasyndaǵy qordalanǵan máselelerge de basa nazar aýdaryldy. Atap aıt­qanda, Joǵarǵy sottyń sýdıasy Baǵ­lan Maqulbekov, Májilis depýtaty Asylbek Smaǵulov, Májilistiń redaksııalaý jáne aýdarma bóliminiń meń­gerýshisi Dáýitáli Omashuly zań jo­balaryndaǵy jumystardyń sapasyna yqpal etetin zańnama termınderi men uǵymdarynyń dál aýdarylmaý faktilerin atap ótti. 

Elimizdegi tanymal ǵalymdar at­sa­lysyp jatqan «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn iske asy­rý barysyndaǵy Ulttyq aýdarma bıýrosynyń tájirıbesi týraly Raýan Kenjehanuly aıtyp berdi. «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn iske asyrý úshin úkimettik emes jáne kommersııalyq emes negizde ju­mys isteıtin «Ulttyq aýdarma bıýrosy» quryldy. Bıýronyń úıles­ti­rýimen iske asyp jatqan aýqymdy ǵylymı aýdarma jumysy qazaq ti­linde jańa oqýlyqtar daıyndap, jo­ǵary mektep mazmunyn túbegeıli túr­de jańartýmen qatar qazaq aýdarma mektebiniń kúsheıip, sonyń ishinde búgin sóz bolyp otyrǵan termınologııa máselelerin naqty, praktıkalyq tur­ǵydan qaraýǵa negiz boldy», dedi ol.

Latyn grafıkasyna kóshý barysynda termınderdi til zańdylyqtaryna sáıkes engizýdiń negizgi baǵyttary týraly A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Termınologııa bó­liminiń meńgerýshisi Qarlyǵash Aı­darbek, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń ǵalym-hatshysy Gúlfar Mamyrbekova óz pikirlerimen bólisti.

О́z kezeginde sóz alǵan Májilis de­pýtaty Saýytbek Abdrahmanov aq­parattyq keńistikte jańa termınderdi durys qoldanýdaǵy jýrnalısterdiń jaýapty mindetine basa nazar aýdardy. Sonymen qatar konferensııa­ny birlese uıymdastyrýshy retinde Til saıasaty komıtetine Úkimet be­kitken qazaq tili álipbıin latyn gra­fıkasyna 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen kóshirý jónindegi is-sharalar josparyn der kezinde jáne sapaly oryndaý máselesin nazardan tys qaldyrmaýdy usyndy. «Termınniń negizgi erekshe­lik­te­ri mynalar: birinshiden, júıeliligi, ekin­shiden, defınısııasy, ıaǵnı ǵy­ly­mı anyqtamasy, úshinshiden, mono­semııalyǵy, ıaǵnı ártúrli maǵy­na týdyrmaıtyny, tórtinshiden, eks­pressııanyń bolmaýy, ıaǵnı sezimge erik bermeýi, besinshiden, stıldik beı­taraptylyǵy. Termınjasam isin­­de osy talaptar saqtalýy min­det­ti. Bir uǵymdy birneshe sózben qa­tar jetkizý tildi dálsizdikke uryn­dyr­maı qoımaıdy. Mundaı dálsizdik ha­lyqaralyq qujattarda, ártúrli is­kerlik mámilelerde, múlikti kepilge qoıýǵa, satýǵa, tartý etýge qatysty no­tarıýs qaǵazdarynda, adam taǵdy­ryn sheshetin qylmystyq ister anyq­ta­malarynda, sot sheshimderinde túsin­bestikke, tipti daýǵa soqtyrýy da múmkin. Ásker jáne qorǵanys sa­lalarynyń termınderinde buǵan atymen jol berýge bolmaıtyny belgili» dep atap ótti depýtat S.Abdrahmanov.

«Egemen Qazaqstan» respýblı­ka­lyq gazeti» AQ basqarma tór­aǵasynyń orynbasary – bas re­daktor Aıbyn Shaǵalaq qazaq bas­pa­sóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstan» ga­zeti qazirgi kezde gazettiń bir betin júıeli túrde jańa álipbımen shy­ǵaryp jatqanyna toqtaldy.  «Basty maqsat – jańa álipbıge jurt­shy­lyq­tyń kózin, boıyn úırete berý. Bul qadam qalyń oqyrman tarapynan jaqsy qabyldanyp, kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Jalpy bizdiń basylymnyń bir betin latyn álipbıimen berý isinde 4 áripke – Iý, I, i jáne S áripterine qatysty azdaǵan irkilis týatyny bolmasa, tutastaı alǵanda, gazettiń óndirisine jaýapty qyzmetkerlerdiń aldynan asa bir úlken qıyndyq kezdesip otyrǵan joq», dedi.