Asan Qaıǵy – babamyz jaıly biz ne bilemiz?

Dúısenbi, 2 qańtar 2012 0:05

«Asan Qaıǵy Sábıtuly (XIV ǵasyrdyń aqyry, XV ǵasyrdyń basy) memleket qaıratkeri, aqyn, jyraý, bı, fılosof, Kereı men Jánibek handardyń aqylshysy bolǵan. Ákesi Sábıt Aral óńiriniń Syrdarııa jaǵasyn meken etken» – dep jazylǵan. Qazaqstan ulttyq ensıklopedııasynda.

Dúısenbi, 2 qańtar 2012 0:05

«Asan Qaıǵy Sábıtuly (XIV ǵasyrdyń aqyry, XV ǵasyrdyń basy) memleket qaıratkeri, aqyn, jyraý, bı, fılosof, Kereı men Jánibek handardyń aqylshysy bolǵan. Ákesi Sábıt Aral óńiriniń Syrdarııa jaǵasyn meken etken» – dep jazylǵan. Qazaqstan ulttyq ensıklopedııasynda.

Al, Aral óńiriniń tól perzenti, aqyn Zeınolla Shúkirov óziniń «Syr boıy» romanynda,el arasyndaǵy ańyz áńgime jelisi boıynsha «Sartaı batyr Asan Qaıǵynyń altynshy urpaǵy, babasy Qosqulaq bı Saýrandy bılep, Aqnazar hannyń senimdi sardarlarynyń biri bolsa kerek. О́z ákesi Baıjan bı Hıýa hanynyń tóbe bıi bolypty» – dep jazady. Sonymen qatar, osy romanda «Asan Qaıǵy, Sherǵutty, Qarǵa boıly Qaztýǵan Shora hanǵa sálem bere kelip, Hantórtkúldiń basynda keńes qurady. Tórt han bátýany bir jerge qoıa almaı tarasady. Qaztýǵan izine ergen jurtty bastap Horezm jurtyna qaraı jón tartady. Sherǵutty eski qonysy Aq Jaıyqqa kóshedi» – dep jazǵan.

Aqyn Z. Shúkirovtyń romanynda keltirilgen bul derekter muraǵattyq derektermen naqtylanbaǵan. Degenmen, jazba ádebıetiniń ózi aýyz ádebıetiniń negizinde damydy emes pe?! Z. Shúkirov Aral óńirindegi kónekóz qarııalardan estigenin jazǵan. Aral óńirinen shyqqan ózge jazýshylar da Asan Qaıǵy týraly eshqandaı maǵlumat joq . Aqynnyń bul ańyzdy ári qaraı damytyp jazýǵa, muraǵattyq derektermen salystyrýǵa densaýlyǵy jaramaǵanyn ádebıet súıer qaýymnyń biletinine shúbám joq. Z. Shúkirov jazǵan osy Asan Qaıǵy týraly ańyzdyń birneshe nusqasy Aral óńirinde saqtalǵan. Sonyń kýásindeı, joǵarydaǵy keltirilgen jer attary da áli kúnge solaı atalady.

Men, ózim «Myń bala» jasaǵyn bastaǵan qolbasshy on bes jasar Sartaı batyr týraly izdenip, jazyp júrgenime kóp boldy. Sartaı batyr, onyń arǵy atasy Asan Qaıǵy týraly toǵyz jasymda aýyl aqsaqaly Orynbetten estip, keıin ákem Keńes bul áńgimelerdi qaıtalap aıtyp, qulaǵymda óshpesteı etip qaldyrdy. Osy kúni Sartaı batyr týraly ańyzǵa aınalǵan áńgimelerdi muraǵattyq jazba derektermen salystyrǵanda, sol aıtylǵan ańyz áńgimelerdiń shyndyq ekenine kózim jetti. Estigen qulaqta jazyq joq deıdi emes pe, olaı bolsa, aýyl aqsaqalynyń Asan Qaıǵy týraly aıtqandaryn oqyrman qaýymǵa jazyp jetkizýdi jón kórdim. Ol úshin meni eshkim sókpes dep oılaımyn.

Eski áńgime jelisi boıynsha, ákesi Álimge myń aq boz úı tiktirip, barsha qazaqqa as beretin balasy Jamanaq kórinedi. Jamanaq atamyz malyna salǵan H (qos shek) tańbasyna baılanysty «Shekti» atalyp, odan taraǵan urpaqtar da sol tańba atymen elge tanylǵan – dep aıtylyp ta, jazylyp ta júr.

Jamanaqtan (Shekti) – Shyńǵys, О́ris, Báýbek taraıdy. Jamanaqtyń úlkeni Shyńǵys týmysynan zerek, alǵyr, boıyna qasıet daryǵan jáne soǵan sáıkes óte baı bolǵan kórinedi. Qyzylqumdy qysqy qonysy etip, jaz jaılaýǵa Qaraqum arqyly Yrǵyz, Torǵaı, Or, Túmen, Orynborǵa qaraı kóshedi eken. Shyńǵys óziniń óletinin kúnilgeri bilip, aldyn-ala eldi jıdyryp, sadaqa beredi. Sadaqa sońy kúres, kókpar tartý, at báıgesine jalǵasyp, ulan asyr toıǵa ulasady. Toı aıaqtalysymen Shyńǵys el jaqsylaryn óziniń aq boz úıine jınap, ákeden ózine mıras bolyp qalǵan dúnıe-múlikti, tórt túlik maldy bóledi. Babańnyń kózi edi dep, Jamanaqtan qalǵan qońyraýly qara qobyzdy, kón sadaqty qoramsaǵymen aq býranyń ústindegi qorjynnyń eki basyna saldyryp, tórt túlik maldan enshisin bólip Jaqaıymnan týǵan on alty jasar nemeresi Qorasanǵa beredi. «Sóıler sózge sheshen, quralaıdy kózge atar mergen» – túbi osydan shyǵady degen eken. О́zi kıgen aq saýyty men naızasyn, shoqparyn Aqshýlan atty tulparymen qosa ortanshy nemeresi Bólekke (Shyńǵystyń taýyp alǵan balasy Qalýdan týǵan) berip, «aıtqanynan qaıtpaıtyn ójet, shenine jaý jolatpas batyr bolady»- degen eken. О́zi mingen Aq monshaq atty tulparyn, beline taqqan qanjary men qylyshyn tórt jastaǵy kishi nemeresi Toǵanǵa berip «qıqý shyqsa namysy qozatyn, eregisken dushpanǵa esesin jibermeıtin er bolady» – dep kóregendik tanytqan. Qalǵan maldy inileri О́ris pen Báýbekke, balasy Jaqaıymǵa teń bólip beredi. Sadaqaǵa qatysqan óziniń zamandastaryna, aǵaıyndaryna, týys-jekjattaryna at mingizip, shapan jaýyp barlyǵynyń kóńilin tapqan eken – deıdi. Osydan keıin kóp uzamaı Shyńǵys erte dúnıe salady da shańyraqta qalǵan Jaqaıym aǵa balasy atanady. El-jurt Shyńǵys atamyzdyń kóripkeldigine tánti bolyp qarapaıym adamdyq, azamattyq isterine rızalyq tanytyp «shynymen peıili baı adam eken» – dep, keıingiler Shyńǵysty – Shynbaı (ol bara-bara Shymbaı) atandyrypty. Qyzylqumdaǵy Shyńǵys jaılaǵan qonys «Shymbaı» atalyp, keıinnen qala bolypty deıdi. Balasy Jaqaıymdy da kónekóz qarttar: «túsinde Qydyr babany úsh ret kórip , batasyn alǵan» – dep aıtyp otyratyn.

Jaqaıymnyń báıbishesinen Qorasan /Asan Qaıǵy, Aqbýra/ Qyzylqumda týǵan kórinedi. Azan shaqyryp atyn Qorasan qoıǵanymen, keıin Asan, Aqbýra atanýyna onyń jeńgeleri men shesheleri sebepker bolǵan kórinedi. Qorasan aty áýlıeniń aty bolǵandyqtan, onyń atyn dál atamaı qazaq halqynyń mentalıtetine sáıkes Asan dep, keıin atasynyń aqbýra syılaǵanyn eskerip Aqbýra ataýy da ábden múmkin.

El aýzynda, batyrlar jyrynda Qorasan áýlıege sıynǵanda aıtylatyn óleń joldary bar. Halyqtyń bul áýlıege senim-nanymy áli kúshin joımaǵan. Mysaly, Qobylandy batyr jyrynda:

«Áýlıe qoımaı qydyryp,

Etegin sheńgel sydyryp,

Jeti pirge tanysqan

Áýlıege at aıtyp,

Qorasanǵa qoı aıtyp

Qabyl bolǵan tilegi

Jarylǵandaı júregi» – deıdi.

Al, ekinshi áıelinen týǵan Toǵan – Toqbaı kóliniń jaǵasynda týǵan deıdi. Ol kezde Toqbaı, Shuqyrkól, Sarykól, Jaryqkól, Saryoı, О́zekqaq, Qotankól, Úlken Saryoı Aral teńizine, ne bolmasa Qamystybas kóline qosylmaı árqaısysy jeke-dara tabıǵı toǵan bolyp turǵan deıdi. Keıin Toqbaıdan basqasy tartylyp, keýip qalǵan kórinedi. Jaqaıym atamyzdyń úshinshi áıelinen taraǵan keıingi balalary Aǵys, Kógis, Aq Jaıyq, Edil ózenderiniń boıynda týsa kerek. Sebebi, sol ýaqyttarda Aqsaq Temir joıqyn shabýyldar jasap, bar eldi jaýlap alyp jatqanynan seskengen Jaqaıym baı elin Orynbor asyryp, Qazan mańyn jaılaǵan kórinedi. Jaqaıym atamyzdyń molasyna qoıylǵan qulpytasy Orynbor qalasynan 70 shaqyrym aryda jatqanyn kórgen aqsaqaldar aıtyp otyratyn. Shyńǵys atamyzdyń aýzynyń dýalylyǵy sonda, nemerelerine kóregendilik tanytyp bergen batalyq sózi, dúnıe múlki men malynyń kózi «Aqbýra, qara qobyz, kón sadaq» segiz urpaǵyna, keshegi Sartaı batyrǵa deıin jetti. Aq monshaq attyń tuqymy Aq qunan tulpar, qanjar men qaıqy qylysh Jylqaıdar batyrǵa deıin jetti. Aqshýlan attyń tuqymy Aqtaban tulpar, aq saýyt, aq naıza men qara shoqpar Baqtybaı batyrǵa deıin jetti – dep aıtyp otyratyn, Orynbet aqsaqal. Endi osy aıtqandaryn jazba derektermen salystyryp kóreıik;

M. Tynyshpaev / Qyrǵyz-qazaq halqy tarıhynyń materıaldary. Tashkent, 1925 j., eńbeginde tómendegideı derekter keltirgen.

Qytaıdyń muraǵattyq málimetterinde VII – ǵasyrda Shý ózeniniń batys betinde Chýmyn, Chýmýngýn taıpalary ómir súrgen. 654 jyly qytaılyqtar Chýmýngýndarǵa shabýyl jasap, astanasyn qıratyp, 30 myńǵa jýyq chýmýngýndardy óltirip, qulaqtaryn kesip alǵanyn jazady. 742-744 jyldary uıǵyrlar men karlýktardyń birikken kúshinen jeńilis tapqan chýmýngýndar batysqa qashqan. Mahmýd Qashǵarı 1073 jyly jazǵan «Túrki tili sózdigi – Dıýanı luǵat-ıt-túrk» pen Shý alqabyndaǵy Balasuǵun qalasynyń turǵyny Iýsýf Has Hadjıb 1069 jyly «Qutty bilik-Qutadǵý bilig» kitaptarynda Shý ózeniniń jaǵalaýynda sol ýaqyttarda chekly taıpasynyń ómir súrgeninen habar beredi.

Qarakesek taıpasy (álimuly, Shómekeı, kete) ejelgi urany – dóıt. Álimniń bir tarmaǵy shekti nemese shekly bolyp atalady. Qashǵardyń ońtústik batysy men Alaı taýynyń shyǵys bóliginde osy kúni qara-qyrǵyzdardyń qarakesek pen dóıt rýlary ejelden birge turyp jatyrǵanyn, týystyqtarynyń baryn jazǵan. Sonymen qatar qarakesek pen dóıt rýlary Kishi júz qazaqtarynda da birdeı kezdesetinin, bul rý attarynyń eki jaqta da bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin jazǵan. 742-744 jyldary uıǵyr men karlýktardyń shabýylynan qarakesekterdiń (álim, shómen, kete) ekige bólinip, bir bóligi Qashǵarııada qalsa, ekinshi bóligi Syrdarııa ózeniniń tómengi saǵasyn, Aral teńiziniń shyǵys betin mekendegenin jazǵan. Budan «qarakesek» pen «shekti» ataýynyń VI ǵasyrdan beri belgili bolǵanyn, VII ǵasyrdyń elýinshi jyldary Syrdyń tómengi saǵasyn, Aral teńiziniń shyǵys betin jaılaǵanynan habardar bolamyz.

B. Zalesskıı “Qazaq saharasyna saıahat”. (Almaty, 1991 j.) eńbeginde «Batyr Shora týraly ańyzda» Qazan shaharynyń mańynda Qara, Tama jáne Jaqaı esimdi úsh batyrdyń ómir keshkeni týraly jazady. Bundaǵy Jaqaıy-Jaqaıym baı ekeni daý týdyrmasa kerek. Bul ańyz bolǵanymen Jaqaıym atamyzdyń atynyń jazba derekte ushyrasqany Qazan mańyn meken etkenine dálel bolatyn qujat.

Uly júz rýlarynda qarakesek, shekti rýlary kezdespeıdi, al orta júzde bar. Orta júzdiń toqal Arǵyny «joǵarǵy shekti» jáne «tómengi shekti» bolyp ekige bólinedi. M. Tynyshpaev óziniń joǵarydaǵy eńbeginde bul ataýlardyń da tańbadan shyqqanyn jazǵan. Arǵyndardyń negizgi tańbasy OO – kóz tańba, al joǵarǵy shekti arǵyn tańbasy – OÓ bylaı belgilengen, tómengi shekti arǵyn osyǵan kerisinshe, ıaǵnı OQ bolyp tańbalanǵan. Orta júz shejireshileri Qotan taıshydan Daıyrqoja (Aqjol bı), odan Meıramsofy týady dep taratady. Osy Meıramsofynyń úsh áıelinen (úsheýi de Kishi júz rýlarynyń qyzdary) bes bala taraıdy.

a) Alshyn Qudys baıdyń qyzy Nurpaıadan – Qýandyq, Súıindik týady. b) Nurpaıanyń jeńgesi jaýgershilik bolyp keıin qaıtalmaı qalǵasyn, Nurpaıa jeńgesin Meıramsofyǵa ózi qosyp, odan – Begendik, Shegendik týady. v) Nurpaıaǵa qyzmetshi bolyp erip kelgen Qarakesek rýynyń qyzy Qarqabattan – Bolatqoja týady. Mine , osy Bolatqojany Arǵyn eli «Qarakesek» ataıdy. Shákárim Qudaıberdiuly /Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi. Almaty, 1991 j. eńbeginde «Kishi júz ishinde bizdiń toqal Arǵyn dep atalatyn sarjetim-shaqshaqtyń násili bar ekeni anyq, biraq kishi júz atalyqtarynyń ishinde anyq aty uqsaǵany joq, olaı bolsa shekti degeni shaqshaq bola ma dep oılaımyn, ıakı arǵyn bolǵan soń qospaǵan ba?» – dep jazady.

Joǵarydaǵy keltirilgen derekterge oı júgirter bolsaq, Qarakesek, Shekti ataýlary Kishi júzde Orta júzdegiden áldeqaıda erte paıda bolǵanyn paıymdaımyz.

Al, Kishi júzdegi «Qyr shektilerinde» úsh kirme rý bar. Olar; Ýaq, Noǵaı, Qyrǵyz. Bular ózderin qabaqpyz, qyr shektisimiz deıdi. Ýaq Qarqaraly jaqtan kóship kelgender. Noǵaı-Qazaqaı degen kisi kelip, sodan ósip-óngen urpaq. Qyrǵyz bular da kóship kelgender –dep jazady J. Dáýrenbekuly, S. Quttybaıuly “Alty Ata Álim” (Almaty, 1992 j.) eńbeginde.

Osyǵan qaraǵanda, Sh. Qudaıberdiuly qyr shektilerindegi ýaqty meńzegen bolar dep oılaımyn. Kishi júz shektileriniń Orta júzge eshqandaı qatysy joqtyǵy daýsyz másele.

Ánes Saraı myrza «Noǵaılynyń rýhanı ómiri» atty eńbeginde Shynbaı, Jambaı, Keńeges shektiniń bir atalary, al shekti shejiresinde Asan Qaıǵynyń (Qorasan, Aqbýra) baılanysy baıqalmaıdy – dep jazady. Bul Álim atalyǵyn, odan taraıtyn Shektini tolyq bilmeıtindikten qate jazylǵan pikir dep oılaımyn. Sebebi, Shektide Shynbaı, Jambaı, Keńeges degen atalar joq. Bul Qaraqalpaq rýlary. Qaraqalpaqtyń ataqty shaıyry Berdaq óziniń óleńmen jazyp qaldyrǵan shejiresinde;

Múıten, Qońyrat, Qytaı, Qypshaq ,

Keńeges, Mańǵyt aqpyshaq

Bárı alty ýryý qaraqalpaq

Úrgenıshtı jaılaǵan eken – dep jazǵan.

Tabysqan Qanatov “Taýelıbaı tarııhynan tam-tým syr” (Nókıs, 1993 j.) kitabynda osyndaǵy 12 baýly Qypshaq arysynan bólinetin Qubaqypshaqty Qurama, Qotyr, Jambaı, Shymbaı, Shabaıly, Jaǵalbaıly, О́teqaıly, Aıyýshy, Oırat, Qyslyq dep toǵyz ataǵa bóledi. Ánes Saraı myrzanyń Jambaı, Shymbaı shekti atalyqtary degenderi osy qaraqalpaqtardyń Qubaqypshaǵynan shyǵyp tur. Al, Keńeges atalyǵyn on tórt rýǵa bóledi. Olar: Qarǵaly, Abaqly, Taraqly, Qaırysaly, Aqtoǵyn, Aranshy, О́mır, Mynjyr, Nazar, Dobal, Shontybaı, Alshyn, Úıshın, Kereı. Bulardyń barlyǵy shektige úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy, ıaǵnı qaraqalpaqtar.

Ánes Saraı myrza joǵarydaǵy eńbeginde Asan Qaıǵy men Abattyń ne sebepti «myrza» atanǵanyn, bul jerde onyń jomarttyǵyn meńzegen be, álde «myrza» tektik laýazymy ma? – dep toqtala ketip jáne Edigege týystyǵy joq dep jazǵan.

Birinshiden, Asan Qaıǵy men Abattyń «myrza» atalýyna keletin bolsaq, ákeli-balaly ekeýi de týmysynan jomart, qolda bar maldy eldiń bolashaǵyna aıamaı jumsaǵan. Talaı jaýgershilikti bastan ótkizip, keıin kedeılikke ushyrasa da týa bitti qasıetinen jańylmaǵan kórinedi. Ekinshiden, Shyńǵys Orta júzge quda túsip Zerip degen qyzdy taýyp alǵan balasy Qalýǵa alyp beredi. Qalýdyń ómiri qysqa bolyp, óler aldynda óziniń tegin Shyńǵysqa bylaı baıandaıdy. Ol ózin Noǵaılynyń ataqty bı-batyry Edigeniń tórtinshi urpaǵy Musahannyń báıbishesinen týǵan Sıdaqtyń balasy ekenin jasyrmaı aıtady. О́ziniń shyǵý tarıhyn tolyq baıandap, áıeli Zeriptiń ekiqabat ekenin, ul týsa atyn Bólek qoıýdy Shyńǵysqa amanattapty. (T. Úsenbaev. «Alshyn shejiresi». Qyzylorda, 2003 j.) Shyńǵys Qalýdyń jyly ótken soń kelini Zeripti qaınysy О́riske qosady, al nemeresi Bólekti Jaqaıymnan týǵan nemerelerimen birdeı kórip ósirip, óz qolynan enshisin beredi. Sonda Asan Qaıǵy (Qorasan, Aqbýra) men Bólektiń shyǵý tegi bylaı taralady.

Jamanaq (shekti) – Shyńǵys – Jaqaıym – Qorasan (Asan Qaıǵy, Aqbýra) – Abat – báıbisheden, kishi áıelinen – úlken Asan týǵan.

Edige – Nýradın – Ǵabbas – Musa – Sıdaq (Shyńǵys) – Qalý – Bólek – báıbishesinen – Aıt, Bujyr, toqalynan – Aqmalaı, Oljabaı, Shaǵataı, Buǵybaı, Jańabaı.

Keıin Shyńǵys, О́ris, Báýbekten taraǵandar «Syr shektisi», al Bólekten taraǵandar «Qyr shektisi» – dep turatyn jerine qaraı bólinip aıtylatyn bolǵan. Osy atalyq shejireni nazarǵa alatyn bolsaq, Asan Qaıǵy (Qorasan, Aqbýra) men Abattyń eń et jaqyn týysy Bólek bolady. Sondyqtan bilmeıtin bylaıǵy jurt bulardy da Edigeniń urpaǵy deýi múmkin. «Myrza» atanýynyń ekinshi sebebi osy bolsa kerek.

Asan Qaıǵy (Qorasan, Aqbýra) Kereı men Jánibek handarǵa aqylshy bolǵan kúnnen bastap, han ordasyn qazaq dalasyna qaraı kóshirýge, jeke-dara memleket bolýǵa ýaǵyzdaıdy. Jaıyq boıyndaǵy sapyrylysqan ózge ulttardan qazaqty bólekteýdi kózdeıdi. Bastapqyda Jánibek han qazaq handyǵynyń ordasyn kóshirýge kelisip, jer tańdaýdy Asan Qaıǵyǵa júkteıdi. Asan Qaıǵy óziniń ornyna tóbe bı qylyp Abatty bekitýdi ótinip, ózi uzaq saparǵa jer kórýge attanady. Keterinde Abatqa han tarapynan bolǵan synǵa laıyqty bolýdy, eger hanmen arasy jaqyn syılastyqta, alys-beris bolatyndaı bolsa, Álim balalaryna Oıyl, Jem, Yrǵyz boıyn suraýdy tapsyrady. Bul jerlerdiń mal-janǵa qolaıly ekenin óleńmen aıtyp sýretteıdi. Bizge jetken ańyz boıynsha, Asan Qaıǵynyń jer kórý sapary jeti-segiz jylǵa sozylady. Asan Qaıǵy ketkesin Jánibek han Abatty shettetip, eldi ózi jeke bılemek bolyp syltaý izdestire bastaıdy. Buǵan aqyl-parasaty mol Abat tarapynan eshqandaı min tabyla qoımaıdy. Abat ózine qarasty elge aıtqanyn júrgizip otyra beredi. Sonda Jánibek han Abatty bes ret synnan ótkizgen kórinedi.

Jánibek han saıatshylyq quryp qus salsa, qusyn jabaıy bir qyran kelip, qýyp tastaıdy eken. Jánibek: «Seni quralaıdy kózge atqan mergen deıdi, mergen bolsań osy jabaıy qyrandy atyp túsir» – dep buıyrady. Abat atady. Oǵy jabaıy qusty jaraqattamaı, quıryǵyn ekige aıyryp, qaýyrsynyn burqyratyp ótedi. Jabaıy qyran short burylyp kózden ǵaıyp bolady. Jánibek han mergendigine tánti bolady. Sonda Abat: «En saldym, arshyl qus bolsa endi qaıtyp kelmes, arsyz bolsa qaıta keler, sonda at degen jerińnen atarmyn» – dep handy nókerleriniń aldynda bir tuqyrtady. Jánibek han Abattyń mergendigin bir synasa, sonymen qatar sózge de mergendigin baıqaǵan eken.

Taǵy birde aýzynda jalǵyz ǵana tisi qalǵan quldy «Abat joqta áıeliniń qoınyna kirip jatyp al, uryp-soqsa da ketpe» – dep jumsaıdy. Qul da ańdyp otyryp, Abat ordadan shyqqan kezde áıeliniń qoınyna kirip jata qalady. Tátti uıqynyń qushaǵyna berilgen áıel bul oqıǵadan qapersiz jata beredi. Hannyń nókerleri bolsa Abatty árnárseni syltaýratyp tań bozaryp atqansha ordada kidirtedi. Tań atqasyn eshteńeden habary joq Abat otaýyna kirse, quldyń óz áıelin qushaqtap jatqan ústinen túsedi de, qaıta shyǵyp ketedi. Buny kórgen han nókerleri Abatty qaırap, qul men qatynnyń basyn shabýǵa úgitteıdi. Sonda Abat bul oqıǵanyń da tegin emestigin sezip: «Jigitter, keń bolsań, kem bolmaısyń» – depti de jylqysyn qaraýǵa ketedi.

Endi Abattyń myrzalyǵyna, jomarttyǵyna kóz jetkizgisi kelgen han óziniń jeti jigitin ańǵa shyǵýǵa daıyndalyp jatqan batyrǵa jumsaıdy. Abat batyr ádettegi daǵdysymen qoıdyń tóstigin úıitip, endi jemek bolǵanda hannyń jeti nókeri saý etip jetip keledi. Sonda Abat kelgenderge: “Tańǵy as táńirden” degen, buıyrǵan dámnen aýyz tıińder» – dep, tóstikti qanjarymen segizge bólip bergen kórinedi.

Eń sońynda batyrlyǵyn synamaq nıetpen han Abatty el-jurtqa qııanaty ótip júrgen qalmaqtardan ese qaıtarýǵa jumsaıdy. Abat batyr hannyń bul tapsyrmasyn buljytpaı oryndap, hannyń kóńilinen shyqqan eken deıdi.

Abattyń mergendigin, sózge sheshendigin, ashýǵa berilmeıtin keńdigin, dúnıege kóńili tarylmaıtyn jomarttyǵyn jáne batyrlyǵyn synnan ótkizip, kóńili tolǵan Jánibek han oń tizesinen oryn berip, qadirmendi bı dep tanyp: «ne tilegiń bar» – dep suraıdy. Sonda Abat ákesiniń aıtýy boıynsha, Oıyl, Yrǵyz, Jem boıyn Álim atalyǵyna suraıdy. Jánibek han sózge kelmesten, Abattyń tilegin oryndaıdy. Sol ýaqyttan bastap Oıyldy Baısarynyń urpaǵy keteler, Jemdi Álimniń urpaǵy, Yrǵyz boıyn shómekeıler jaılapty. Kishi júz rýlarynyń úlkeni Qarakesek, odan taraıtyn alty ata Álimniń joly úlkendigi keıingilerge dástúrli túrde jalǵasqan. Buǵan el ishinde “Álim aldynda aýzyńdy tyı” degen ataly sózi qalypty. Sondaı-aq Murat Móńkeulynyń:

… Alash, alash bolǵaly,

Alash atqa mingeli,

Ala shubar tý baılap,

Alashqa uran bergeli

Álim edi aǵasy. – degen joldary da bul sózimizge kuz.

Sonymen qatar Shernııaz aqynnyń:

«… Qystaýymdy surasań – Toryatbasy, Shiderti,

Jaılaýymdy surasań, adyr-budyr arasy,

Jem-Saǵyzdyń saǵasy,

Rýymdy surasań, 12 ata Baıulynyń aǵasy

Ákemniń aty – Jarylǵas, ózimniń atym – Shernııaz,

Aty-jónimdi aıtpasam, túsirmeıtin ǵoı,

Mynaý Maqash ákim shamasy»

- dep tanystyrǵan óleńi mysal bola alady. Osy tanystyrý óleńi arqyly aqyn Jem-Saǵyzdyń saǵasy ejelden Álimniń ata-qonysy ekenin aıtyp ketken emes pe?!

Bizge jetken ańyz áńgime boıynsha, 1490-1495 jyldardyń aralyǵynda Besqopa ańǵarynda at sýarýǵa barǵan Abat batyrdy at-matymen jaıyn balyq jutady. Búkil aımaq halqynyń qatysýymen tez arada Abat batyrǵa kesene turǵyzylady. Oıda-joqta opat bolǵan Abat batyrdyń jyly ótkesin HVI ǵasyrdyń basynda Buryndyq hannyń ozbyrlyǵyna shydamaǵan Asan Qaıǵy, Sherǵutty, Qotan taıshy, Shora batyr bastaǵan qazaq bıleri izine ergen el-jurtty bastap údere kóship, Aral teńiziniń jaǵalaýyna keledi. Osy kúngi №89 razezdiń batys betindegi eki tóbeniń birine ózine ergen jurtymen Shora batyr túsedi. Qazirge deıin sol №89 razezdiń Shorahan atalýy sodan kórinedi. Sol tóbeniń batys betindegi tórt kóldiń birin Shoranyń eli jaılaıdy, al qalǵan úsh kólge Arǵyn elin bastap Qotan taıshy, shekti elin bastap Asan Qaıǵy (Qorasan, Aqbýra) jáne baıulyn bastap kelgen Sherqutty kelip túsedi. Shora batyrdy halyq «han» dep ataǵanmen, ol kisi han bolmaǵan, biraq batyrlyǵyn, halqyna qamqorlyǵyn el qatty qurmettegen deıdi.

Shora batyr túsken tóbeniń janyndaǵy ekinshi tóbe qazirgi ýaqytta «Hantórtkúl» atalady. Bul tóbeniń bulaı atalýynyń sebebi, eldi bastap kelgen Shora, Qotan taıshy, Asan Qaıǵy jáne Sherqutty osy tóbeniń basyna shatyr tiktirip, qazaq halqynyń keleshegi týraly, qaıtsek el bolamyz degen maqsatta aqyldasady eken. О́zderi ortalarynan han saılamaq nıetteri de bolady. Áıtkenmen, tórt bı bátýany bir jerge qoıa almaı tarqasady. Bul shamamen 1502-1503 jyldar bolsa kerek, Shora batyr izine ergen jurtymen Aqjaıyq boıyna, Sherqutty Astrahanǵa keıin qaıtady. Asan Qaıǵy bolsa teńiz boıyndaǵy qamystyń masa-sonasy malǵa jaısyz ekendigin bilgennen keıin jaz ortasynda izine ergen jurtymen Yrǵyz dalasy arqyly Ulytaýdyń soltústigine keledi, al, Arǵynaty taýyna Qotan taıshy, ıaǵnı orta júz jaıǵasady. Arqany bir-eki qystap sýyǵyna tózbegen Qorasan ata (Asan Qaıǵy, Aqbýra) elin bastap Qarataýǵa qaıta keledi. Qarataýdyń teristigindegi Aıyrtaý jaılaýy úshin bolǵan urysta Qorasan atamyzdyń toqalynan týǵan Asan jıyrma úsh jasynda qaıtys bolady. Urysta jeńilis tapqan shekti qoly keıin sheginip, Syrdyń boıyna, qazirgi Shıeli eldi mekenine Asannyń múrdesin ákelip jerleıdi, basyna kesene turǵyzady. Asan Qaıǵy atamyz ózinen týǵan balalarynyń jaýdan opat bolǵanyna qaıǵyryp, sońǵy aldanyshy Asannyń da mert bolǵan qaıǵysyn kótere almaı, bar medeti qara qobyzdan kúıin tógip, Arqa jerine keledi. О́zi ólse halqy arýlap qoıatynyna sengenimen, topyraq salar uldyń bolmaǵany ózegin órteıdi. Asannyń áıeliniń ishinde qalǵan balanyń qashan azamat balyp at jalyna minetinine kóńili senbeı, onyń ústine qazaq eliniń keleshegin tolyq boljaı almaı, halqynyń baqytsyzdyǵyn oılap, kúnnen-kúnge qaıǵysy kúsheıip, ómirden túńiledi. О́miriniń aqyrǵy kúnderi Ulytaýdyń soltústiginde ótedi, ólgen soń óziniń amanaty boıynsha súıegi Ulytaýǵa jerlenedi. Aıtýshylardyń sózine qaraǵanda, Qorasan atamyzdyń Asan Qaıǵy atalýyna ómiriniń aqyrǵy kúnderi qaıǵydan bas kótere almaı, óle-ólgeninshe Asanym dep zarlap ótkeni de sebep bolsa kerek.

Aıtqandaı-aq, úlken Asannyń áıeli ul týyp, onyń amanaty boıynsha atyn Asan qoıady. Osy kishi Asan erjetip, on úsh- on tórt jasynda elden jasaq jıyp, ákesiniń kegin almaq bolyp, Qarataý mańyndaǵy oırattarǵa joryq uıymdastyrady. Biraq ómiri at ústinde soǵyspen ótken, ábden soǵystan qajyǵan er Toǵan kishi Asandy qoldamaı, Asan Qaıǵydan keıingi eldiń úlkeni bolǵandyqtan, el-jurtty bastap Syrdyń tómengi saǵasyna kóship ketip qalady. Kishi Asannyń mańynda qalǵandar er Toǵannyń bul isine ókpeleıdi. О́ziniń balalary aman bolǵasyn kóńili toq, qalǵanyn ne qylsyn dep, ony «shalbýra, toqbýra» atandyrady. Kishi Asan bolsa er Toǵanǵa ermeı, jaýmen soǵysýdy toqtatpaıdy. О́ziniń kúshi jetpegen jerde qyrǵyz manaby Otarbaı batyrmen odaqtasyp soǵysady.

Qazirgi ǵylym boıynsha, árbir atalyqtyń ómir súrý deńgeıin shartty túrde 30 jyl dep belgilep, bir ǵasyrda úsh ata (ata, áke, bala) ómir súredi dep eseptep júr. Mysaly, men bul uǵymmen kelise almaımyn. Oǵan keltirer dálelim, ol zamandardaǵy atalarymyzdyń bir emes, birneshe nekeleri bolǵan. Keıingi toqaldarynan týǵan balalarynyń ózderi nemere, shóberelerimen qatar ósken. Olardyń ómirge bala ákeldirý qabiletterine aýa tazalyǵy, ishken taǵamdarynyń tabıǵı ári nárli-qýattylyǵynyń da áseri bolsa kerek. Sondaı-aq aýyryp-syrqasa qazirgideı dárilik preparattarǵa emes, halyqtyq emderge júgingen. Osylardyń ózi jasy ulǵaıǵanyna qaramastan bala súıý qabiletterine oń áserin bergen. Deı tursaq ta, qazirdiń ózinde jastary jetpiske kelse de ómirge perzent ákeldirip otyrǵan aǵalarymyz da bar emes pe?! Demek, atalyqty bulaı eseptep shyǵarý bizdiń halyqqa tán emes. Osyǵan baılanysty Qorasan atamyzdyń shyǵý tegi Orynbet aqsaqaldyń aıtýymen jáne aqyn, jazýshy Z. Shúkirovtyń jazyp qaldyrǵan deregi boıynsha bylaı taratylady.

Jamanaq /Shekti/ – Shyńǵys /Shynbaı, Shymbaı/ – Jaqaıym /Jaqaı batyr, Jaqaıym baı/. Jaqaıymnan – Qorasan. /Asan Qaıǵy, Aqbýra shamamen 1405 jyly týyp 1515 jyly qaıtys bolǵan. Ulytaýǵa jerlengen/.

Qorasannyń úlken áıelinen – Abat. /Shamamen 1450 jyly týyp 1490 jyldary qaıtys bolǵan/, kishi áıelinen – Asan /Úlken Asan, shamamen 1485 jyly týǵan, shejire boıynsha Qarataýdaǵy Aıyrtaý úshin bolǵan urysta 23 jasynda qaıtys bolǵan. Súıegi Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyndaǵy «Oqshy ata» áýlıeniń qorymyna jerlengen/.

Úlken Asannan – kishi Asan. /Shamamen 1508 jyly týǵan. Qyrǵyz Otarbaı batyr Kúnbıbini balasy Marqadammen alyp ketýge kelgende kishi Asan toqalymen bólek aýyl bolyp otyrǵan. Qosqulaq sol kezde eńbektep júr eken deıdi aıtýshylar./

Kishi Asannan – Qosqulaq. /Kishi Asannyń toqalynan shamamen1575-1580 jyldary týǵan. Kóp jyl Tashkent, Hıýa, Buhara jaǵynda turyp, bı bolǵan. Elge kelgesin taǵy eki uldy bolǵan. Baıjan, Mergen./

Qosqulaqtan – Baıjan bı. /Shamamen 1640-50 jyldary týǵan. 1736 jyly Djon Kestl Baıjandy bashqurttardan bosatqanda shal ekenin jazǵan./ Baıjan bıden – Sartaı batyr. /Baıjan bıdiń ekinshi áıelinen 1711 jyly týyp, uzaq ómir súrip, 1817 jyldyń qaqaǵan qysynda, jeltoqsan aıynda qaıtys bolǵan deıdi.)

Kezinde Ánes Saraı myrza «Ejelgi adaılar» atty taqyryppen qazaq eliniń shejiresi týraly jazǵan maqalasynda: «Endi osy Qosqulaq bıdiń kim ekenin anyqtaý qaldy. Adaı Qosqulaq pa, joq Álim (Balqy) Qosqulaq pa? – dep ózine jáne oqyrmanǵa saýal tastaı jazǵan. Osy maqalaǵa oraı, sol kezde men de Ánes Saraı myrzaǵa «Qazaqstan áıelderi» jýrnaly redaksııasy arqyly «Bul múmkin Álim, Asan-Jaqaıym Qosqulaq bı bolar» – dep óz pikirimdi bildirgenmin. Biraq ókinishke oraı, meniń bildirgen pikirim jaýapsyz qaldy, «Qazaqstan áıelderi» jýrnalyredaksııasy da jarııalamady. Bizdiń qazaqtyń tarıhy óte kúrdeli dep oılaımyn, sebebi júz-júzge, rý-rýǵa bóliný bizdiń qazaq halqynda, onyń ber jaǵynda yqylym zamandardan beri qaraı úsh júz bir-birimen aralasyp týys-jegjat bolǵan. Sondyqtan tarıhta orny bar tulǵalar týraly jazǵanda qalyń oqyrmannyń at salysqany, bilgenimen oı bóliskeni jón bolar. Endi sol kezde bildirgen pikirimdi aıta ketsem, tarıhta úsh Qosqulaq bı bolǵan, sonyń biri – Álim, Asan-Jaqaıym Qosqulaq bı. Jaqaıym Qosqulaq bıdiń Buqarada, Tashkette bı bolǵany, ózbek aqsúıekterinen qyz alyp, kúıeý bolǵany týraly derek aýyzsha áńgimede aıtylyp, qazirgi shejirelerde jazylyp ta júr. Sondyqtan bul másele de tereń zertteýdi qajet etedi. Qosqulaqtyń balasy Baıjan bı de ýaqytysynda Hıýanyń tóbe bıi bolǵan.

Sózimniń sońynda Ánes Saraı myrzanyń Asan Qaıǵy atamyzdy Qurbanǵalı Qalıduǵlynyń Qoshan akami aıtqan tórt jol óleńin keltire otyryp, «soǵan qaraǵanda , noǵaı bolar» – degen pikirimen kelise almaıtyn oıymdy bildirgim keledi.

Solovev (Reseı tarıhy, 11 kitap, VI tom,) óziniń eńbeginde 1555 jyly ánji Ysmaıyl óziniń baýyry Júsipti óltirgennen keıin noǵaılardyń bir bólegi qyrǵyzdarǵa, ıaǵnı qazaqtarǵa ketkenin jazǵan. Al, 1600 jyldardyń shamasynda Ormambet bı ólgen soń noǵaılardyń eleýli bóliginiń qazaqtarǵa qosylǵanyn baıandaǵan.

Eger Asan Qaıǵy noǵaı bolsa, jalǵyz úı noǵaı qalyń noǵaıdan bólinip, qazaq halqynyń taǵdyryn oılap, jeti-segiz jyl jelmaıaǵa minip jer aralap, ne úshin bas aýyrtyp júr? 1500 jyldary Asan Qaıǵy eldi batystan ońtústikke qaraı ózge qazaq bılerimen birigip kóshirgen zamanda noǵaı ordasy din aman, eshqandaı búlinshilik bolmaǵan. Olaı bolsa han ordasyna laıyqty jer izdep, qazaq halqynyń taǵdyryna beı-jaı qaramaı, jeke memleket bolýdy ańsaýynyń ózi atamyzdyń qanynyń qazaq ekendigine dálel emes pe?

J.KEŃESOV,

Prıozersk qalasy

memlekettik muraǵatynyń

dırektory.